Tüm taşlar

Bir tür ya da etiket seçerek süz. Kartlar değer merdivenine göre sıralı.

Halk arasında:
İnanışa göre:

439 taş

Taş listesi

Gündelik ad

Çakıl ve dere taşı

Çakıl, akarsu ve dalgaların yuvarlattığı 2 milimetreden iri taş parçalarıdır; dere taşı ayrı bir tür değil, suyun aşındırdığı her sert taştır.

Gündelik ad

Kum

Kum bir taş türü değil, bir boyuttur: 0,06 ile 2 milimetre arasındaki taneler; çoğunlukla kuvars, bazen kabuk kırıntısı ya da siyah manyetit.

Gündelik ad

Toprak

Toprak bir taş değil: kayaçların ufalanmasıyla oluşan kum, silt ve kilin çürümüş bitkiler, su, hava ve canlılarla karışımı.

Mineral

Aktinolit

Yeşil, ışın gibi uzayan amfibol: nefrit yeşimin ve kedi gözü taşının ham maddesi; lifli türü ise asbesttir.

Kayaç

Amfibolit

Koyu, ağır, tuz-karabiber benekli başkalaşım kayacı: bazalt ve gabro gibi kayaçların derinde dönüşmüş hâli; Neolitik baltaların taşı.

Mineral

Anataz

Rutilin kardeşi titanyum dioksit: sivri, uzamış çift piramit kristalleri ısıtılınca rutile dönüşür.

Kayaç

Andezit

Yanardağ zincirlerinin kayacı: adını And Dağları'ndan alan, Ankara Kalesi'nin pembe-gri taşı.

Kayaç

Arkoz

Feldispatı bol, pembe-kızıl kumtaşı: Uluru'nun ve Colorado'nun kızıl kayalarının taşı.

Kayaç

Bazalt

Okyanus tabanlarının ve Ay'daki koyu düzlüklerin kayacı: yeryüzünde en yaygın volkanik kayaç.

Kayaç

Bitümlü şeyl

İçinde henüz petrole dönüşmemiş organik madde saklayan şeyl: ısıtılınca petrol verir, Estonya'da elektrik üretir.

Mineral

Biyotit

Granitteki siyah, parlak pullar: ince yapraklara ayrılan ve ayrıştıkça altın gibi parlayabilen koyu renkli mika.

Kayaç

Breş

Kırılıp yeniden yapışmış kayaç: keskin köşeli parçaları heyelanları, fayları, yanardağları ve göktaşı çarpmalarını anlatır.

Mineral

Brokantit

Zümrüt yeşili bakır sülfat: kurak bölgelerin bakır yataklarında ve açık havadaki bronz heykellerin yeşil kabuğunda oluşur.

Kayaç

Çakmaktaşı (çört)

Taş Devri'nin çeliği: kırıldığında jilet keskinliğinde kenarlar veren, çeliğe vurulunca kıvılcım saçan sert silis taşı.

Kayaç

Çamurtaşı

Sertleşmiş çamur: silt ve kil karışımından oluşan, yapraklanmayan ince taneli kayaç; Mars'ta bile bulundu.

Kayaç

Dasit

Andezit ile riyolit arasında: lav kubbeleri yapan ve patlayıcı püskürmeleriyle bilinen kuvarslı volkanik kayaç.

Mineral

Dolomit

Kalsitin magnezyumlu kardeşi: koca dağ sıralarını oluşturan, ama asitte zar zor köpüren karbonat minerali.

Mineral

Enstatit

Yer'in mantosunun, meteoritlerin ve uzak yıldızların çevresindeki tozun ortak minerali: magnezyumlu bir piroksen.

Mineral

Epsomit

Adını İngiltere'deki Epsom kasabasından alan, suda çözünen ve acı tadı olan magnezyum sülfat minerali; “Epsom tuzu”nun doğal karşılığı.

Kayaç

Fillit

Arduvazla şistin arasındaki ipeksi parıltılı kayaç: mika pulları gözle seçilemeyecek kadar ince, ama yüzeyi ışıkta gümüşi parlar.

Kayaç

Fonolit

Vurulunca çınlayan taş: Devils Tower'ı ve Antarktika'daki Erebus'un lav gölünü oluşturan, nefelinli alkali volkanik kayaç.

Mineral

Glokofan

Mavişistin mavisi: dalma-batma bölgelerinde, düşük sıcaklık ve çok yüksek basınç altında oluşan mavi-gri amfibol.

Mineral

Halit (kaya tuzu)

Sofra tuzunun mineral hâli: suda eriyen, küp küp kırılan ve kalın katmanlar hâlinde yeraltında biriken yumuşak bir mineral.

Gündelik ad

Himalaya tuzu ve tuz lambası

Himalaya tuzu, Pakistan'daki Tuz Sıradağları'ndan çıkarılan pembe kaya tuzudur, yani halit; tuz lambası da bu tuzun içi oyulmuş bir bloğudur.

Mineral

Hornblend (amfibol)

Granitteki siyah tanelerin ve andezitteki koyu çubukların çoğunun sahibi: kayaçlarda en sık görülen koyu renkli amfibol.

Kayaç

Hornfels

Magmanın pişirdiği kayaç: sıcak bir sokulumun yanında ısınıp sertleşen, çok ince taneli, vurulunca çınlayan sert taş.

Mineral

Jips (alçıtaşı)

Tırnakla çizilebilecek kadar yumuşak, alçının ve alçıpanın hammaddesi olan mineral; Naica'da 11 metrelik dev kristaller oluşturur.

Gündelik ad

Kaldırım taşı

Sokağın taşı: Arnavut kaldırımı ve küp taşlar çoğunlukla andezit, bazalt ya da granittir; bugünkü parke taşı ise çoğu zaman betondur.

Mineral

Kalkantit

Göztaşının doğadaki hâli: suda eriyen, gök mavisi, zehirli bakır sülfat minerali.

Kayaç

Kiltaşı

Taşlaşmış kil: tuğlaya hammadde olabilen, suyu neredeyse hiç geçirmediği için radyoaktif atık depoları için incelenen kayaç.

Gündelik ad

Kireç

Kireç bir taş değil, kireçtaşının fırında yakılmasıyla elde edilen yakıcı bir maddedir: sönmemiş kireç kalsiyum oksit, sönmüş kireç kalsiyum hidroksittir.

Kayaç

Kireçtaşı

Deniz canlılarının kavkılarından doğan taş: piramitlerin, mağaraların ve çimentonun ortak kaynağı.

Mineral

Klorit

Yeşilşistin yeşilini veren, yaprak yaprak ayrılan mineral ailesi; adı Yunanca “yeşil” sözcüğünden gelir.

Kayaç

Komatiit

Yeryüzüne çıkmış en sıcak lavlardan biri: yalnızca ilk çağlarda püsküren, magnezyumca çok zengin, suyu andıracak kadar akışkan volkanik kayaç.

Kayaç

Konglomera

Taşlaşmış bir çakıl yatağı: eski nehirlerin ve kıyıların yuvarlak çakıllarını doğal bir çimentoyla bir arada tutan kayaç.

Kayaç

Koquina

Deniz kabuklarının sıkışmasıyla oluşan gözenekli kireçtaşı: Florida'da top gülleleri kalenin duvarlarında parçalanmadı, taşın içine saplandı.

Kayaç

Kömür

Taşlaşmış bataklık ormanları: Sanayi Devrimi'ni başlatan, bugün de elektrik ve çelik üretiminde yakılan yanıcı kayaç.

Mineral

Krizotil (beyaz asbest)

Isıya dayanıklı lifleri yüzünden bir asır boyunca her yerde kullanılan, ama solunduğunda kansere yol açan beyaz asbest; bugün pek çok ülkede yasak.

Gündelik ad

Lav taşı (volkan taşı)

Bileklik boncuklarındaki “lav taşı”, gaz kabarcıklarıyla delik deşik olmuş bazaltik bir volkanik kayaçtır; çoğu zaman siyaha boyanır.

Gündelik ad

Linyit, taşkömürü ve kok

Halkın bildiği kömürler: kahverengi, nemli ve düşük ısılı linyit; sert ve kapkara taşkömürü; ve taşkömüründen fırında yapılan gri, gözenekli kok.

Kayaç

Marn

Yarı kil, yarı kireç: tarlaları ıslah etmekte, çimento yapımında kullanılan, Manş Tüneli'nin içinden geçtiği karbonatlı çamur ve kayaç.

Kayaç

Mavi şist

Rengini glokofandan alan mavi kayaç: yüksek basınç ama düşük sıcaklıkta, yalnızca dalma-batma kuşaklarında oluşur.

Gündelik ad

Mıcır (kırma taş)

Mıcır, ocaktan çıkarılan kayanın makinede kırılıp elenmesiyle elde edilen köşeli taş parçalarıdır; çoğunlukla kireçtaşı, bazalt ya da andezittir.

Mineral

Natrolit

Bazalt boşluklarında ışınsal iğneler hâlinde büyüyen beyaz zeolit: morötesi ışıkta turuncu-sarı parlayabilir.

Gündelik ad

Nazar boncuğu

Nazar boncuğu bir taş değil, camdır: renkli cam katmanlarıyla yapılmış göz biçimli bir muska; geleneksel olanları İzmir'de elde yapılır.

Mineral

Ojit (piroksen)

Bazaltı ve gabroyu koyulaştıran en yaygın piroksen: göze çarpmayan ama yer kabuğunun en önemli yapı taşlarından biri.

Mineral

Olivenit

Adını zeytin yeşili renginden alan bakır arsenat: lifli türüne “odun bakırı” denir.

Kayaç

Peridotit

Ayaklarımızın çok altındaki dünyanın asıl malzemesi: üst mantoyu oluşturan, olivince zengin yeşil kayaç.

Kayaç

Perlit

Isıtılınca 20 kata kadar şişen volkan camı: hafif yapı malzemelerinin ve bahçedeki beyaz topçukların hammaddesi. Türkiye ikinci büyük üretici.

Kayaç

Pomza

Suda yüzen taş: yanardağ patlamasında gazla köpürüp donan, delik deşik volkanik cam.

Kayaç

Riyolit

Granitin volkanik ikizi: silisçe zengin, ağdalı lavdan doğan, çoğu zaman pembe ve bantlı bir kayaç.

Kayaç

Sabuntaşı

Tırnakla çizilecek kadar yumuşak, ısıyı uzun süre tutan, ele sabun gibi kaygan gelen kayaç: binlerce yıldır oyulup kap, heykel ve soba yapılıyor.

Kayaç

Silttaşı

Kumdan ince, kilden iri taneli kayaç: dişler arasında hafif kumlu hissedilir; sert türleri Eski Mısır'da heykel ve paletlere işlenmiştir.

Kayaç

Skorya (cüruf taşı)

Gazla köpürüp havada donan, delik deşik koyu volkanik taş: bahçelerde, mangallarda ve hafif betonda kullanılan “cüruf”.

Mineral

Stilbit

İnci gibi parlayan, papyon ya da demet biçiminde büyüyen zeolit: Hindistan bazaltlarının pembe süsü.

