Kayaç

İgnimbirit

Ignimbrite

Yamaçlardan çığ gibi inen kızgın kül bulutlarının bıraktığı kayaç: Ahlat'ın Selçuklu mezar taşlarının taşı.

Diğer adları: Ahlat taşı (Ahlat yöresindeki ignimbiritlerin yerel adı) · Kül akıntısı tüfü · Kaynaşmış tüf (kaynaşmış türleri)

  • Halk arasında: Doğal taş (yapı ve dekorasyon)
Fotoğraf: Raflinoer32 · CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Kısaca

İgnimbirit, büyük yanardağ patlamalarında yamaçlardan aşağı çok hızlı akan kızgın kül, pomza ve gaz bulutlarının bıraktığı birikintilerden oluşan bir kayaçtır. Çökelen malzeme hâlâ çok sıcaksa taneler birbirine kaynaşır ve sert bir taş oluşur. Kolay işlendiği için Bitlis'in Ahlat ilçesinde yüzyıllardır yapı taşı ve mezar taşı olarak kullanılır.

Görseller

Nasıl oluşur?

Büyük ve patlayıcı yanardağ püskürmelerinde havaya fırlatılan kül ve pomza sütunu kendi ağırlığı altında çöker ve yamaçlardan aşağı, yere yakın ilerleyen kızgın bir gaz ve kül çığına (piroklastik akıntı) dönüşür. Bu akıntılar vadileri doldurur, tepeleri aşar ve kilometrelerce uzağa ulaşabilir. Durdukları yerde bıraktıkları kül, pomza ve kayaç parçası karışımına ignimbirit denir. Malzeme çökeldiğinde hâlâ çok sıcaksa cam kırıntıları kendi ağırlığı altında yumuşayıp birbirine kaynaşır ve sert, yoğun bir kaynaşmış tüf oluşur; daha soğuk çökelen kısımlar ise yumuşak ve gözenekli kalır.

Ne işe yarar?

  • Yapı ve oyma taşı: Kolay kesilip oyulduğu için ev, cami, kilise ve mezar taşı yapımında kullanılır. Ahlat’ın Selçuklu mezar taşları ve Peru’daki Arequipa kentinin “sillar” denilen ignimbiritten yapılmış tarihi binaları bilinen örneklerdir.
  • Kayaya oyulmuş yerleşimler: Kapadokya’da evler, kiliseler ve güvercinlikler doğrudan ignimbirit ve tüf kayalarına oyulmuştur.
  • Bilim: İgnimbiritler geçmişteki dev patlayıcı püskürmelerin kaydını tutar. Yaşları, kalınlıkları ve yayıldıkları alanlar incelenerek bir yanardağın gelecekte ne büyüklükte püskürmeler yapabileceği tahmin edilmeye çalışılır.

Türkiye’de ignimbirit

Van Gölü’nün kuzeybatı kıyısındaki Ahlat çevresinde, bölgedeki yanardağların püskürmeleriyle oluşmuş ignimbirit katmanları bulunur. Kırmızı, kahverengi, siyah ve bej tonlarındaki bu hafif ve kolay oyulan taş, yörede “Ahlat taşı” adıyla bilinir. UNESCO Dünya Mirası Geçici Listesi’ndeki Ahlat Selçuklu Meydan Mezarlığı’nın oymalı mezar taşları ve çevredeki anıtlar bu ignimbiritten yapılmıştır. Ancak taşın yüksek gözenekliliği ve kılcal yolla su emmesi, yüzyıllar içinde mezar taşlarında ciddi bozunmaya yol açmıştır.

Kapadokya’daki Nevşehir platosu da milyonlarca yıl boyunca üst üste yığılmış çok sayıda ignimbirit tabakasıyla örtülüdür; peribacalarının bulunduğu yumuşak volkanik kayaçların önemli bir bölümü bu ignimbiritlerdir.

Değerini ne belirler?

İgnimbirit yerel bir yapı taşıdır; değerini sağlam ve dokusu eşit blok çıkarılabilmesi, kolay kesilip oyulabilmesi, rengi ve dayanımı belirler. Kaynaşmış, az gözenekli türler dış cephede daha uzun ömürlü olduğu için daha çok tercih edilir; çok gözenekli türler ise su emerek zamanla ufalanabilir. Ahlat taşı gibi tarihî yapılarda kullanılmış yerel taşların değeri büyük ölçüde kültürel mirastan gelir.

Bu bilgi eğitim amaçlıdır; alım-satım veya yatırım tavsiyesi değildir. Değer, kaliteye ve işlem görüp görmediğine göre çok büyük farklar gösterir.

Nasıl tanınır?

  1. 1

    İnce bir kül hamuru içinde farklı boyutlarda açık renkli pomza parçaları ve koyu kayaç kırıntıları bulunur; taneler boylanmamıştır.

  2. 2

    Kaynaşmış türlerinde pomza parçaları yassılaşarak alev biçimli, koyu renkli mercekler (fiyamme) oluşturur.

  3. 3

    Kaynaşmamış türleri hafif, gözenekli ve kolay oyulur; kaynaşmış türleri daha sert ve yoğundur.

