Organik taş

Kopal

Copal

Kehribar olma yolunu henüz tamamlamamış ağaç reçinesi: birkaç on yıldan birkaç bin yıla kadar yaşlı, hafif, sarı ve çoğu zaman içinde böcek taşıyan bir organik taş.

Halk arasında: Yarı değerli taş

Ham kopal parçaları; yüzeydeki ince çatlak ağı belirginFotoğraf: James St. John · CC BY 2.0 · Wikimedia Commons

Kimlik kartı

Sertlik (Mohs)2

Özgül ağırlık1,03–1,1 g/cm³

Renkler

renksiz
soluk sarı
limon sarısı
süt beyazı
açık kahverengi

Bileşim: Tropik ağaçların reçinesi: karbon, hidrojen ve oksijenden oluşan, sertleşmiş ama molekülleri henüz kehribardaki kadar birbirine bağlanmamış (tam polimerleşmemiş) organik bileşikler. Başlıca kaynakları Hymenaea, Protium, Bursera ve kauri (Agathis) ağaçlarıdır.
Doku: Kristal yapısı olmayan, reçinemsi bir kütle. Uçucu bileşenleri buharlaştıkça yüzeyinde ince bir çatlak ağı oluşur; bıçakla kolay kesilir ve ufalanır. Böcek, bitki parçası ve hava kabarcığı kapanımları içerebilir.
Kristal sistemi: Amorf (kristal yapısı yok)
Parlaklık: Reçinemsi
Saydamlık: Saydam, Yarı saydam
Dilinim: Yok
Kırılma: Düzensiz ile konkoidal (midye kabuğu gibi) arası
Kırılma indisi: 1,53–1,54

Değer merdivenindeki yeri

Basamak 5/9 ·Süs taşı

Bu bilgi eğitim amaçlıdır; alım-satım veya yatırım tavsiyesi değildir. Değer, kaliteye ve işlem görüp görmediğine göre çok büyük farklar gösterir.

Kısaca

Kopal, tropik ağaçların sızdırdığı reçinenin sertleşmiş ama henüz kehribara dönüşmemiş hâlidir. Kehribar milyonlarca yılda oluşurken kopal genellikle birkaç on ile birkaç bin yıl arasında yaşlıdır. Kehribara çok benzediği için takıda kullanılır ve sık sık kehribar diye satılır. Orta Amerika'da ise binlerce yıldır kutsal bir tütsü olarak yakılır.

Görseller

İçinde böcekler bulunan kopalFotoğraf: Brocken Inaglory · CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Nasıl oluşur?

Bazı tropik ağaçlar, gövdeleri yaralandığında kendilerini korumak için yapışkan bir reçine salgılar. Bu reçine havayla temas edince sertleşir; zamanla toprağa ya da tortullara gömülürse uçucu bileşenlerini kaybeder ve molekülleri birbirine bağlanarak (polimerleşerek) daha da sertleşir. Bu dönüşümün yolun ortasındaki aşamasına kopal, milyonlarca yıl sonra tamamlanmış hâline ise kehribar denir.

Kopalın çoğu, bugün de yaşayan ağaçlardan gelir: Doğu Afrika, Madagaskar ve Güney Amerika’da baklagillerden Hymenaea ağaçları, Orta Amerika’da Protium ve Bursera ağaçları, Yeni Zelanda’da ise kauri (Agathis australis) ağacı. Bir kısmı doğrudan yaşayan ağaçtan toplanır, bir kısmı da ağaçların çevresinde ya da eski ormanların yerinde topraktan çıkarılır. Reçine yapışkanken üzerine konan böcekler, örümcekler ve çiçekler içinde kalıp korunur.

Ne işe yarar?

Tütsü ve tören: Mayalar ve Aztekler kopalı kutsal bir tütsü olarak yakar ve adaklara koyardı. Meksika ve Orta Amerika’da bugün de törenlerde yakılır.
Vernik: 18. yüzyıldan itibaren Avrupalılar kopalı mobilya ve araba cilası için iyi bir vernik hammaddesi olarak kullandı. 19. yüzyılda İngiltere ve Amerika’da tren vagonlarının verniklenmesinde kullanılması talebi çok artırdı; Yeni Zelanda’nın kauri sakızı 1910’dan sonra linolyum yapımında da kullanıldı. Bugün yerini çoğunlukla yapay reçineler almıştır.
Takı ve süs: Kehribara benzediği için boncuk, kolye ucu ve küçük süs eşyası yapılır.
Bilim: Kopaldaki böcekler, bugün hızla yok olan tropik ormanların yakın geçmişteki canlılarını belgelediği için incelenir.

Kopal mı, kehribar mı?