Kayaç

Şeyl

Yeryüzünün en yaygın tortul kayacı: yaprak yaprak ayrılan sıkışmış çamur; içinde fosil, petrol ve doğal gaz saklayabilir.

Kayaç

Şist

Pul pul parıldayan başkalaşım kayacı: mika levhacıkları ışığı yakalar, kızıl granat kristalleri üzerine serpiştirilmiş gibi durur.

Mineral

Talk

Mohs ölçeğinin en yumuşak minerali: tırnakla çizilir, ele sabun gibi kaygan gelir ve plastikten seramiğe pek çok üründe kullanılır.

Gündelik ad

Tebeşir

Doğal tebeşir, mikroskobik deniz canlılarının kabuklarından oluşan yumuşak, beyaz bir kireçtaşıdır; okul tebeşiri ise çoğu zaman alçıdır.

Mineral

Tremolit

Nefrit yeşimin ana minerallerinden biri; lifli türü ise solunduğunda kansere yol açan asbest türlerinden.

Mineral

Adamit

Bal sarısından yeşile uzanan, yelpaze gibi açılan kristalleriyle çinko arsenat: bazı örnekler morötesi ışıkta parlar.

Mineral

Akantit

Gümüşün siyah sülfürü: dünyanın başlıca gümüş cevherlerinden ve doğal gümüşü karartan kaplamanın minerali.

Mineral

Albit

Feldispatın sodyumlu, beyaz ucu: Çine–Milas'taki yataklarıyla Türkiye'yi dünyanın başlıca feldispat üreticilerinden biri yapan cam ve seramik hammaddesi.

Mineral

Alünit

Yüzyıllarca şap yapılan “şap taşı”: potasyum, alüminyum ve sülfattan oluşan mineral. Foça, Kütahya'da Şaphane ve Şebinkarahisar Türkiye'nin eski şap yurtlarıdır.

Mineral

Anhidrit

Jipsin suyunu kaybetmiş hâli: kalsiyum sülfat minerali; Peru'dan gelen mavi-gri türü “anjelit” adıyla satılır.

Mineral

Anortit

Plajiyoklazın kalsiyumlu ucu: yeryüzünde saf hâli ender, ama Ay'ın açık renkli yaylalarının ana mineralidir.

Kayaç

Anortozit

Ay'ın parlak yaylalarının kayacı: neredeyse tamamen plajiyoklazdan oluşan, yeryüzünde ender ama dev kütleler kuran derinlik kayacı.

Mineral

Apatit

Dişlerimizin ve kemiklerimizin mineral akrabası, gübrelerdeki fosforun kaynağı ve Mohs ölçeğinin 5 numarası.

Mineral

Aragonit

Kalsitin kardeşi olan kalsiyum karbonat minerali; deniz kabuklarını, mercan iskeletlerini ve mağaralardaki iğne ve dal biçimli oluşumları yapar.

Kayaç

Arduvaz

İnce levhalara ayrılan, suya dayanıklı taş: yüzyıllardır çatıları örten, okul tahtalarına ve bilardo masalarına dönüşen arduvaz.

Mineral

Atakamit

Çöllerin yeşil bakır minerali: adını Atacama Çölü'nden alır, denizde paslanan antik bronzların üstünde de oluşur.

Mineral

Barit

Açık renkli olmasına karşın elde şaşırtıcı derecede ağır gelen baryum minerali; adı da Yunanca “ağır” sözcüğünden gelir.

Kayaç

Bentonit

Volkan küllerinin kile dönüşmüş hâli: suyla şişen bu kil, sondaj çamurunun, döküm kumunun ve kedi kumunun hammaddesidir. Türkiye dünyanın ilk üç üreticisinden biri.

Varyete

Bort

Mücevher olamayacak kadar kusurlu doğal elmasların ortak adı: rengi bozuk, kapanımlı ya da biçimsiz elmaslar kırılıp aşındırıcı toz olarak kullanılır.

Kayaç

Brownstone

New York'un ünlü sıra evlerine adını veren taş: kolay kesilen, kolay oyulan ama zamanla pul pul dökülen kahverengi kumtaşı.

Varyete

Çöl gülü

Çöl kumunun içinde büyüyen, gül yaprağı gibi dizilmiş jips (ya da barit) kristal kümesi; yaprakları arasında kum taneleri taşır.

Kayaç

Diyatomit

Ölmüş mikroskobik alglerin cam gibi kabuklarından oluşan hafif, gözenekli kayaç: bira ve havuz filtrelerinin, dinamitin emici dolgusunun malzemesi.

Kayaç

Diyorit

Siyah-beyaz benekli, “tuz-biber” desenli bir derinlik kayacı: bileşimi granit ile gabro arasında yer alır.

Kayaç

Eklojit

Yerin onlarca kilometre derinine itilip geri dönen bazalt: yeşil zemin üzerinde kırmızı granat benekleriyle dalma-batmanın kanıtı.

Mineral

Epidot

Fıstık yeşili rengiyle tanınan, ısı, basınç ve sıcak sularla değişmiş kayaçların sık rastlanan, parlak prizmalı minerali.

Mineral

Eritrit

Kobalt cevherlerinin üstünü pembe-kırmızı bir kabuk gibi saran “kobalt çiçeği”: madencilere yol gösteren arsenikli mineral.

Mineral

Flogopit

Adı “ateş gibi” anlamına gelen magnezyumlu mika: ısıya dayanıklıdır ve boyu 10 metreyi bulan kristaller yapabilir.

Kayaç

Fosilli kireçtaşı

İçinde milyonlarca yıllık deniz canlılarının kabukları görülen kireçtaşı; İstanbul'un tarihî yapılarını taşıyan küfeki taşı da bunlardan biridir.

Mineraloid

Fulgurit

Yıldırımın kuma çarptığı yerde kalan cam boru: gökten inen bir anın kuma kazınmış izi.

Kayaç

Gabro

Okyanus kabuğunun derinlerdeki yapı taşı: bazaltın yavaş soğumuş, iri kristalli ikizi.

Kayaç

Gnays

Açık ve koyu bantlarıyla çizgili, kıtaların temelini oluşturan kayaç: bilinen en yaşlı kayaçlar arasında 4 milyar yıllık gnayslar var.

Mineral

Götit (limonit)

Pasın, sarı aşı boyasının ve kahverengi toprakların rengini veren demir minerali; adını bir şairden alır.

Mineral

Grafit

Kurşun kalemin “kurşunu”: elmasla aynı elementten, karbondan oluşan ama ondan çok farklı, yumuşak ve kaygan bir mineral.

Kayaç

Granit

Mutfak tezgâhından anıtlara: yerin derinliklerinde yavaşça soğuyan magmadan doğan, iri kristalli ve dayanıklı bir kayaç.

Kayaç

Granodiyorit

Rosetta Taşı'nın ve Pantheon sütunlarının kayacı: granite benzeyen, ama daha koyu ve plajiyoklazca zengin derinlik kayacı.

Kayaç

Grovak

Deniz altı çığlarının getirdiği koyu, sert kumtaşı: Firavunların heykel ve paletlerinin, Alpler'in ve demiryolu balastının taşı.

Kayaç

Hunsrück arduvazı

Almanya'nın çatı taşı ve fosil hazinesi: yumuşak dokuları bile altın sarısı piritle korunmuş, 400 milyon yıllık deniz canlılarını saklayan arduvaz.

Kayaç

İgnimbirit

Yamaçlardan çığ gibi inen kızgın kül bulutlarının bıraktığı kayaç: Ahlat'ın Selçuklu mezar taşlarının taşı.

Mineral

Jarosit

Piritin ayrışmasıyla oluşan sarı-kahverengi bir potasyum demir sülfat; Mars'ta da bulunmuş ve orada asitli suyun izi sayılmıştır.

Mineral

Kalsit

Kireçtaşının, mermerin ve mağara sarkıtlarının ana minerali; asitle köpürür ve berrak kristalleri her şeyi çift gösterir.

Mineral

Kaolinit

Porselenin beyaz kili: adını Çin'deki Gaoling tepesinden alan, seramikten kâğıda pek çok ürünün hammaddesi olan mineral.

Gündelik ad

Kayrak taşı ve arduvaz

Kayrak taşı, doğal katmanları boyunca ince levhalara ayrılan her türlü taştır: arduvaz, şist, gnays, kumtaşı ya da kuvarsit olabilir.

Kayaç

Kumtaşı

Taşa dönüşmüş kum: Petra'nın oyma cephelerinden yeraltı suyunu ve petrolü saklayan katmanlara kadar her yerde.

Mineral

Kuvars

Kumun, camın ve ametistin ortak kökü: yer kabuğunda en bol bulunan minerallerden biri.

Gündelik ad

Kuvars tezgâh (yapay taş)

Kuvars tezgâh doğal bir taş değil: yaklaşık yüzde 90'ı öğütülmüş kuvars olan, reçineyle bağlanmış bir fabrika ürünü. Kesen işçilerde ağır silikoza yol açıyor.

Kayaç

Kuvarsit

Kumtaşının çeliğe dönüşmüş hâli: neredeyse saf kuvarstan oluşan, aşınmaya inatla direnen kayaç.

Mineral

Kükürt

Yanardağ bacalarının çevresinde parlak sarı kristaller hâlinde biriken, mavi alevle yanan hafif ve yumuşak element.

Kayaç

Laterit

Tropiklerde ayrışan kayanın demirli, kırmızı kalıntısı: ocakta tuğla gibi kesilir, havada taşa dönüşür; nikel ve alüminyum cevheri de verir.

Mineral

Linarit

Azurit sanılan gök mavisi kurşun-bakır minerali: asitte köpürmemesiyle ele verir.

Mineral

Lösit

Potasyumca zengin volkanik lavların beyaz minerali: bir zamanlar beyaz granat sanılan, kübe benzeyen kristaller.

Mineral

Manyezit

Fırın tuğlalarının hammaddesi, magnezyumun cevheri: Türkiye dünyanın en büyük manyezit üreticileri arasındadır.

Mineral

Markazit

Pirit ile aynı formüle sahip, ama daha açık renkli, kırılgan ve kararsız bir demir sülfür; “markazit takı”ların taşı ise çoğunlukla pirittir.

Mineral

Mikroklin

Granit ve pegmatitlerin yaygın potasyumlu feldispatı: yeşil çeşidi amazonittir, dünyanın en iri kristallerinden bazıları da mikroklindendir.

Mineral

Mimetit

Piromorfiti öyle iyi taklit eder ki adı “taklitçi” demektir: sarı-turuncu, ağır, kurşunlu ve arsenikli bir mineral.

Kayaç

Monzonit

Siyenit ile diyorit arasında kalan, adını Dolomitler'deki Monzoni Dağları'ndan alan granit benzeri derinlik kayacı.

Mineral

Muskovit

Kâğıttan ince, saydam ve esnek yapraklara ayrılan beyaz mika; bir zamanlar Rusya'da pencere camı yerine kullanılırdı.

Mineral

Nefelin

Silisyumca fakir kayaçların “bulut” minerali: cam ve seramik sanayisinde kullanılan nefelinli siyenitin ana bileşeni.