  4. 4

    Seyreltik asitle köpürmez; bu özelliğiyle benzer görünebilen kireçtaşı ve travertenden ayrılır.

Sahteler ve taklitler

Satış yapan sitelerin genellikle yazmadığı bilgiler:

  • Yerel taş adları kayaç türünü göstermez: “Ahlat taşı” bazı kaynaklarda andezit diye anılsa da bilimsel çalışmalar bu taşın ignimbirit olduğunu ortaya koyar.
  • Kaynaşmış ignimbiritler lav akıntılarıyla karıştırılabilir; ayırt etmek için yassılaşmış pomza mercekleri ve köşeli kayaç kırıntıları aranır.
  • Kesme taş olarak satılan ignimbiritlerin dayanımı çok farklıdır; gözenekli türler kılcal yolla su emerek zamanla ufalanabilir.

Yanlış bilinenler

  • YanlışKapadokya'daki peribacaları lavdan oluşmuştur.

    DoğrusuPeribacalarının oyulduğu yumuşak kayaçların büyük bölümü lav değil, piroklastik akıntıların bıraktığı ignimbirit ve tüflerdir. Bacalar, bu yumuşak kayaçların rüzgâr, yağmur ve sel sularıyla aşınması sonucu ortaya çıkmıştır.

  • YanlışYanardağ kökenli taşlar her zaman siyah ve ağırdır.

    DoğrusuBazalt gibi lavlar koyu ve ağırdır; ama ignimbirit ve pomza gibi patlayıcı püskürmelerden kalan kayaçlar çoğu zaman krem, bej, pembe ya da kahverengidir ve gözenekli oldukları için lavlardan daha hafiftir.

Bunu biliyor muydun?

1912'de Alaska'daki Novarupta püskürmesi 20. yüzyılın en büyük yanardağ patlamasıydı; geride bıraktığı ignimbirit, sonradan “On Bin Duman Vadisi” adı verilen vadiyi doldurdu.

Peru'daki Arequipa kentinin tarihi merkezi, büyük ölçüde “sillar” denilen beyaz ve pembemsi ignimbiritle inşa edilmiştir ve 2000'den beri UNESCO Dünya Mirası Listesi'ndedir.

Belgeseller

YouTube’dan seçilmiş belgesel ve eğitim videoları. Video, oynat düğmesine basana kadar yüklenmez.

Kapadokya'nın Jeolojik SerüveniHT Bilim Tarih Felsefe · Türkçe · YouTube’da izle ↗
Epic Cappadocia Volcanism 2: IgnimbriteFred Jourdan · İngilizce · YouTube’da izle ↗

Nerede bulunur?

Harita yükleniyor…

  • Ahlat, Bitlis · Tarihî kaynakYörede “Ahlat taşı” denilen ignimbirit, UNESCO Dünya Mirası Geçici Listesi'ndeki Ahlat Selçuklu Meydan Mezarlığı'nın mezar taşlarında ve çevredeki anıtlarda kullanılmıştır.
  • Nevşehir Platosu, Kapadokya · Önemli yatakÜst üste yığılmış çok sayıda Neojen ignimbirit tabakasıyla örtülü plato; peribacalarının bulunduğu yumuşak volkanik kayaçların önemli bir bölümünü oluşturur.
  • On Bin Duman Vadisi, Katmai, Alaska, ABD · Önemli yatak20. yüzyılın en büyük yanardağ püskürmesi olan 1912 Novarupta püskürmesinin ignimbiriti vadiyi doldurmuştur.
  • Arequipa, Peru · Tarihî kaynakTarihi merkezi büyük ölçüde “sillar” denilen beyaz ve pembemsi ignimbiritle yapılmıştır; 2000'den beri UNESCO Dünya Mirası Listesi'ndedir.
  • Long Valley Kalderası, Kaliforniya, ABD · Bilinen bulunuş yeriYaklaşık 760.000 yıl önceki dev patlamanın bıraktığı Bishop Tüfü, kaldera tabanında 1.500 metre kalınlığa ulaşır.
  • Toba Gölü, Sumatra, Endonezya · Önemli yatakYaklaşık 74.000 yıl önceki patlamada yer yüzeyinde akan yaklaşık 2.000 km³ ignimbirit, bilinen en büyük patlamalardan birinin izidir.
  • Campi Flegrei, Napoli, İtalya · Bilinen bulunuş yeriYaklaşık 39.500 yıl önceki Kampanya İgnimbiriti patlamasının kızgın akıntıları yaklaşık 30.000 km²'lik bir alana yayıldı.
  • Taupō Yanardağı, Kuzey Ada, Yeni Zelanda · Bilinen bulunuş yeriYaklaşık 25.700 yıl önceki Oruanui patlaması, 200 metreye varan kalınlıkta ignimbirit katmanları bıraktı.

Konumlar korunma amacıyla yaklaşık gösterilir. Kırmızı noktalar Türkiye’deki yerlerdir. Büyük haritada aç →

Türkiye’de nerede görebilirsin?