Kopal ve kehribar aynı malzemenin farklı yaşlardaki hâlleridir. İkisi de hafiftir, tuzlu suda yüzer ve ele ılık gelir. Farkı, kopalın henüz tam sertleşmemiş olmasıdır: Bir damla asetonla birkaç saniyede yapışkanlaşır, zamanla yüzeyi çatlar ve bıçakla kolay kesilir. Kehribar ise bu testlere çok daha dayanıklıdır. Satıcıların “genç kehribar” dediği parçaların çoğu aslında kopaldır.

Nerede bulunur?

Bugün süs eşyası olarak satılan kopalın önemli bir bölümü Madagaskar’ın kıyı ormanlarından ve Kolombiya’nın Santander ilinden gelir. Tarihte en önemli ticari kopal, Doğu Afrika kıyısında toplanıp Zanzibar üzerinden satılan Zanzibar kopalıydı; 1859’da bu ticaretin yüzde 68’i Amerika’ya, yüzde 24’ü Almanya’ya gidiyordu. Yeni Zelanda’nın Northland bölgesinde topraktan çıkarılan kauri sakızı 1870–1920 arasında bölgenin başlıca geçim kaynağıydı. Meksika’nın Guerrero eyaleti ise tütsülük Bursera kopalının geleneksel kaynağıdır.

Değerini ne belirler?

Kopal, kehribardan çok daha az değerlidir ve satılırken kopal olduğu açıkça belirtilmelidir. Süs taşı olarak değerini berraklık, renk, büyüklük ve kapanımlar belirler: Böcek ya da bitki içeren parçalar daha çok ilgi görür, ancak bu canlılar günümüz türleri olduğu için kehribardaki kapanımlar kadar bilimsel önem taşımaz. Yüzeyde çatlama ve zamanla bozulma eğilimi değeri düşürür. Tütsü olarak kullanılan kopalda ise saflık ve koku belirleyicidir.

Bu bilgi eğitim amaçlıdır; alım-satım veya yatırım tavsiyesi değildir. Değer, kaliteye ve işlem görüp görmediğine göre çok büyük farklar gösterir.

Nasıl tanınır?

1
Kehribar gibi çok hafiftir (özgül ağırlığı yaklaşık 1,06): Doymuş tuzlu suda yüzer. Bu yüzden tuzlu su testi kopalı kehribardan ayırmaz.
2
Görünmeyen bir noktaya damlatılan bir damla aseton, kopalın yüzeyini 2–3 saniyede yapışkan yapar ve küçük mat bir leke bırakır; kehribar ise genellikle etkilenmez ya da çok az etkilenir. Deneme iz bıraktığı için değerli parçalarda yapılmamalıdır.
3
Yüzeyinde zamanla ince bir çatlak ağı (çatlama) oluşur; bıçakla kolay kesilir ve ufalanır. Sertliği yaklaşık 2'dir, yani tırnaktan bile yumuşaktır.
4
Kopalı kehribardan kesin olarak ayırmak için kızılötesi spektroskopi (FTIR) gibi laboratuvar yöntemleri gerekir.

Sahteler ve taklitler

Satış yapan sitelerin genellikle yazmadığı bilgiler:

Kopalın kendisi çoğu zaman taklit olarak kullanılır: “kehribar”, “genç kehribar” ya da “cilalı kopal” adıyla satılabilir. Madagaskar'da satılan ve ağaçtan doğrudan toplanmış reçine de “cilalı kopal” diye pazarlanır.
Plastik ve sentetik reçine taklitler: Polyester ve epoksi gibi maddelerden yapılır, içlerine böcek de yerleştirilebilir. Bazıları tuzlu suda yüzebildiği için kesin ayrım ancak laboratuvarda yapılır.

Yanlış bilinenler

Yanlışİçinde böcek bulunan kopal, milyonlarca yıllık bir fosildir.
DoğrusuMadagaskar'dan gelen böcekli kopalın radyokarbon tarihlendirmesi, bu reçinenin en çok birkaç yüz yıllık olduğunu göstermiştir. Kopaldaki böcekler genellikle bugün de yaşayan türlerdir.
Yanlış“Genç kehribar” diye satılan reçine de bir tür kehribardır.
DoğrusuBu ad yanıltıcıdır: Söz konusu reçine kopaldır, yani henüz tam polimerleşmemiş genç bir reçinedir. Asetonla yapışkanlaşır, zamanla çatlar ve kehribardan çok daha az değerlidir.
YanlışKopalı kehribardan ayıran kesin bir yaş sınırı vardır.
DoğrusuReçinenin kopala, kopalın kehribara dönüşmesi yaştan çok sıcaklık ve basınç gibi koşullara bağlıdır; bu yüzden kesin bir sınır yoktur ve terimler hâlâ tartışılır. Kaynaklarda kopal için 50 yıldan 1,6 milyon yıla kadar uzanan yaşlar verilir.