Kayaç

Nubya kumtaşı

Petra'nın oyulduğu taş ve dünyanın en büyük fosil su deposunun kayası: Sahra'nın doğusundan Arabistan'a uzanan kırmızı kumtaşı.

Mineral

Olivin

Yer mantosunun üst kısmını büyük ölçüde oluşturan zeytin yeşili mineral; berrak ve güzel kristallerine peridot denir.

Kayaç

Oolitik kireçtaşı

Balık yumurtasını andıran minik kalsit tanelerinden oluşan kireçtaşı: St Paul Katedrali'nin, Bath'ın ve Empire State Binası'nın taşı.

Mineral

Ortoklaz

Mohs ölçeğinde 6'yı tanımlayan potasyumlu feldispat: pek çok granite pembe rengini verir, cam ve seramiğin de hammaddesidir.

Mineral

Otunit

Morötesi ışıkta yeşil-sarı parlayan uranyum minerali: güzel ama radyoaktif.

Kayaç

Pegmatit

Kristallerin dev boyutlara ulaştığı kayaç: 12 metrelik spodümenler, 18 metrelik beril ve telefon pillerindeki lityumun önemli bir kaynağı.

Mineral

Pirit

“Aptal altını”: altına benzeyen ama ondan çok daha sert, kırılgan ve hafif olan, dünyanın en yaygın sülfür minerali.

Mineral

Pirotin

Bronz sarısı, “manyetik pirit” diye de anılan demir sülfür: mıknatıs onu çeker, kırmataş içinde betona karışırsa temelleri çatlatabilir.

Mineral

Plajiyoklaz

Yer kabuğunun en bol minerallerinden: albitten anortite uzanan, dilinim yüzeylerindeki ince paralel çizgileriyle tanınan feldispat dizisi.

Kayaç

Porfir

İnce taneli bir hamurda iri kristaller: Roma imparatorlarının yalnızca kendilerine ayırdığı mor taş, İstanbul'daki Çemberlitaş'ın da taşı.

Mineral

Sanidin

Volkanik kayaçların potasyumlu feldispatı: ortoklazla aynı bileşimde, ama lavın hızla soğumasıyla oluşan yüksek sıcaklık biçimi.

Kayaç

Sarsen taşı

Stonehenge'in dev taşları: İngiltere'nin güneyindeki tebeşir tepelerine dağılmış, silisle sertleşmiş kumtaşı blokları.

Varyete

Satin spar

Jipsin ipek gibi parlayan lifli türü: kristal dükkânlarında “selenit” diye satılan çubukların çoğu aslında satin spardır.

Varyete

Selenit

Jipsin saydam, camsı kristalli türü; tırnakla çizilecek kadar yumuşaktır, adı Yunanca “ay” sözcüğünden gelir.

Mineral

Serpantin

Yılan derisini andıran yeşil mineral ailesi: antigorit, lizardit ve lifli krizotil; sonuncusu asbesttir.

Kayaç

Serpantinit

Yılan derisini andıran desenli yeşil kayaç: su ile dönüşen manto kayacı; içinde asbest de saklayabilir.

Mineral

Silvin

Sofra tuzuna benzeyen ama potasyum içeren mineral; gübre olarak kullanılan potasın başlıca kaynağı.

Kayaç

Siyenit

Granite benzeyen ama kuvarssız kayaç: adını eski Mısır'ın Syene kentinden alır, bugün cam ve seramik sanayisinin hammaddesidir.

Varyete

Süt kuvars

Kuvarsın en sıradan ve en bol hâllerinden biri: içindeki sayısız mikroskobik kabarcık yüzünden süt gibi bulutlu görünen beyaz kuvars.

Kayaç

Şungit

Rusya'nın Karelya bölgesinden gelen, yaklaşık 2 milyar yaşında siyah, karbonca zengin kayaç; söylenenlerin çoğunun aksine radyasyondan korumaz ve suyu arıtmaz.

Mineral

Tetraedrit

Dört yüzlü piramit biçimli kristaller kuran gri bakır cevheri: içinde bakır, antimon ve çoğu zaman gümüş taşır.

Kayaç

Tezontle

Mexico City'nin kırmızı taşı: Aztek tapınaklarından barok saraylara kadar kullanılan, suda batan göl zeminine uygun hafif volkanik cüruf.

Kayaç

Trakit

Siyenitin yüzeyde soğumuş kardeşi: açık renkli, alkali feldispatça zengin volkanik kayaç; Afyon Kalesi'nin taşı.

Mineral

Trona

Cam ve deterjanın hammaddesi soda külünün doğal kaynağı: Ankara'daki Beypazarı ve Kazan yatakları Türkiye'yi büyük bir doğal soda üreticisi yapar.

Kayaç

Tüf

Taşlaşmış volkanik kül: Kapadokya'nın peribacalarını ve kaya kiliselerini mümkün kılan yumuşak kayaç.

Mineral

Vanadinit

Kırmızı-turuncu altıgen kristalleriyle göz alan kurşunlu mineral: vanadyumun ana cevherlerinden ve koleksiyoncuların gözdesi.

Mineral

Vollastonit

Kireçtaşı kontaklarında oluşan beyaz, lifsi kalsiyum silikat: seramik, boya ve plastik katkısı, asbestin yerine kullanılan bir mineral. Türkiye'de küçük yatakları var.

Mineral

Vulfenit

İnce, kare levhalar hâlinde büyüyen turuncu kurşun minerali: Arizona'nın resmî minerali ve molibdenin ikincil cevheri.

Mineral

Zeolit (klinoptilolit)

Atom boyutunda kanalları olan, ısıtılınca “kaynayan” volkanik taş: suyu arıtır, kokuyu ve amonyağı tutar. Türkiye'nin bilinen yatakları Gördes ve Bigadiç'tedir.

Kayaç

Zımpara taşı

Korundum ve demir oksit karışımı koyu renkli kayaç: binlerce yıldır aşındırıcı olarak kullanılır, Türkiye'de Aydın ve Muğla çevresinde çıkarılır.

Kayaç

Afyon menekşe mermeri

Beyaz zemin üzerinde menekşe damarlar: Roma imparatorlarının Afyon'dan getirttiği, Pantheon'dan Ayasofya'ya uzanan mermer.

Mineral

Anglezit

Kurşun sülfattan oluşan, elmas gibi parlayan ağır mineral; galenin çevresinde kabuk gibi gelişir ve adını Galler'deki Anglesey adasından alır.

Mineral

Antimonit (stibnit)

Antimonun ana cevheri: kılıç gibi uzun, boyuna çizgili ve metal parlaklığında kristaller oluşturan yumuşak, kurşun grisi bir mineral.

Mineral

Arsenopirit

Gümüşi gri renkli, arsenik içeren yaygın bir sülfür minerali: vurulunca sarımsak kokar ve zehirlidir.

Mineral

Bakır

İnsanlığın işlediği ilk metallerden: doğada bazen saf hâlde, kırmızımsı ve kolayca dövülebilen kütleler ve dallar olarak bulunur.

Kayaç

Bantlı demir formasyonu

Demir oksit ve çört bantlarının ardalandığı eski kayaç: Dünya'da oksijenin birikmeye başladığının kaydı ve demir cevherinin ana kaynağı.

Mineral

Bastnazit

Seryum, lantan ve neodim gibi “nadir toprak” elementlerinin başlıca cevher minerallerinden biri; mıknatıs ve elektronik sanayisinin hammaddesi.

Kayaç

Bath taşı

Bir kenti baştan sona altın rengine boyayan taş: Georgian Bath'ın, Royal Crescent'in ve Buckingham Sarayı'nın bal rengi oolitik kireçtaşı.

Mineral

Bizmut

Dükkânlardaki gökkuşağı renkli basamaklı kristaller laboratuvarda büyütülür; doğal bizmut ise pembemsi yansımalı, gümüşi beyaz bir metaldir.

Kayaç

Boksit

Alüminyumun hammaddesi olan kırmızımsı kayaç: bir ton alüminyum için yaklaşık dört ton boksit gerekir. Seydişehir ve Akseki Türkiye'nin en zengin yataklarıdır.

Mineral

Boraks (tinkal)

Suda çözünen, havada beyaz toza dönüşen sodyumlu bor minerali; dünyanın en önemli tinkal yataklarından biri Eskişehir'deki Kırka'dadır.

Mineral

Bornit

Taze kırığı bakır kırmızısı, havayla kararınca mavi-mor yanardöner renklere bürünen bir bakır cevheri; İngilizcede “peacock ore” (tavus kuşu cevheri) denir.

Kayaç

Caen taşı

Fatih William'ın Normandiya'dan İngiltere'ye taşıttığı krem rengi kireçtaşı: Caen'ın manastırlarından Canterbury Katedrali'ne ve Londra Kulesi'ne.

Kayaç

Carrara mermeri

Toskana'daki Apuan Alpleri'nden çıkan, Michelangelo'nun Davut'unun ve Roma'daki Pantheon'un beyaz mermeri: dünyanın belki de en ünlü taşı.

Kayaç

Cipollino mermeri

Soğan kabuğu gibi dalgalı yeşil şeritleriyle Eğriboz'un mermeri: Roma tapınaklarının ve Ayasofya'nın sütunlarında.

Mineral

Dioptaz

Madencilerin zümrüt sandığı, zümrütten koyu yeşil bakır silikat: güzel ama çok kırılgan.

Gündelik ad

Doğal taş ve “mermer, granit” adları

Taş ustasının “mermer” ve “granit” dediği, jeoloğunkinden çok daha geniştir: cilalanan kireçli taşlar mermer, sert silikatlı taşlar granit diye satılır.

Mineral

Galen

Kurşunun ana cevheri: küp küp kırılan, kurşun grisi parlaklığında ve elde şaşırtıcı derecede ağır gelen bir mineral.

Kayaç

Giallo antico

Roma'nın en değerli sarı taşı: Numidya kralları için bulunan, imparatorların döşemelerini altın renginde parlatan Tunus mermeri.

Mineral

Hauyn

Volkanik kayaçların içinde parlayan küçük, canlı mavi taneler: kesilmiş hâli nadir bulunan bir süs taşı.

Mineral

Hematit

Siyah ve metal gibi parlak görünse bile çizgisi kan kırmızısı olan, dünyanın en önemli demir cevherlerinden biri.

Mineral

İlmenit

Titanyumun başlıca cevheri: siyah, hafif mıknatıslı, demir ve titanyumlu mineral; boyalardaki beyaz titanyum dioksit buradan yapılır.

Kayaç

İstriya taşı

Venedik'in üzerinde durduğu beyaz taş: lagündeki kentin temellerine, kiliselerine ve köprülerine giden sık ve su geçirmez İstriya kireçtaşı.

Varyete

İzlanda spatı

Su gibi berrak, renksiz kalsit: içinden bakılınca yazıları çift gösterir ve yüzyıllarca ışığın doğasını anlamak için kullanıldı.

Mineral

Kalkopirit

Dünyadaki bakırın en önemli kaynağı: altına benzeyen, pirinç sarısı, yüzeyi zamanla gökkuşağı renklerine bürünen bir sülfür minerali.