  • Göreme Tarihî Millî Parkı ve Kapadokya · Doğal alan · Göreme, NevşehirUNESCO Dünya Mirası (1985). Peribacaları, yumuşak volkanik tüf katmanlarının aşınmasıyla oluşur; üstteki sert kaya parçaları alttaki tüfü korur.

Sık sorulan sorular

İgnimbirit nedir?

İgnimbirit, büyük yanardağ patlamalarında yamaçlardan aşağı çok hızlı akan kızgın kül, pomza ve gaz bulutlarının bıraktığı birikintilerden oluşan bir kayaçtır. Çökelen malzeme hâlâ çok sıcaksa taneler birbirine kaynaşır ve sert bir taş oluşur. Kolay işlendiği için Bitlis'in Ahlat ilçesinde yüzyıllardır yapı taşı ve mezar taşı olarak kullanılır.

İgnimbirit ne işe yarar?

Yapı ve oyma taşı: Kolay kesilip oyulduğu için ev, cami, kilise ve mezar taşı yapımında kullanılır. Ahlat'ın Selçuklu mezar taşları ve Peru'daki Arequipa kentinin “sillar” denilen ignimbiritten yapılmış tarihi binaları bilinen örneklerdir. Kayaya oyulmuş yerleşimler: Kapadokya'da evler, kiliseler ve güvercinlikler doğrudan ignimbirit ve tüf kayalarına oyulmuştur. Bilim: İgnimbiritler geçmişteki dev patlayıcı püskürmelerin kaydını tutar. Yaşları, kalınlıkları ve yayıldıkları alanlar incelenerek bir yanardağın gelecekte ne büyüklükte püskürmeler yapabileceği tahmin edilmeye çalışılır.

İgnimbirit ne kadar serttir?

Mohs sertlik ölçeğinde 5–6 değerindedir. Camı çizebilir; çelik bıçakla çizmek zordur. Özgül ağırlığı 1,2–2,6 g/cm³’tür.

İgnimbirit nerede bulunur?

Bilinen başlıca bulunuş yerleri: Nevşehir Platosu, Kapadokya; On Bin Duman Vadisi, Katmai, Alaska, ABD; Toba Gölü, Sumatra, Endonezya; Ahlat, Bitlis; Arequipa, Peru.

İgnimbirit Türkiye’de nerede bulunur?

Türkiye’deki bilinen bulunuş yerleri: Nevşehir Platosu, Kapadokya; Ahlat, Bitlis.

İgnimbirit gerçek mi, nasıl anlaşılır?

İnce bir kül hamuru içinde farklı boyutlarda açık renkli pomza parçaları ve koyu kayaç kırıntıları bulunur; taneler boylanmamıştır. Kaynaşmış türlerinde pomza parçaları yassılaşarak alev biçimli, koyu renkli mercekler (fiyamme) oluşturur. Kaynaşmamış türleri hafif, gözenekli ve kolay oyulur; kaynaşmış türleri daha sert ve yoğundur. Yerel taş adları kayaç türünü göstermez: “Ahlat taşı” bazı kaynaklarda andezit diye anılsa da bilimsel çalışmalar bu taşın ignimbirit olduğunu ortaya koyar.

İgnimbirit değerli mi?

“Sokaktan Elmasa” değer merdiveninde dokuz basamaktan 3. basamaktadır: Yapı ve endüstri taşı. İgnimbirit yerel bir yapı taşıdır; değerini sağlam ve dokusu eşit blok çıkarılabilmesi, kolay kesilip oyulabilmesi, rengi ve dayanımı belirler. Kaynaşmış, az gözenekli türler dış cephede daha uzun ömürlü olduğu için daha çok tercih edilir; çok gözenekli türler ise su emerek zamanla ufalanabilir. Ahlat taşı gibi tarihî yapılarda kullanılmış yerel taşların değeri büyük ölçüde kültürel mirastan gelir.

Kaynaklar

  1. Long Valley Caldera · Wikipedia
  2. Lake Toba (Youngest Toba eruption) · Wikipedia
  3. Campanian Ignimbrite eruption · Wikipedia
  4. Oruanui eruption · Wikipedia
  5. Ash-flow tuff · Encyclopaedia Britannica
  6. Experimental studies on ignimbrite and the effect of lichens and capillarity on the deterioration of Seljuk Gravestones (Özvan et al.) · Engineering Geology, 2015
  7. Stratigraphy and age of the Cappadocia ignimbrites, Turkey (Le Pennec et al.) · Journal of Volcanology and Geothermal Research, 2005
  8. The Novarupta-Katmai eruption of 1912 — largest eruption of the twentieth century; centennial perspectives · U.S. Geological Survey, Professional Paper 1791, 2012
  9. Historical Centre of the City of Arequipa · UNESCO World Heritage Centre
  10. A digital rock density map of New Zealand (Tenzer, Sirguey, Rattenbury & Nicolson) · Computers & Geosciences 37 (8), 1181–1191, 2011
  11. Welded tuff: Identification, Properties & Lookalikes · Rockhounding.org

Dış bağlantılar

İncelendiSon kontrol: 4 Ekim 2026Hata bildir

Aynı basamaktaki taşlar

Çerez politikası