Kayaç
İgnimbirit
Ignimbrite
Yamaçlardan çığ gibi inen kızgın kül bulutlarının bıraktığı kayaç: Ahlat'ın Selçuklu mezar taşlarının taşı.
Diğer adları: Ahlat taşı (Ahlat yöresindeki ignimbiritlerin yerel adı) · Kül akıntısı tüfü · Kaynaşmış tüf (kaynaşmış türleri)
- Yapı taşı
- Türkiye’de önemli
Kısaca
İgnimbirit, büyük yanardağ patlamalarında yamaçlardan aşağı çok hızlı akan kızgın kül, pomza ve gaz bulutlarının bıraktığı birikintilerden oluşan bir kayaçtır. Çökelen malzeme hâlâ çok sıcaksa taneler birbirine kaynaşır ve sert bir taş oluşur. Kolay işlendiği için Bitlis'in Ahlat ilçesinde yüzyıllardır yapı taşı ve mezar taşı olarak kullanılır.
Görseller
Nasıl oluşur?
Büyük ve patlayıcı yanardağ püskürmelerinde havaya fırlatılan kül ve pomza sütunu kendi ağırlığı altında çöker ve yamaçlardan aşağı, yere yakın ilerleyen kızgın bir gaz ve kül çığına (piroklastik akıntı) dönüşür. Bu akıntılar vadileri doldurur, tepeleri aşar ve kilometrelerce uzağa ulaşabilir. Durdukları yerde bıraktıkları kül, pomza ve kayaç parçası karışımına ignimbirit denir. Malzeme çökeldiğinde hâlâ çok sıcaksa cam kırıntıları kendi ağırlığı altında yumuşayıp birbirine kaynaşır ve sert, yoğun bir kaynaşmış tüf oluşur; daha soğuk çökelen kısımlar ise yumuşak ve gözenekli kalır.
Türkiye’de ignimbirit
Van Gölü’nün kuzeybatı kıyısındaki Ahlat çevresinde, bölgedeki yanardağların püskürmeleriyle oluşmuş ignimbirit katmanları bulunur. Kırmızı, kahverengi, siyah ve bej tonlarındaki bu hafif ve kolay oyulan taş, yörede “Ahlat taşı” adıyla bilinir. UNESCO Dünya Mirası Geçici Listesi’ndeki Ahlat Selçuklu Meydan Mezarlığı’nın oymalı mezar taşları ve çevredeki anıtlar bu ignimbiritten yapılmıştır. Ancak taşın yüksek gözenekliliği ve kılcal yolla su emmesi, yüzyıllar içinde mezar taşlarında ciddi bozunmaya yol açmıştır.
Kapadokya’daki Nevşehir platosu da milyonlarca yıl boyunca üst üste yığılmış çok sayıda ignimbirit tabakasıyla örtülüdür; peribacalarının bulunduğu yumuşak volkanik kayaçların önemli bir bölümü bu ignimbiritlerdir.
Nasıl tanınır?
- 1
İnce bir kül hamuru içinde farklı boyutlarda açık renkli pomza parçaları ve koyu kayaç kırıntıları bulunur; taneler boylanmamıştır.
- 2
Kaynaşmış türlerinde pomza parçaları yassılaşarak alev biçimli, koyu renkli mercekler (fiyamme) oluşturur.
- 3
Kaynaşmamış türleri hafif, gözenekli ve kolay oyulur; kaynaşmış türleri daha sert ve yoğundur.
- 4
Seyreltik asitle köpürmez; bu özelliğiyle benzer görünebilen kireçtaşı ve travertenden ayrılır.
Sahteler ve taklitler
Satış yapan sitelerin genellikle yazmadığı bilgiler:
- Yerel taş adları kayaç türünü göstermez: “Ahlat taşı” bazı kaynaklarda andezit diye anılsa da bilimsel çalışmalar bu taşın ignimbirit olduğunu ortaya koyar.
- Kaynaşmış ignimbiritler lav akıntılarıyla karıştırılabilir; ayırt etmek için yassılaşmış pomza mercekleri ve köşeli kayaç kırıntıları aranır.
- Kesme taş olarak satılan ignimbiritlerin dayanımı çok farklıdır; gözenekli türler kılcal yolla su emerek zamanla ufalanabilir.
Bunu biliyor muydun?
1912'de Alaska'daki Novarupta püskürmesi 20. yüzyılın en büyük yanardağ patlamasıydı; geride bıraktığı ignimbirit, sonradan “On Bin Duman Vadisi” adı verilen vadiyi doldurdu.
Peru'daki Arequipa kentinin tarihi merkezi, büyük ölçüde “sillar” denilen beyaz ve pembemsi ignimbiritle inşa edilmiştir ve 2000'den beri UNESCO Dünya Mirası Listesi'ndedir.
Nerede bulunur?
Harita yükleniyor…
- Ahlat, Bitlis · Tarihî kaynakYörede “Ahlat taşı” denilen ignimbirit, UNESCO Dünya Mirası Geçici Listesi'ndeki Ahlat Selçuklu Meydan Mezarlığı'nın mezar taşlarında ve çevredeki anıtlarda kullanılmıştır.
- Nevşehir Platosu, Kapadokya · Önemli yatakÜst üste yığılmış çok sayıda Neojen ignimbirit tabakasıyla örtülü plato; peribacalarının bulunduğu yumuşak volkanik kayaçların önemli bir bölümünü oluşturur.
- On Bin Duman Vadisi, Katmai, Alaska, ABD · Önemli yatak20. yüzyılın en büyük yanardağ püskürmesi olan 1912 Novarupta püskürmesinin ignimbiriti vadiyi doldurmuştur.
- Arequipa, Peru · Tarihî kaynakTarihi merkezi büyük ölçüde “sillar” denilen beyaz ve pembemsi ignimbiritle yapılmıştır; 2000'den beri UNESCO Dünya Mirası Listesi'ndedir.
Konumlar korunma amacıyla yaklaşık gösterilir. Kırmızı noktalar Türkiye’deki yerlerdir. Büyük haritada aç →
Kaynaklar
- Ash-flow tuff · Encyclopaedia Britannica
- Experimental studies on ignimbrite and the effect of lichens and capillarity on the deterioration of Seljuk Gravestones (Özvan et al.) · Engineering Geology, 2015
- Stratigraphy and age of the Cappadocia ignimbrites, Turkey (Le Pennec et al.) · Journal of Volcanology and Geothermal Research, 2005
- The Novarupta-Katmai eruption of 1912 — largest eruption of the twentieth century; centennial perspectives · U.S. Geological Survey, Professional Paper 1791, 2012
- Historical Centre of the City of Arequipa · UNESCO World Heritage Centre
Dış bağlantılar
Taslak: uzman incelemesi bekliyorHata bildir ↗
Aynı basamaktaki taşlar
Apatit
Dişlerimizin ve kemiklerimizin mineral akrabası, gübrelerdeki fosforun kaynağı ve Mohs ölçeğinin 5 numarası.
Arduvaz
İnce levhalara ayrılan, suya dayanıklı taş: yüzyıllardır çatıları örten, okul tahtalarına ve bilardo masalarına dönüşen arduvaz.
Barit
Açık renkli olmasına karşın elde şaşırtıcı derecede ağır gelen baryum minerali; adı da Yunanca “ağır” sözcüğünden gelir.