Mineral

Kalkosin

Ağırlığının yaklaşık yüzde 80'i bakır olan, koyu gri-siyah renkli bir bakır sülfür; yüzyıllardır işletilen en kârlı bakır cevherlerinden biri.

Varyete

Kalsedon

Gözle görülemeyecek kadar küçük kuvars kristallerinden oluşan mumsu parlak taş: akik ile oniksin ve daha birçok süs taşının ortak adı.

Kayaç

Karbonatit

Mermere benzeyen ama magmadan doğan nadir kayaç: nadir toprak elementlerinin ve niyobyumun başlıca kaynaklarından.

Mineral

Kasiterit

Kalayın başlıca cevheri: Tunç Çağı'ndan bu yana bronzun, tenekenin ve elektronik lehimin metalini veren ağır, koyu renkli mineral.

Varyete

Kaymak taşı

Jipsin ince taneli, ışık geçiren türü: tırnakla çizilecek kadar yumuşak, binlerce yıldır heykel, kap ve lamba yapılan beyaz taş.

Mineral

Kernit

Boraksın daha az sulu, bor bakımından daha zengin akrabası: Kaliforniya'da dev lifli kütleler yapar, Türkiye'de ise Kırka'da küçük bir yumru olarak bulunmuştur.

Kayaç

Kimberlit

Elmasları derinden yeryüzüne çıkaran kayaç: mantodan fırlayan, nadir ve şiddetli bir püskürmenin geride bıraktığı boru.

Mineral

Kiyanit (disten)

Sertliği yöne göre değişen mavi bıçak kristaller: uzunlamasına çelikle çizilir, enine ise çizilemez.

Mineral

Kobaltit

Kobaltın cevher minerallerinden biri: gümüş beyazı, metal parlaklığında; kobalt, arsenik ve kükürtten oluşur.

Mineral

Kolemanit

Türkiye'nin bor zenginliğinin bel kemiği: ısıya dayanıklı cam ve cam elyafı üretiminde kullanılan kalsiyumlu bor minerali.

Mineral

Korindon

Mohs sertlik ölçeğinde 9'un referansı olan alüminyum oksit: kırmızısına yakut, diğer renklerine safir denir.

Mineral

Kovelin

Çivit mavisi, yanardöner rengiyle bakır minerallerinin en çarpıcılarından biri; adını Vezüv'de bulan Niccolò Covelli'den alır.

Mineral

Kriyolit

Grönland'ın “buz taşı”: alüminyum üretiminin gizli kahramanı, ama doğal yatağı tükendi.

Mineral

Krokoit

Safran renkli ince kristaller hâlinde büyüyen kurşun kromat: krom elementi onun içinde keşfedildi.

Mineral

Kromit

Paslanmaz çeliğin temel bileşeni olan kromun tek önemli cevheri; Türkiye bu cevherin dünyadaki başlıca üreticilerinden.

Kayaç

Kudüs taşı

Gün batımında Kudüs'ü altın rengine boyayan açık renkli kireçtaşları: Ağlama Duvarı'ndan bugünkü apartman cephelerine.

Mineral

Küprit

Koşnil kırmızısı kristalleriyle “yakut bakırı” diye anılan, bakır(I) oksit bileşiminde bir mineral; yumuşak ama çok yoğun ve parlaktır.

Mineral

Lepidolit

Lila-pembe, pullu mika: lityum ve rubidyum kaynağı; ama taşın içindeki lityum insana geçmez.

Kayaç

Litografya taşı

Taş baskının (litografinin) doğduğu, olağanüstü ince taneli kireçtaşı: Archaeopteryx fosilini de bize o kazandırdı.

Mineral

Manyetit

Mıknatısa yapışan siyah demir minerali: doğal olarak mıknatıslanmış parçaları, insanlığın tanıdığı ilk mıknatıslardı.

Kayaç

Mermer

Isı ve basınçla yeniden doğan kireçtaşı: binlerce yıldır heykeltıraşların ve mimarların gözdesi.

Mineral

Molibdenit

Molibdenin başlıca cevheri: grafite çok benzeyen ama ondan iki kat ağır, yumuşak ve kaygan, kurşun grisi bir mineral.

Mineral

Monazit

Seryum, lantan ve neodim gibi nadir toprak elementlerinin ve toryumun cevheri: kırmızımsı kahverengi, ağır, radyoaktif olabilen bir fosfat.

Kayaç

Naksos mermeri

Antik Yunan'ın ilk ada mermerlerinden biri: kristalleri 15 milimetreye varan, ışıkta mavimsi gri parıldayan iri taneli Naksos mermeri.

Mineral

Orpiment

Altın sarısı rengiyle binlerce yıl boya olarak kullanılan yumuşak bir mineral; arsenik içerdiği için çok zehirlidir.

Kayaç

Paros mermeri

Ege'deki Paros Adası'nın ışık geçiren kar beyazı mermeri: Milo Venüsü'nün, Semadirek Nike'sinin ve Praksiteles'in Hermes'inin taşı.

Kayaç

Pentelikon mermeri

Atina'nın kuzeydoğusundaki Pentelikon Dağı'nın ince taneli beyaz mermeri: Parthenon'un, Akropolis'in ve tümüyle mermerden yapılmış tek stadyumun taşı.

Mineral

Pentlandit

Nikelin önemli sülfür cevheri: soluk bronz sarısı, mıknatısı çekmeyen ve çoğunlukla pirotinin içinde alev biçimli çıkıntılar yapan bir mineral.

Kayaç

Petit granit

Adı “küçük granit” ama granit değil: deniz zambağı fosilleriyle dolu, cilalanınca simsiyah parlayan Belçika'nın mavi kireçtaşı.

Kayaç

Pietra serena

Rönesans'ın gri-mavi taşı: Brunelleschi'nin sütunlarına, Michelangelo'nun merdivenine ve Floransa sokaklarına rengini veren kumtaşı.

Mineral

Pirarjirit

Prustitin koyu kırmızı ikizi: önemli bir gümüş cevheri, adı Yunanca “ateş” ve “gümüş”ten gelir.

Mineral

Pirolüzit

Parmak boyayan siyah mangan dioksit: çelik ve pil sanayisinin cevheri. Kayadaki eğrelti biçimli siyah desenler fosil değildir, çoğu pirolüzit bile değildir.

Mineral

Piromorfit

Kurşun yataklarında yeşil, sarı ve turuncu kristaller oluşturan, çok ağır ve zehirli bir kurşun fosfat minerali; adı “ateş biçimi” demek.

Kayaç

Portland taşı

Londra'yı yeniden kuran beyaz kireçtaşı: St Paul Katedrali'nin, British Museum'un ve savaş mezar taşlarının Dorset'ten gelen Jura taşı.

Kayaç

Prokonnesos mermeri

Marmara Denizi'ne adını veren taş: 2.000 yılı aşkın süredir Marmara Adası'ndan çıkarılan, Ayasofya'dan Pergamon Sunağı'na uzanan beyaz ve gri bantlı mermer.

Mineral

Prustit

Yakut gibi kırmızı parlayan gümüş cevheri: ama ışıkta kalınca kararıp siyaha döner.

Kayaç

Purbeck mermeri

Salyangoz kabuklarından örülmüş “mermer”: İngiltere'nin Orta Çağ katedrallerine ince, koyu sütunlarını veren Dorset taşı.

Mineral

Realgar

Turuncu-kırmızı bir arsenik minerali: çok zehirlidir, uzun süre ışık görürse sarı toza dönüşür.

Mineral

Rutil

Titanyum dioksit minerali: kırmızımsı kahverengi ve parlak; kuvars içindeki altın sarısı tellerin asıl maddesi.

Mineral

Serüsit

Elmas gibi parlayan, çok ağır ve zehirli bir kurşun karbonat minerali; eski beyaz kurşun boyasının doğal karşılığı.

Mineral

Sfalerit

Çinkonun ana cevheri: bal sarısından kömür karasına uzanan renkleriyle tanıması en zor yaygın minerallerden biri.

Mineral

Siderit

Adını Yunanca “demir” sözcüğünden alan, kahverengi karbonat mineral; demir cevheri olarak çelik yapımında kullanılmıştır.

Mineral

Sillimanit

Yüksek sıcaklığın damgası olan, ince iğneli ya da lifli mineral; adını Amerikalı kimyager Benjamin Silliman'dan alır.

Kayaç

Skarn

Granitle kireçtaşının buluştuğu yerde doğan, granat ve piroksenli sert kayaç: bakır, demir, tungsten gibi metallerin önemli bir yatak türü.

Mineral

Sölestin

Adını gökyüzünden alan, çoğu zaman soluk mavi kristaller oluşturan stronsiyum minerali; havai fişeklerdeki kırmızının kaynağı.

Mineral

Stavrolit

Doğal haç biçiminde ikizlenen kahverengi kristaller: İngilizcede “fairy cross” (peri haçı) denir; uğur ve koruma getirdiğine inanılır.

Mineral

Stronsiyanit

Stronsiyum elementine adını veren stronsiyum karbonat minerali; İskoçya'daki Strontian köyünde bulundu, 19. yüzyılda şeker üretiminde kullanıldı.

Mineral

Şelit

Tungstenin başlıca cevherlerinden biri: ağır bir kalsiyum tungstat; kısa dalga morötesi ışıkta parlak mavi parlar.

Kayaç

Traverten

Sıcak su kaynaklarının taşa dönüşen izi: Pamukkale'nin bembeyaz basamaklarından Kolezyum'un duvarlarına uzanan kayaç.

Mineral

Uraninit

Uranyumun başlıca cevheri: siyah, çok ağır ve radyoaktif; Curie'lerin radyum ile polonyumu keşfettiği pişblend.

Mineral

Üleksit

Bir yazının üzerine konduğunda yazıyı yüzeyine taşıyan doğal fiber optik: “televizyon taşı” olarak bilinen bor minerali.

Kayaç

Verde antico

Koyu yeşil parçalar, beyaz damarlar: Ayasofya'nın dev sütunlarını veren, mermer sanılan Teselya taşı.

Kayaç

Verona kırmızı mermeri

Verona Arenası'nın pembe-kırmızı taşı: içinde amonit fosilleri saklayan, 2.000 yılı aşkın süredir çıkarılan yumrulu bir Jura kireçtaşı.

Mineral

Viterit

Baryum karbonattan oluşan, hekim William Withering'in adını taşıyan ağır ve zehirli mineral; 18. yüzyılda fare zehiri olarak kullanılırdı.

Mineral

Vivianit

Taze kırıldığında renksiz, ışıkla ve havayla temas edince maviden siyaha dönen çok yumuşak bir demir fosfat; bataklık ve turba tortullarının mineralidir.

Mineral

Volframit

Tungstenin başlıca cevherlerinden biri: demir ve manganlı, koyu renkli, çok ağır bir mineral; adı “kurdun köpüğü” anlamına gelir.

Kayaç

Yule mermeri

Lincoln Anıtı'nın beyaz taşı: Colorado dağlarında, 2.800 metre yükseklikte, yeraltından çıkarılan çok saf bir mermer.