Neye iyi geldiğine inanılır?

Bu bölüm inanışları aktarır; sağlık bilgisi değildir. Bu iddiaları destekleyen bilimsel bir kanıt yoktur ve hiçbir taş tedavinin yerine geçmez.

Bilimle çelişki:Yüksek: bilimle çelişir ya da zararlı olabilir

Bu taşa yüklenen anlamlar, kimin inandığıyla birlikte:

Mayalar ve Aztekler, yakılan kopalın kokusunun ve beyaz dumanının insanlarla tanrılar arasında iletişim kurduğuna inanırdı; kopal adaklara konur, “tanrıların yiyeceği” sayılırdı.
Aztek döneminde kopalın diş ağrısına, mide şişkinliğine, kanamalara ve zehirli hayvan ısırıklarına iyi geldiğine inanılırdı.
Orta Amerika'da çiftçilerin tarlalarını korumak için kopal yakarak adak sunduğu aktarılır.
Meksika ve Orta Amerika'daki bazı yerli topluluklar kopalı bugün de temazcal denen buhar banyosu törenlerinde ve Ölüler Günü sunaklarında kutsal bir tütsü olarak yakar.

Bilim ne diyor?

Kopalın diş ağrısını, mide rahatsızlıklarını ya da zehirli ısırıkları iyileştirdiğine dair bilimsel bir kanıt yoktur; zehirli bir hayvan ısıran kişi hemen tıbbi yardım almalıdır. Kopal tütsüsü de her tütsü gibi yandığında havaya ince partiküller ve uçucu organik bileşikler salar; kapalı ortamda sık solunan tütsü dumanının solunum yollarını tahriş ettiği bilinir, bu yüzden iyi havalandırma gerekir.

Bunu biliyor muydun?

“Kopal” sözcüğü, Aztekçe (Nahuatl dili) “tütsü” anlamına gelen copalli sözcüğünden gelir.

Meksiko'daki Templo Mayor kazılarında kopaldan yapılmış 300'ü aşkın nesne incelenmiştir: çubuklar, küreler, insan biçimli figürler ve kurban bıçaklarının kabzaları.

Yeni Zelanda'da 1890'larda yaklaşık 20.000 kişi topraktan kauri kopalı (kauri sakızı) çıkarmakla uğraşıyordu; o yıllarda İngiltere'de üretilen yağlı verniklerin yüzde 70'inde kauri sakızı kullanılıyordu.

Nerede bulunur?

Harita yükleniyor…

Sambava bölgesi, Kuzeydoğu Madagaskar · Önemli yatakKıyı ovası ormanlarındaki Hymenaea verrucosa ağaçlarından toplanan “Madagaskar kopalı”; radyokarbon tarihlendirmesine göre en çok birkaç yüz yıllıktır ve Sambava, Antalaha ile Mananjary pazarlarında satılır.
Santander, Kolombiya · Önemli yatak“Kolombiya kopalı” geleneksel olarak bu ilden çıkarılır ve Hymenaea ağaçlarından gelir; tarihlendirilen en yaşlı örnek yaklaşık 10.600 yıllıktır. Çıkarıldığı yerler iyi bilinmez.
Northland, Yeni Zelanda · Tarihî kaynakKauri ağacının topraktan çıkarılan reçinesi (kauri sakızı); 1870–1920 arasında bölgenin başlıca sanayisiydi ve 1910'larda Ahipara ile Houhora çevresinde yoğunlaşıyordu.
Zanzibar ve Doğu Afrika kıyısı, Tanzanya · Tarihî kaynakDoğu Afrika'da Hymenaea (Trachylobium) verrucosum ağaçlarından elde edilen “Zanzibar kopalı” en önemli ticari kopaldı; 19. yüzyılda bu ticaret Zanzibar Sultanı üzerinden yürütülürdü.
Guerrero, Meksika · Bilinen bulunuş yeriBursera bipinnata ağacının kopalı İspanyollardan önceki dönemden beri buradan Morelos, Puebla ve Meksiko kentine taşınır. Geç Postklasik dönemde bu reçine Aztek başkenti Tenochtitlan'a da götürülürdü.

Konumlar korunma amacıyla yaklaşık gösterilir. Kırmızı noktalar Türkiye’deki yerlerdir. Büyük haritada aç →

Sık sorulan sorular

Kopal nedir?

Kopal ne işe yarar?

