Fonolit

Kısaca

Fonolit, silisçe fakir, sodyum ve potasyumca zengin lavın soğumasıyla oluşan, gri ya da yeşilimsi, ince taneli bir volkanik kayaçtır. Çatlaksız ince levhaları çekiçle vurulunca metalik bir ses çıkardığı için adı Yunancada “ses veren taş” anlamına gelir; İngilizcede “clinkstone” (çınlayan taş) de denir. Yalnızca birkaç yerde görülen, nispeten ender bir kayaçtır. Türkiye'de Eskişehir'deki Kızılcaören kompleksinde ve Isparta ile Afyon'un volkanik alanlarında bulunur.

Görseller

Nasıl tanınır?

1. 1

   Gri, yeşilimsi gri ya da koyu gri, ince taneli ve sıkı bir kayaçtır; sanidin (feldispat) kristalleri bazen hamurun içinde beyaz lekeler hâlinde görülür.

2. 2

   Çatlaksız, ince bir levhası çekiçle vurulunca metalik ses verir; ayrışmış ya da çatlaklı parçalar ses vermez.

3. 3

   Kuvars içermez; trakite benzer, ama içinde nefelin gibi feldispatoit mineralleri bulunur ve koyu mineral olarak yeşil egirin görülebilir.

4. 4

   Nefelin gibi feldispatoitlerin tanınması gözle zordur; fonolit ile trakiti kesin olarak ayırmak için ince kesit ya da kimyasal analiz gerekir.

Yanlış bilinenler

• YanlışDevils Tower eski bir yanardağın boynudur (volkan tıpasıdır).

  DoğrusuDevils Tower, magmanın yüzeye çıkmadan yerin altında soğumasıyla oluşmuş bir sokulum kütlesidir; üstündeki ve çevresindeki tortul kayaçlar aşınınca ortaya çıkmıştır. Bilim insanları bunun küçük bir stok mu, yoksa bir laklolitin kalıntısı mı olduğunu tartışır, ama yüzeyde patlayan bir yanardağ olmadığı kabul edilir.

• YanlışHer fonolit parçası vurulunca çan gibi çınlar.

  DoğrusuYalnızca çatlaksız, ince levha biçimli parçalar metalik bir ses çıkarır. Çatlaklı, ayrışmış ya da kalın parçalar sessizdir; adı ise bu özellikten gelir.

Bunu biliyor muydun?

Nerede bulunur?

• Devils Tower, Wyoming, ABD · Önemli yatakEosen'de, yaklaşık 40-50 milyon yıl önce yerleşen porfirik fonolitten oluşan, nehir yatağından 386 metre yüksekteki sütunlu kaya. 1906'da ABD'nin ilk ulusal anıtı ilan edilmiştir.
• Erebus Yanardağı, Ross Adası, Antarktika · Önemli yatakDünyanın şu an püsküren tek fonolit yanardağı; 3.792 metrelik zirve kraterinde, en az 1970'lerin başından beri var olan kalıcı bir fonolit lav gölü bulunur.
• Teide Yanardağı, Tenerife, İspanya · Bilinen bulunuş yeri3.715 metreyle İspanya'nın ve Atlantik'teki adaların en yüksek noktası; Las Cañadas püskürmelerinin magması zamanla trakibazalttan fonolite doğru çeşitlenmiştir. UNESCO Dünya Mirası (2007).
• Mézenc Dağı, Haute-Loire, Fransa · Tarihî kaynakYaklaşık 7 milyon yıllık, 1.753 metrelik fonolit kubbesi. Fonolit, Orta Çağ'dan 20. yüzyıla kadar 2-3 cm'lik levhalar hâlinde kesilip “lauze” adıyla çatı kaplamasında kullanılmıştır.
• Bořeň, Bílina, Çek Cumhuriyeti · Bilinen bulunuş yeriOrta Bohemya Yaylası'nda 539 metrelik tepe; Avrupa'nın bu türdeki en büyük fonolit yapısı sayılır.
• Kızılcaören, Beylikova, Eskişehir · Bilinen bulunuş yeriYaklaşık 25-24 milyon yıl önce oluşan Kızılcaören kompleksi önce fonolit ve trakit stoklarıyla başlamış, ardından karbonatitler sokulmuştur; aynı kompleksin damarları Türkiye'nin başlıca nadir toprak yatağıdır.

Konumlar korunma amacıyla yaklaşık gösterilir. Kırmızı noktalar Türkiye’deki yerlerdir. Büyük haritada aç →