Mineral

Zinober

Cıvanın ana cevheri: kan kırmızısı rengiyle binlerce yıl boya olarak kullanılmış, ama içerdiği cıva nedeniyle dikkat isteyen bir mineral.

Mineral

Zoisit

Tanzanitin, pembe thulitin ve yakutlu yeşil süs taşının ortak minerali: çoğu zaman sade gri-yeşil, bazen göz alıcı renkli.

Varyete

Ağaç opali

Odun dokusunun yerini opalın aldığı taşlaşmış ağaç: yıllık halkaları ve lifleri taşta bile seçilen, çoğu zaman sarımsı ya da kahverengi bir opal.

Varyete

Akik

Kalsedonun bantlı çeşidi: volkanik kayaç boşluklarında katman katman büyür, her kesildiğinde başka bir desen gösterir.

Mineral

Almandin

En yaygın granat: adını Anadolu'daki antik Alabanda kentinden alan, koyu kırmızı ve demirli bir taş; hem takıda hem zımparada kullanılır.

Varyete

Amazonit

Turkuaza benzeyen yeşil-mavi bir feldispat: mikroklinin çeşidi, üç bin yılı aşkın süredir takıda kullanılıyor, ama kurşun salabilir.

Varyete

Ametist

Kuvarsın mor çeşidi: rengini kristaldeki eser miktarda demir ile doğal radyasyonun ortak etkisinden alan bir süs taşı.

Varyete

Ametrin

Aynı kristalde mor ve sarı-turuncu bölgeler taşıyan kuvars: doğal ametrinin ticari kaynağı hemen hemen tek bir Bolivya madeni.

Mineral

Andaluzit

Bir yandan yeşil, bir yandan kırmızımsı görünen çok renkli taş; kiyastolit çeşidinin kesitinde doğal bir haç belirir.

Mineral

Andradit

Kalsiyum ve demir içeren granat: yeşil demantoid, siyah melanit ve sarı topazolit gibi çeşitleri vardır; ışığı en çok parçalayan granattır.

Kayaç

Anyolit

Yeşil zoisit, siyah amfibol ve kırmızı yakut kristallerinden oluşan Tanzanya kayacı: “yakutlu zoisit” diye bilinen renkli bir süs taşı.

Varyete

Apaçi gözyaşı

Gri perlitin içinden çıkan yuvarlak, siyah obsidiyen yumruları; ışığa tutulunca yarı saydamdır ve adını Arizona'daki bir Apaçi efsanesinden alır.

Mineral

Apofillit

Bazalt boşluklarında zeolitlerle birlikte büyüyen, camsı ve sedefli parıltılı berrak kristaller; adı “yapraklara ayrılıyor” demektir.

Kayaç

Ashford siyah mermeri

Cilalanınca parlak siyaha dönen Derbyshire taşı: Viktorya döneminin renkli taş kakmalı vazolarının, masalarının ve takılarının zemini.

Meteorit

Ataksit

“Yapısız” demir meteoritler: nikelce çok zengin oldukları için Widmanstätten deseni göstermeyen ataksitler; en büyük meteorit Hoba da bunlardandır.

Varyete

Aventurin

İçindeki minik mika pullarının ışığı yansıtmasıyla pırıl pırıl parlayan, çoğunlukla yeşil renkli yarı saydam kuvars.

Varyete

Avustralit

Güney Avustralya'nın siyah tektitleri: göktaşı çarpmasında eriyen kayaçlardan oluşan, kenar halkalı düğme gibi aerodinamik biçimleriyle ünlü doğal cam parçaları.

Varyete

Aytaşı

Yüzeyinde ay ışığı gibi süzülen mavimsi bir parıltı taşıyan feldispat; bu ışık, taşın içindeki ince katmanlardan saçılır.

Mineral

Azurit

Orta Çağ ve Rönesans ressamlarının en önemli mavi boyası olan, derin mavi renkli bakır minerali.

Varyete

Barok inci

Yuvarlak olmayan, düzensiz biçimli inci: her biri tek olan bu incinin Portekizce adı, sonradan koca bir sanat akımına, Barok'a ad oldu.

Mineral

Beril

Zümrüdün ve akuamarinin ana minerali: renksizden yeşile, maviden pembeye uzanan bir değerli taş ailesi ve berilyum cevheri.

Varyete

Botsvana akiği

Doğu Botsvana'nın eski bazaltlarından çıkan, pembe, mor, gri, siyah ve beyaz ince bantlarıyla tanınan küçük akik yumruları.

Meteorit

Campo del Cielo meteoriti

“Gök Tarlası”: yaklaşık 4.500 yıl önce Arjantin'e yağan, 26 krater açan ve bugüne kadar 100 tonu aşkın parçası toplanan demir meteorit.

Meteorit

Canyon Diablo meteoriti

Arizona'daki Meteor Krateri'ni açan asteroidin parçaları; Dünya'nın 4,55 milyar yıllık yaşı bu meteoritle ölçüldü.

Kayaç

Çarpma konisi

Çarpma anında kayaçta açılan, tepeden yayılan çizgilerle kaplı koni biçimli kırıklar; uzaydan gelen taş değil, bir göktaşı çarpmasının yerdeki imzası.

Varyete

Çılgın dantel akik

Bantları kıvrılıp dolanan, katlanıp birbirine geçen Meksika akiği: krem, sarı, gri ve kırmızı tonlarda “çılgın” bir dantel deseni.

Varyete

Dendritik akik

İçinde minik ağaçlar ya da eğrelti otları çizilmiş gibi görünen yarı saydam kalsedon: desenler bitki değil, mangan ve demir oksittir.

Mineral

Diyopsit

Piroksen ailesinin kalsiyum ve magnezyumlu üyesi: yeşil krom türü “Sibirya zümrüdü” diye de anılan uygun fiyatlı bir süs taşıdır.

Varyete

Dumanlı kuvars

Kuvarsın kahverengiden siyaha uzanan çeşidi: rengini çevresindeki kayaçlardan gelen doğal radyasyona borçludur.

Mineral

Dumortiyerit

Canlı mavi, lifli bir bor-alüminyum silikatı: sodalit ya da lapis lazuliye benzediği için onlarla karıştırılır, ama onlardan çok daha serttir.

Varyete

Enhidro akik

İçinde hâlâ su taşıyan akik ya da kalsedon yumrusu: sallayınca su çalkalanır, ince duvarının ardında bir hava kabarcığı kıpırdar.

Mineral

Fluorit

Mohs sertlik ölçeğinin 4 numarası ve “floresan” sözcüğüne adını veren, mordan yeşile neredeyse her renkte bulunabilen mineral.

Varyete

Fuksit

Muskovit mikasının kromlu, yeşil çeşidi: yeşil aventurine rengini veren, verditi oluşturan ve yakutlu süs taşlarında yakutları saran pırıltılı mika.

Meteorit

Gibeon meteoriti

Namibya'nın tarih öncesi demir yağmuru: kesilip dağlanınca en güzel Widmanstätten desenlerinden birini gösteren, parçaları 390 km'lik alana saçılmış meteorit.

Varyete

Goşenit

Berilin renksiz çeşidi: adını ABD'deki Goshen kasabasından alır, bir zamanlar büyüteç ve ilk gözlüklerin camı olarak kullanıldı.

Varyete

Gökkuşağı aytaşı

Adına rağmen aytaşı değil, labradorit: açık renkli, saydam zemin üzerinde mavi ve gökkuşağı renklerinde parlayan bir feldispat.

Varyete

Gökkuşağı obsidiyen

Doğru kesilip ışığa tutulunca siyah zemin üzerinde mor, yeşil, mavi ve altın sarısı bantlar gösteren obsidiyen çeşidi.

Mineral

Granat

Tek bir mineral değil, kalabalık bir aile: en çok kırmızısıyla tanınan, zımpara kâğıdından mücevhere kadar her yerde karşımıza çıkan granatlar.

Mineral

Grossular

Adını bektaşi üzümünden alan granat: mavi dışında hemen her renkte bulunur; tarçın renkli hessonit ve yeşil tsavorit de bu türdendir.

Varyete

Güneş taşı

İçindeki minik metal pullarla güneş gibi pırıldayan feldispat: Oregon'un eyalet taşıdır; Vikinglerin “güneş taşı” ise başka bir şeydir.

Meteorit

H kondrit

En sık rastlanan meteorit grubu: taş gibi görünüp metal taneleri yüzünden mıknatısı güçlü çeken, demirce zengin sıradan kondritler.

Kayaç

Harabe mermeri

Kesilip parlatılınca yıkık bir şehrin siluetini gösteren, Floransa'nın ünlü “manzara taşı”: aslında mermer değil, killi bir kireçtaşı.

Mineral

Havlit

Beyaz zemini gri-siyah örümcek ağı damarlarıyla tanınan bor minerali; çok kolay boyandığı için sık sık turkuaz taklidi olarak satılır.

Varyete

Hayalet kuvars

İçinde ikinci bir kristalin silueti görülen kuvars: kristal büyürken verdiği molaların içeride bıraktığı hayalet izler.

Meteorit

Heksahedrit

Neredeyse tamamen kamasitten oluşan, nikelce fakir demir meteoritler: dağlanınca şerit değil, çarpışmaların izi olan ince Neumann çizgileri gösterirler.

Varyete

Helidor

Berilin güneş sarısı çeşidi: adı Yunanca “güneşin armağanı” demek, rengini demir verir.

Varyete

Heliotrop

Koyu yeşil zemini kan damlalarını andıran kırmızı beneklerle dolu taş: kalsedon ve jasper karışımı, Mart ayının doğum taşlarından biri.

Mineral

Hemimorfit

Kristallerinin iki ucu birbirinden farklı sonlanan çinko silikat; yüzyıllarca smitsonitle birlikte “kalamin” diye anıldı.

Varyete

Herkimer elması

İki ucu da sivri, su kadar berrak kuvars kristalleri: adı “elmas” olsa da New York'un dolomit kayalarında büyümüş kuvarstır.

Varyete

Hessonit

Grossular granatın bal sarısından kırmızımsı turuncuya uzanan, “tarçın taşı” da denen çeşidi; Hint geleneğinde Rahu'nun taşı “gomed”.

Varyete

Hiyalit

Cam kadar berrak, üzüm salkımı gibi kabarcıklı kabuklar oluşturan opal: morötesi ışık altında, bazen gün ışığında bile, parlak yeşil ışıldar.

Varyete

İndoçinit

Güneydoğu Asya'nın siyah tektitleri: yaklaşık 790 bin yıl önceki dev bir göktaşı çarpmasında eriyip savrulan Dünya kayaçlarından oluşmuş doğal cam.

Varyete

İyolit

Kordiyeritin mavi-mor değerli taş hâli: farklı yönlerden bakınca rengi değişir; “Viking pusulası” söylentisiyle de anılır.

Kayaç

Jasper

Demir oksit ve başka safsızlıklarla kırmızıya, sarıya, kahverengiye ve yeşile boyanmış, ışık geçirmeyen ince taneli silika kayacı.

Varyete

Kaplan gözü

Üzerinde ipeksi bir ışık bandı kayan altın-kahverengi taş: kuvars ile ince asbest liflerinin birlikte büyümesinden doğar.