Tütsü ve tören: Mayalar ve Aztekler kopalı kutsal bir tütsü olarak yakar ve adaklara koyardı. Meksika ve Orta Amerika'da bugün de törenlerde yakılır. Vernik: 18. yüzyıldan itibaren Avrupalılar kopalı mobilya ve araba cilası için iyi bir vernik hammaddesi olarak kullandı. 19. yüzyılda İngiltere ve Amerika'da tren vagonlarının verniklenmesinde kullanılması talebi çok artırdı; Yeni Zelanda'nın kauri sakızı 1910'dan sonra linolyum yapımında da kullanıldı. Bugün yerini çoğunlukla yapay reçineler almıştır. Takı ve süs: Kehribara benzediği için boncuk, kolye ucu ve küçük süs eşyası yapılır.

Kopal ne kadar serttir?

Mohs sertlik ölçeğinde 2 değerindedir. Tırnakla çizilebilecek kadar yumuşaktır. Özgül ağırlığı 1,03–1,1 g/cm³’tür.

Kopal nerede bulunur?

Bilinen başlıca bulunuş yerleri: Sambava bölgesi, Kuzeydoğu Madagaskar; Santander, Kolombiya; Northland, Yeni Zelanda; Zanzibar ve Doğu Afrika kıyısı, Tanzanya; Guerrero, Meksika.

Kopal gerçek mi, nasıl anlaşılır?

Kehribar gibi çok hafiftir (özgül ağırlığı yaklaşık 1,06): Doymuş tuzlu suda yüzer. Bu yüzden tuzlu su testi kopalı kehribardan ayırmaz. Görünmeyen bir noktaya damlatılan bir damla aseton, kopalın yüzeyini 2–3 saniyede yapışkan yapar ve küçük mat bir leke bırakır; kehribar ise genellikle etkilenmez ya da çok az etkilenir. Deneme iz bıraktığı için değerli parçalarda yapılmamalıdır. Yüzeyinde zamanla ince bir çatlak ağı (çatlama) oluşur; bıçakla kolay kesilir ve ufalanır. Sertliği yaklaşık 2'dir, yani tırnaktan bile yumuşaktır. Kopalın kendisi çoğu zaman taklit olarak kullanılır: “kehribar”, “genç kehribar” ya da “cilalı kopal” adıyla satılabilir. Madagaskar'da satılan ve ağaçtan doğrudan toplanmış reçine de “cilalı kopal” diye pazarlanır.

Kopal değerli mi?

“Sokaktan Elmasa” değer merdiveninde dokuz basamaktan 5. basamaktadır: Süs taşı. Kopal, kehribardan çok daha az değerlidir ve satılırken kopal olduğu açıkça belirtilmelidir. Süs taşı olarak değerini berraklık, renk, büyüklük ve kapanımlar belirler: Böcek ya da bitki içeren parçalar daha çok ilgi görür, ancak bu canlılar günümüz türleri olduğu için kehribardaki kapanımlar kadar bilimsel önem taşımaz. Yüzeyde çatlama ve zamanla bozulma eğilimi değeri düşürür. Tütsü olarak kullanılan kopalda ise saflık ve koku belirleyicidir.

Kopal neye iyi gelir?

Mayalar ve Aztekler, yakılan kopalın kokusunun ve beyaz dumanının insanlarla tanrılar arasında iletişim kurduğuna inanırdı; kopal adaklara konur, “tanrıların yiyeceği” sayılırdı. Aztek döneminde kopalın diş ağrısına, mide şişkinliğine, kanamalara ve zehirli hayvan ısırıklarına iyi geldiğine inanılırdı. Orta Amerika'da çiftçilerin tarlalarını korumak için kopal yakarak adak sunduğu aktarılır. Meksika ve Orta Amerika'daki bazı yerli topluluklar kopalı bugün de temazcal denen buhar banyosu törenlerinde ve Ölüler Günü sunaklarında kutsal bir tütsü olarak yakar. Kopalın diş ağrısını, mide rahatsızlıklarını ya da zehirli ısırıkları iyileştirdiğine dair bilimsel bir kanıt yoktur; zehirli bir hayvan ısıran kişi hemen tıbbi yardım almalıdır. Kopal tütsüsü de her tütsü gibi yandığında havaya ince partiküller ve uçucu organik bileşikler salar; kapalı ortamda sık solunan tütsü dumanının solunum yollarını tahriş ettiği bilinir, bu yüzden iyi havalandırma gerekir. Bu bölüm inanışları aktarır; sağlık bilgisi değildir. Bu iddiaları destekleyen bilimsel bir kanıt yoktur ve hiçbir taş tedavinin yerine geçmez.