Varyete

Kar tanesi obsidiyen

Siyah volkan camının içinde, kar taneleri gibi dağılmış beyaz lekeler taşıyan obsidiyen çeşidi.

Varyete

Karneol

Demir oksitle turuncudan kırmızıya boyanmış yarı saydam kalsedon: binlerce yıldır boncuk, mühür ve takı yapılan eski bir taş.

Varyete

Karpuz turmalin

İçi pembe, dışı yeşil turmalin: enine kesildiğinde karpuz dilimine benzediği için bu adı alır ve çoğu zaman ince dilimler hâlinde satılır.

Kayaç

Katlinit

Kızılderililerin kutsal pipo taşı: Minnesota'da sert kuvarsit katmanları arasından elle çıkarılan, bıçakla oyulabilecek kadar yumuşak kırmızı taş.

Varyete

Kiyastolit

Andaluzitin, kesildiğinde içinde doğal bir siyah haç ya da “X” beliren çeşidi; yüzyıllarca muska ve hac hatırası olarak taşındı.

Organik taş

Kopal

Kehribar olma yolunu henüz tamamlamamış ağaç reçinesi: birkaç on yıldan birkaç bin yıla kadar yaşlı, hafif, sarı ve çoğu zaman içinde böcek taşıyan bir organik taş.

Mineral

Kordiyerit

Araç egzozlarındaki katalitik konvertörlerin seramiğini oluşturan ve iyolit adıyla mavi-mor değerli taş olarak da kesilen mineral.

Gündelik ad

Kristal ve necef taşı (dağ kristali)

Halkın “kristal” ya da “necef taşı” dediği berrak taş, renksiz kuvarstır; avizelerdeki ve bardaklardaki “kristal” ise kurşunlu camdır.

Mineraloid

Krizokol

Bakır madenlerinin yüzeye yakın bölümünde oluşan gökyüzü mavisi bakır silikat; adı Yunanca “altın yapıştırıcı” anlamına gelir.

Varyete

Krom diyopsit

Diyopsitin kromla renklenmiş canlı yeşil türü: zümrüde benzeyen ama ondan çok daha yumuşak ve çok daha uygun fiyatlı bir taş.

Meteorit

L kondrit

En yaygın ikinci meteorit grubu: çoğu şiddetli şok izleri taşıyan, 467 milyon yıl önce parçalanmış bir asteroitten gelen az demirli sıradan kondritler.

Varyete

Labradorit

Koyu gri bir feldispat; doğru açıdan bakınca mavi, yeşil ve altın sarısı renklerde birden parlar.

Varyete

Lake Superior akiği

Kırmızı, turuncu ve beyaz bantlı akik: 1,1 milyar yıl önce lavlarda oluştu, buzullar onu Kuzey Amerika'nın ortasına yaydı.

Mineraloid

Libya çöl camı

Sahra'nın ortasında, 29 milyon yıl önce eriyip camlaşan kum taşı: Tutankamon'un göğüslüğündeki sarı böcek bu camdan oyulmuştur.

Meteorit

LL kondrit

Çelyabinsk'in ve Itokawa asteroidinin taşı: sıradan kondritlerin en az demirli ve en az metalli, en iri kondrüllü grubu.

Mineral

Malakit

Açık ve koyu yeşil halkalarıyla tanınan bakır minerali; binlerce yıldır boya, süs eşyası ve takı taşı olarak kullanılıyor.

Varyete

Maun obsidiyen

Siyah volkan camının içinde kızılkahverengi, maun ağacı rengini andıran alanlar, damarlar ya da lekeler taşıyan obsidiyen çeşidi.

Varyete

Mavi dantel akik

Açık mavi ve beyaz, dantel gibi dalgalı ince bantlarıyla tanınan akik; klasik kaynağı güney Namibya'daki tek bir ocaktır.

Varyete

Mavi kuvars

Gökyüzüyle aynı nedenle mavi görünen nadir kuvars: içindeki gözle görülmeyecek kadar küçük mineral tanecikleri ışığın mavisini saçar.

Varyete

Mavi topaz

Kuyumcularda en sık görülen topaz: rengi neredeyse her zaman renksiz topazın ışınlanıp ısıtılmasıyla verilen, ucuz ve dayanıklı bir mavi taş.

Meteorit

Mikrometeorit

Atmosferden sağ çıkıp yere ulaşmış, genellikle milimetreden küçük uzay tozu taneleri; şehirde mıknatısla toplanan küreciklerin çoğu ise uzaylı değil, yapaydır.

Varyete

Mookait

Hardal sarısı, kırmızı ve mor lekeli Avustralya taşı: milyonlarca yıl önceki bir denizin mikroskobik canlılarından oluşmuş kayacın silisleşmiş hâlidir.

Meteorit

Muonionalusta meteoriti

Dört buzul çağı geçirmiş demir: bir milyon yıl önce Kuzey İsveç'e düşen, kesilince ince bir ağ deseni gösteren ve saat kadranlarına kadar kullanılan meteorit.

Mineraloid

Obsidiyen

Yanardağların doğal camı: Taş Devri'nin en keskin bıçaklarını veren parlak, siyah taş.

Meteorit

Oktahedrit

Asitle dağlanınca birbirini kesen şeritler gösteren demir meteoritler: milyonlarca yılda soğuyan metalin Widmanstätten deseni.

Varyete

Oniks

Siyah ve beyaz düz bantlı kalsedon. Türkiye'de “oniks” diye satılan hediyelik eşyaların çoğu ise aslında bantlı kalsittir.

Varyete

Orbiküler jasper

İçinde renkli küreler ve halkalar bulunan jasper: silisleşmiş volkanik kayaçta ışınsal büyüyen kristallerin desenidir; okyanus jasperi en bilinen türüdür.

Varyete

Pembe kuvars

Kuvarsın bulanık pembe çeşidi: rengini gözle görülemeyecek kadar ince liflerden alır.

Mineral

Pirop

Adı “ateş gibi” demek: çoğunlukla yerin derinlerindeki kayaçlarda oluşan kırmızı granat; Bohemya granatlarının ve elmas aramalarının ipucu taşı.

Varyete

Prasiolit

Kuvarsın yeşil çeşidi: doğal olanı çok ender, piyasadakilerin neredeyse tamamı ısıtılmış ametist ya da ışınlanmış kuvars.

Mineral

Prehnit

Bazalt boşluklarında üzüm salkımı gibi büyüyen açık yeşil mineral: bir zeolit değildir ama zeolitlerle birlikte bulunur.

Varyete

Rodolit

Pirop ile almandinin karışımı gül pembesi–mor granat: adı “gül” demek, 1898'de Kuzey Karolina'da adlandırılmıştır.

Mineral

Rodonit

Siyah mangan damarlı gül pembesi taş: Rus saraylarının süs taşı ve ABD'nin Massachusetts eyaletinin resmî değerli taşı.

Varyete

Rutilli kuvars

İçinde altın sarısı, bakır kırmızısı ya da gümüş renkli ince rutil iğneleri taşıyan berrak kuvars; İngilizcede “Venus' hair stone” da denir.

Varyete

Sardoniks

Kırmızımsı kahverengi sard ile beyaz ya da siyah oniks bantlarının ardalandığı kalsedon: antik çağlardan beri oyma taş olarak sevilen Ağustos doğum taşı.

Organik taş

Sedef

İstiridye, midye ve deniz kulağı kabuklarının içini kaplayan, gökkuşağı gibi yanardöner parıltılı madde; incinin de yapıldığı malzeme ve Osmanlı kakma sanatının yıldızı.

Varyete

Serafinit

Klorit grubundan klinoklorun koyu yeşil, sıkı dokulu çeşidi: cilalanınca yüzeyinde ışıkla oynayan gümüşi “melek kanadı” desenleri beliren bir süs taşı.

Meteorit

Sıradan kondrit

Gökten düşen taşların çoğunluğu: bulunan meteoritlerin %87'sini oluşturan, içi küçük yuvarlak tanelerle dolu taş meteoritler.

Varyete

Sitrin

Kuvarsın sarı-turuncu çeşidi: doğada nadirdir, piyasada görülenlerin çoğu ısıtılmış ametisttir.

Mineral

Smitsonit

Çinko karbonattan oluşan, mavi-yeşil ve pembe tonlarıyla süs taşı olarak da kesilen mineral; hemimorfitle yüzyıllarca karıştırıldı.

Mineral

Sodalit

Beyaz damarlı kraliyet mavisi bir süs taşı: lapis lazuliye benzediği için sık sık onunla karıştırılır.

Mineral

Spodümen

Pembe kunzitin ve yeşil hiddenitin anası; aynı zamanda pillerde kullanılan lityumun başlıca maden cevherlerinden biri.

Varyete

Şahin gözü

Kaplan gözünün mavi-gri kardeşi: içindeki asbest lifleri paslanmadığı için özgün mavimsi rengini koruyan, üzerinde ipeksi ışık bandı kayan kuvars.

Organik taş

Taşlaşmış ağaç

Gömülen ağacın dokusunun silika minerallerince yer değiştirmesiyle oluşan fosil: yıllık halkaları taşta bile seçilebilir.

Varyete

Tatlı su incisi

Göl ve nehirlerdeki midyelerde oluşan inci: bugün çoğu Çin'de, boncuk kullanılmadan, baştan sona sedef olarak yetiştirilen en bol ve en çeşitli kültür incisi.

Mineraloid

Tektit

Meteorit değil: Dev göktaşı çarpmalarında eriyip havaya savrulan Dünya kayaçlarından oluşan doğal cam parçaları.

Varyete

Thulit

Zoisitin manganezle renklenmiş pembe çeşidi: adını efsanevi kuzey ülkesi Thule'den alır ve Norveç'in ulusal taşı diye anılır.

Varyete

Turmalinli kuvars

İçinde siyah turmalin iğneleri taşıyan berrak ya da dumanlı kuvars: açık renkli kristalle kara iğnelerin keskin karşıtlığıyla aranan bir süs taşı.

Mineral

Varisit

Turkuaza benzeyen yeşil bir alüminyum fosfat; Neolitik çağdan beri boncuk yapılmış, adını Almanya'daki Vogtland'dan almıştır.

Mineral

Vezüvyanit (idokras)

Adını Vezüv Yanardağı'ndan alan, yeşilden maviye çok renkli skarn minerali; yeşim benzeri kütlesel türü “californit” diye anılır.

Varyete

Yosun akiği

İçinde yeşil yosun ya da su bitkisi varmış gibi görünen yarı saydam kalsedon: desenler bitki değil, minerallerdir.

Mineral

Zirkon

Dünya'nın en yaşlı tanıklarından: 4,4 milyar yıllık taneleri olan, elmasa benzer ışıltılı doğal bir mineral. Kübik zirkonya ile karıştırılmamalı!

Meteorit

Akondrit

Kondrül içermeyen taşlı meteoritler: erimiş asteroitlerin, Ay'ın ve Mars'ın kayaçları; Dünya taşlarına benzedikleri için tanınmaları zor.

Varyete

Akuamarin

Adını deniz suyundan alan, beril ailesinin mavi üyesi: çoğu zaman iri, berrak ve kusursuza yakın kristaller hâlinde bulunur.

Meteorit

Allende meteoriti

Tarihin en çok incelenen meteoriti: 1969'da Meksika'ya düşen, içinde Güneş Sistemi'nin ilk katılarını taşıyan en büyük karbonlu kondrit.

Organik taş

Ammolit

Fosilleşmiş ammonit kabuğunun gökkuşağı gibi parlayan tabakası; gem kalitesinde yalnızca Kanada'nın Alberta eyaletinde çıkar.

Varyete

Ateş akiği

Kahverengi kalsedonun içinde kırmızı, turuncu, yeşil ve bazen mavi-mor parıldayan “ateş”: yalnızca ABD'nin güneybatısında ve Meksika'da bulunur.

Varyete

Ateş opali

Sıcak sarı, turuncu ve kırmızı rengiyle ateşi andıran saydam opal; çoğu zaman renk oyunu göstermez.

Meteorit

Aubrit

Beyaz kristalli “ay taşına” benzeyen meteoritler: neredeyse hiç oksijen olmayan bir ortamda erimiş kayaçtan oluşan enstatit akondritleri.

Varyete

Blue John

Morumsu mavi ve sarımsı beyaz bantlı ender bir fluorit: dünyada yalnızca İngiltere'de, Castleton yakınındaki tek bir tepenin altından çıkar.

Varyete

Boulder opal

Kahverengi demirtaşının içinde ince damarlar ve lekeler hâlinde parlayan değerli opal: ana kayacıyla birlikte kesilen, yalnızca Queensland'den çıkan bir opal türü.

Meteorit

Cape York meteoriti

Grönland Inuitlerinin yüzyıllarca demir kaynağı olan meteorit: en büyük parçası 31 tonluk Ahnighito, taşınmış en ağır meteorittir.

Meteorit

CM kondrit

En sık bulunan karbonlu kondritler: suyla değişmiş, organik maddece zengin, Murchison'un da üyesi olduğu koyu renkli taşlar.

Mineral

Çaroit

Dünyada yalnızca Sibirya'da bulunan, girdap desenli mor taş: ilk bulunduğunda boyalı sahte sanılmıştı.

Meteorit

Çelyabinsk meteoriti

2013'te Ural göğünde Güneş'ten parlak bir ışıkla patlayan, binlerce pencereyi kıran asteroidin yere düşen taşları.

Mineral

Danburit

Topaza benzeyen renksiz ya da soluk sarı koleksiyon taşı: adını ilk bulunduğu ABD kentinden, Danbury'den alır.

Meteorit

Demir meteorit

Parçalanmış asteroitlerin çekirdeğinden gelen, asitle dağlanınca yüzeyinde eşsiz bir kristal deseni beliren demir-nikel kütleleri.

Meteorit

Diyojenit

Vesta asteroidinin derinliklerinden gelen taş: yavaş soğumuş, iri piroksen kristallerinden oluşan ender akondrit.

Meteorit

Ensisheim meteoriti

1492'de Alsace'ta bir buğday tarlasına düşen, bir kralın zafer işareti sayılan ve bugün hâlâ saklanan Avrupa'nın en eski taş meteoriti.

Meteorit

Enstatit kondrit

Güneş Sistemi'nin en oksijensiz kayaçları: Dünya ve Ay kayaçlarına benzeyen izotoplarıyla, Dünya'ya su taşımış olabilecek ender kondritler.

Varyete

Etiyopya opali

Etiyopya'nın volkanik kayaçlarından çıkan, çoğu beyaz zeminli ve çok canlı renk oyunlu opal; suyu sünger gibi emer, kuruyunca eski hâline döner.

Mineral

Gümüş

Elektriği ve ısıyı en iyi ileten metal; doğada bazen saf hâlde, kıvrım kıvrım teller gibi büyür.

Varyete

Hackmanit

Işıkla renk değiştiren sodalit: morötesi ışıkta ya da güneşte pembeleşip menekşeye dönen, karanlıkta yeniden solan nadir bir koleksiyon taşı.

Varyete

Hiddenit

Spodümenin soluk yeşilden zümrüt yeşiline uzanan çeşidi: 1879'da Kuzey Karolina'da bulundu, adını bulanın adını taşıyan bir kasabaya da verdi.

Meteorit

Hoba meteoriti

Dünyadaki en büyük tek parça meteorit: Namibya'da bir tarlada, düştüğü yerde duran 60 tonu aşkın demir-nikel kütlesi.

Meteorit

Hovardit

Vesta asteroidinin yüzeyinden gelen kırıntı taşı: ökrit ve diyojenit parçalarının karışımı; düşüşü belgelenen ilk örnek 2015'te Bingöl'e düştü.

Meteorit

Isı Kalkanı Kayası

Başka bir gezegende bulunan ilk meteorit: 2005'te Opportunity gezgininin Mars'ta, kendi ısı kalkanının yanında rastladığı basketbol topu büyüklüğünde demir.

Varyete

İndigolit

Turmalinin açık maviden koyu menekşemsi maviye uzanan çeşidi: adını çivit (indigo) renginden alır, ilk kez 1800'de İsveç'te tanımlandı.

Organik taş

Jet

Milyonlarca yıl önce suya batıp kömürleşen odundan oluşan, hafif ve parlak siyah organik taş; Whitby'nin yas takılarının ve Oltu tespihlerinin taşı.

Varyete

Karbonado

Siyah, gözenekli ve çok sayıda minik kristalden oluşan doğal elmas: kökeni hâlâ tartışılan, Türkçede “kara elmas” da denen sert bir sondaj malzemesi.

Meteorit

Karbonlu kondrit

Su ve organik bileşikler taşıyan, Güneş Sistemi'nin en ilkel taşlarından; Murchison ve Allende gibi ünlü düşüşleriyle tanınan koyu renkli kondritler.

Organik taş

Kehribar

Ağaçlardan sızan reçinenin milyonlarca yılda fosilleşmesiyle oluşan, bazen içinde tarih öncesi böcekleri saklayan hafif ve sıcak bir organik taş.

Meteorit

Kondrit

Güneş Sistemi'nin ilk günlerinden kalma, içi minik taş damlacıklarıyla dolu ve Dünya'ya en sık düşen meteorit türü.

Mineral

Krizoberil

Adı berile benziyor ama ayrı bir mineral: korindon ile topaz arasında sertlikte, aleksandrit ve kedi gözünün ana minerali.

Varyete

Krizopras

Rengini nikelden alan elma yeşili kalsedon: desenle değil, tek başına yeşil rengiyle değer kazanan yarı saydam bir süs taşı.

Varyete

Kunzit

Spodümenin pembe-mor çeşidi: adını Tiffany'nin mineralogu George F. Kunz'dan alır ve rengi ışıkta solabilir.

Varyete

Kültür incisi

Süreci insanın başlattığı, ama canlı bir istiridye ya da midyenin içinde doğal inci gibi sedefle büyüyen inci: bugün satılan incilerin büyük çoğunluğu.

Kayaç

Lapis lazuli

Altın benekli gece mavisi bir kayaç: binlerce yıl boyunca mühürlerde, takılarda ve ressamların ultramarin boyasında kullanıldı.

Varyete

Larimar

Gökyüzü ve deniz mavisi pektolit çeşidi; ticari olarak yalnızca Dominik Cumhuriyeti'nde bulunur, rengini bakırdan alır.

Mineral

Lületaşı

Kuruyken suda yüzebilecek kadar hafif, kolay oyulan beyaz taş: Eskişehir'in ünlü pipolarının hammaddesi lületaşı.

Organik taş

Mercan

Denizin derinliklerinde yaşayan minik hayvanların kırmızı kalker iskeleti: çok yavaş büyüdüğü için korunması gereken organik bir taş.

Meteorit

Mezosiderit

Yaklaşık yarı yarıya metal ve taştan oluşan, asteroit çarpışmasında kırılıp yeniden kaynaşmış nadir bir taşlı-demirli meteorit.

Varyete

Moldavit

Yaklaşık 14,7 milyon yıl önce Güney Almanya'daki dev bir göktaşı çarpmasında eriyip Çekya'ya kadar savrulan kayaçlardan oluşmuş yeşil doğal cam.

Varyete

Morganit

Berilin pastel pembe ve şeftali rengi çeşidi: adını 1910'da ünlü bankacı J. P. Morgan'dan aldı.

Meteorit

Murchison meteoriti

Yaşamın yapı taşlarını taşıyan meteorit: 1969'da Avustralya'ya düşen, içinde amino asitler, şekerler ve Güneş'ten eski taneler bulunan karbonlu kondrit.

Varyete

Nefrit

Yeşimin amfibol türü: keçe gibi iç içe geçmiş ince liflerden oluştuğu için kırılmaya karşı olağanüstü dayanıklı, Çin'in binlerce yıllık yeşimi.

Organik taş

Oltu taşı

Erzurum'un siyah hazinesi: kömürleşmiş ağaçtan oluşan, tespihleriyle ünlü bir jet türü.

Mineraloid

Opal

Su içeren, kristal yapısı olmayan silis: değerli türü, içindeki minik kürelerin ışığı kırması sayesinde gökkuşağı renkleriyle parıldar.

Meteorit

Orgueil meteoriti

Güneş'le aynı bileşimdeki kömür karası taş: 1864'te Fransa'ya düşen, hakkında yaşam tartışmaları ve ünlü bir sahtekârlık yaşanan karbonlu kondrit.

Meteorit

Ökrit (HED)

Asteroit Vesta'nın bazalt benzeri kabuğundan gelen meteorit; HED ailesinin en bilinen üyesi ve Bingöl'e düşen Sarıçiçek göktaşının akrabası.

Varyete

Peridot

Yerin derinliklerinden, çok ender olarak da uzaydan gelen yeşil taş: olivin mineralinin değerli taş kalitesindeki çeşidi.

Varyete

Pietersit

İçinde fırça darbeleri gibi her yöne akan mavi ve altın parıltılar taşıyan nadir taş: yalnızca Namibya ve Çin'den çıkan, kırıklı bir kaplan gözü akrabası.

Mineral

Rodokrozit

Gül kırmızısı ve pembe tonlarıyla tanınan mangan karbonatı; Arjantin'in ulusal taşıdır, yumuşak olduğu için nadiren fasetlenir.

Varyete

Rubellit

Turmalinin pembeden yakut kırmızısına uzanan çeşidi: yüzyıllarca yakutla karıştırıldı, Çin imparatorluk sarayında da çok sevildi.

Meteorit

Sarıçiçek meteoriti

2015'te Bingöl'de köy çatılarına yağan göktaşları: kaynağı Vesta asteroidindeki Antonia kraterine kadar izlenen, düşüşü belgelenen ilk hovardit.

Meteorit

Sihote-Alin meteoriti

1947'de Rusya'nın Uzak Doğusu'na gün ortasında düşen, havada parçalanıp tayga ormanına 23 tonu aşkın demir yağdıran ünlü demir meteorit.

Varyete

Spektrolit

Finlandiya'nın Ylämaa yöresine özgü labradorit: siyah zemin üzerinde mavi, yeşil, sarı, turuncu, kırmızı ve mor renklerde birden parlar.

Mineral

Spessartin

Mandalina rengiyle ünlenen turuncu granat: adını Almanya'daki Spessart Dağları'ndan alır, turuncu rengini mangandan alır.

Mineral

Sugilit

Güney Afrika'nın mangan madeninden çıkan, 1979'da piyasaya giren canlı mor takı taşı.

Meteorit

Sylacauga meteoriti

İnsana çarptığı belgelenen tek meteorit: 1954'te Alabama'da bir evin çatısını delip kanepede uyuyan Ann Hodges'ı yaralayan taş.

Meteorit

Tagish Lake meteoriti

Donmuş göle düşen ve donmuş hâlde laboratuvara taşınan meteorit: Güneş Sistemi'nden önceki yıldız tozlarını ve en çok nanoelması taşıyan karbonlu kondrit.

Mineral

Titanit

Elmastan bile fazla ışık ayrıştıran, kama biçimli mineral: sarı-yeşil ya da kahverengi; kesilince parlak ama yumuşak bir koleksiyon taşı.

Mineral

Topaz

Mohs ölçeğinde 8 numaranın referans minerali: sert ve parlak bir değerli taş; ama mavi rengi neredeyse her zaman insan eliyle verilir.

Mineral

Turkuaz

Adı “Türk taşı” anlamına gelen, binlerce yıldır süs taşı olarak kullanılan mavi-yeşil bir bakır alüminyum fosfat.

Mineral

Turmalin

Gökkuşağının hemen her rengini, hatta tek kristalde birkaç rengi birden gösterebilen ve ısıtılınca elektriklenen bir değerli taş ailesi.

Meteorit

Üreilit

İçinde elmas taşıyan ender taş meteoritler: olivin ve piroksenin arasını grafit ve nanoelmasın doldurduğu, ana gövdesi hâlâ bilinmeyen akondritler.

Meteorit

Willamette meteoriti

ABD'de bulunmuş en büyük meteorit ve Oregon yerlilerinin kutsal taşı: buzullarla taşınmış, yüzeyi oyuklarla dolu 15 tonluk demir.

Kayaç

Yeşim

Aslında iki ayrı taşın ortak adı: binlerce yıldır alet, takı ve sanat eseri yapılan, kırılmaya son derece dayanıklı nefrit ve jadeit.

Meteorit

Akapulkoit

Erimeye başlamış ama tam erimemiş taş meteoritler: kondritlere hâlâ benzeyen, metal damarlı ilkel akondritler; adlarını 1976'da Acapulco'ya düşen taştan alırlar.

Meteorit

ALH 84001 (Allan Hills 84001)

Mars'ta yaşam tartışmasını başlatan taş: Antarktika'da bulunan, içindeki minik yapılar 1996'da bakteri fosiline benzetilen 4 milyar yıllık Mars meteoriti.

Mineral

Altın

Doğada saf hâlde bulunabilen, hiç paslanmayan, dövülüp tel çekilebilen ağır ve parlak sarı metal.

Meteorit

Angrit

Bilinen en yaşlı magmatik kayaçlar: yaklaşık 4,56 milyar yıl önce, Güneş Sistemi'nin en erken döneminde kristallenmiş ender bazaltik meteoritler.

Meteorit

Ay göktaşı

Ay'a çarpan cisimlerin yüzeyden kopardığı, kendiliğinden Dünya'ya ulaşmış Ay kayaçları; uzay görevleri dışında elimize geçen tek Ay taşı.

Mineral

Benitoit

Takı kalitesindeki kristalleri dünyada tek bir madenden çıkan, safire benzeyen mavi taş: Kaliforniya'nın resmî eyalet taşı.

Meteorit

Brakinit

Neredeyse tamamen olivinden oluşan ender meteoritler: önce Mars'tan geldiği sanılan, yeryüzündeki dünitlere benzeyen brakinitler.

Meteorit

CI kondrit

Güneş'in bileşimini taşıyan kara taşlar: kondrülü bile kalmamış, sulu ve en ilkel meteoritler.

Varyete

Demantoid

Adı “elmas gibi” demek: ışığı elmastan fazla parçalayan, 1850'lerde Ural'da tanınan zümrüt yeşili granat; nadir ve değerli bir taş.

Mineral

Diaspor

Gün ışığında yeşilimsi, akkor lamba altında pembemsi görünen; mücevher kalitesindekiler neredeyse yalnızca Muğla'dan çıkan nadir bir mineral.

Meteorit

Fukang meteoriti

Uzaydan gelen bir vitray: Çin'de bulunan, gümüşi metalin içine gömülmüş mücevher kalitesinde peridot kristalleriyle bir tonluk pallasit.

Varyete

İmparator topazı

Topazın en çok aranan renkleri: turuncudan kırmızımsı turuncuya, pembeye ve “şeri” kırmızısına uzanan, büyük ölçüde Brezilya'nın Ouro Preto yöresinden çıkan doğal topaz.

Organik taş

İnci

İstiridye ve midyelerin içinde katman katman büyüyen, kesilip yontulmadan da ışıldayan organik bir değerli taş.

Varyete

Kedi gözü krizoberil

Kubbe biçiminde kesilince yüzeyinde keskin bir ışık bandı kayan krizoberil: tek başına “kedi gözü” denince kastedilen değerli taş.

Meteorit

Lodranit

Kısmen eriyip metal ve eriyiğinin bir bölümünü yitirmiş kondritlerin kalıntısı: iri taneli, metalce zengin ilkel akondritler.

Varyete

Mandalina granatı

Spessartin granatın en canlı turuncusu: 1991'de Namibya'da bulunan, adını mandalina renginden alan, nadir ve parlak bir değerli taş.

Meteorit

Mars göktaşı

Mars'a çarpan cisimlerin yüzeyinden kopardığı, milyonlarca yıl uzayda dolaşıp Dünya'ya düşen kayaç parçaları; başka bir gezegenden elimize geçen az sayıdaki taş.

Meteorit

Nakhla meteoriti

1911'de Mısır'a düşen Mars taşı: Mars'ta su izlerini gösteren ilk meteorit ve bir köpeği öldürdüğü anlatılan efsanenin kahramanı.

Meteorit

Nakhlit

Mars'taki bir yanardağdan gelen taşlar: yaklaşık 1,3 milyar yıl önce lavdan oluşmuş, sonra sıvı suyla ıslanmış, ojitçe zengin Mars meteoritleri.

Meteorit

NWA 7034 (Black Beauty)

“Kara Güzel” (Black Beauty): Sahra'da bulunan, 4,4 milyar yıllık parçalar taşıyan ve bilinen en sulu Mars meteoriti olan, yüzlerce kırıntıdan yapılmış kara taş.

Meteorit

Pallasit

Parlak demir-nikel metalinin içine gömülü altın sarısı ve yeşil olivin kristalleriyle en güzel meteoritlerden sayılan nadir bir taşlı-demirli meteorit.

Varyete

Paraíba turmalini

Bakırla renklenen neon mavi-yeşil turmalin: 1980'lerde Brezilya'nın Paraíba eyaletinde bulundu, kısa sürede en değerli turmalin oldu.

Mineral

Platin

İspanyolların “küçük gümüş” deyip altını bozuyor diye attığı metal: bugün arabaların egzozunu temizliyor, takılarda parlıyor.

Varyete

Siyah opal

Koyu gri ya da siyah bir gövde üzerinde parlayan renk oyunu: opalın en nadir ve genellikle en değerli türü, çoğu Avustralya'nın Lightning Ridge yöresinden.

Mineral

Spinel

Yüzyıllarca yakutla karıştırılan taş: İngiliz tacındaki ünlü “Kara Prens Yakutu” bile aslında bir spineldir.

Varyete

Tahiti incisi

Fransız Polinezyası lagünlerinde siyah dudaklı istiridyede yetiştirilen, gri-siyah gövdesi üzerinde yeşil, mor ve pembe yansımalar taşıyan iri kültür incisi.

Varyete

Tanzanit

Ticari olarak yalnızca Tanzanya'daki küçük bir alandan çıkan, bakış yönüne göre mavi ya da mor görünen zoisit.

Meteorit

Tissint meteoriti

2011'de Fas çölüne düşen Mars taşı: düşüşü görülen beşinci Mars meteoriti, içinde Mars atmosferinden gazlar taşıyan siyah cam damarlarıyla.

Varyete

Trapiche zümrüt

Kesitinde, şeker kamışı değirmeninin çarkı gibi altı siyah kolla ayrılmış yeşil dilimler görülen, neredeyse yalnızca Kolombiya'dan çıkan ender bir zümrüt.

Varyete

Tsavorit

Grossuların zümrüt yeşili çeşidi: 1967'de Tanzanya'da bulunan, adını Kenya'daki Tsavo Milli Parkı'ndan alan, görece genç bir değerli taş.

Meteorit

Winonait

Tip örneği bir çocuk mezarı gibi gömülmüş bulunan ilkel akondritler: IAB demir meteoritleriyle aynı gezegenimsiden gelen winonaitler.

Varyete

Yıldız safir

Kubbe biçiminde kesilince yüzeyinde altı kollu, ışıkla birlikte kayan bir yıldız beliren safir.

Varyete

Yıldız yakut

Kubbe biçiminde kesilince yüzeyinde altı kollu bir ışık yıldızı beliren yakut; içindeki ince rutil iğnelerinden doğar.

Varyete

Aleksandrit

Gün ışığında yeşil, lamba ışığında kırmızı: ilk kez Rusya'nın Ural Dağları'nda bulunan, renk değiştiren nadir krizoberil çeşidi.

Mineral

Elmas

Saf karbondan oluşan, bilinen en sert doğal mineral: yerin yaklaşık 150–200 km derininde oluşup volkanik patlamalarla yüzeye taşınır.

Varyete

Kırmızı beril

Dünyanın en nadir mücevher minerallerinden: ahududu kırmızısı beril, pegmatitte değil volkanik bir kayaçta oluşur.

Varyete

Padparadscha

Pembe ile turuncunun dengeli karışımı olan safir: adı lotus çiçeğinin renginden gelir ve en çok aranan renkli safirlerdendir.

Varyete

Safir

Kırmızı dışında hemen her renkte olabilen korindon; en ünlüsü, demir ve titanyumun maviye boyadığı safirdir.

Varyete

Yakut

Kromun kırmızıya boyadığı korindon: morötesi ışık altında kızıl ışıldayabilen, dünyanın en ünlü değerli taşlarından biri.

Varyete

Zümrüt

Krom ve vanadyumun yeşile boyadığı beril: içi neredeyse her zaman kapanımlarla dolu, dünyanın en ünlü yeşil değerli taşı.

Meteorit

Ay kayacı

Ay'dan getirilen kayaçlar: Apollo astronotlarının, Luna ve Chang'e sondalarının topladığı, 4,4 milyar yıla varan yaşlarıyla Ay'ın tarihini anlatan örnekler.

Mineral

Painit

Yalnızca Myanmar'da bulunan, uzun yıllar boyunca dünyanın en nadir mücevher minerali sayılan kırmızımsı kahverengi taş.

Çerez politikası