Mavi topaz

Mavi topaz, topaz mineralinin mavi renkli olanıdır. Doğada mavi topaz vardır ama çoğunlukla çok açık renklidir; GIA'ya göre piyasadaki mavi topazın rengi hemen hemen hiçbir zaman doğal değildir. Renksiz topaz bol bulunur; önce ışınlanarak kahverengiye, sonra ısıtılarak kalıcı bir maviye döndürülür. Ticarette açık tonlara “Sky Blue”, orta tonlara “Swiss Blue”, koyu tonlara “London Blue” denir. Bu işlem 1970'lerin sonunda yaygınlaşınca mavi topaz hem topazın en sevilen rengi hem de en ucuz değerli taşlardan biri oldu.

Resmî listelerde değil. ABD'de kuyumcuların kullandığı güncel listede Aralık'ın taşları turkuaz, zirkon ve tanzanittir; topaz ise Kasım ayının taşıdır. Bazı mücevher siteleri mavi topazı Aralık taşları arasında sayar.

Takı: Sert, parlak ve ucuz olduğu için yüzük, küpe, kolye ve bilekliklerde çok kullanılır. Çoğu zaman standart boylarda kesilip çok taşlı ve seri üretim takılara yerleştirilir. Akuamarine seçenek: Açık mavi topaz, akuamarine benzediği ve çok daha ucuz olduğu için onun yerine tercih edilir; ama satışta hangi taş olduğu açıkça belirtilmelidir. Büyük taşlar ve oyma: Büyük boylarda kolay bulunduğu için iri kesilmiş taşlar ve oymalar için uygundur. Koleksiyon: Ukrayna, Zimbabve ve Ural gibi yerlerden çıkan doğal mavi topaz kristalleri koleksiyoncuların aradığı örneklerdir.

Mohs sertlik ölçeğinde 8 değerindedir. Camı ve çeliği çizer; çelik bıçak onu çizemez. Özgül ağırlığı 3,56–3,57 g/cm³’tür.

Bilinen başlıca bulunuş yerleri: Mason County, Llano Yükseltisi, Teksas, ABD; Volın yatağı, Horoşiv (eski Volodarsk-Volınskiy), Jitomir Oblastı, Ukrayna; Orta Ural pegmatitleri (Murzinka çevresi), Sverdlovsk Oblastı, Rusya; St. Ann's madeni, Miami (Mwami) yöresi, Maşonaland Batı, Zimbabve; Pikes Peak yöresi, Colorado, ABD.

Topaz olduğu için serttir (8): camı ve kuvarsı çizer. Ama mükemmel bir dilinimi vardır; sert bir darbeyle düzgün bir yüzey boyunca ayrılabilir. En çok karıştığı taş akuamarindir. Mavi topazın kırılma indisi (yaklaşık 1,61–1,62) ve özgül ağırlığı (yaklaşık 3,56) akuamarinden (yaklaşık 1,58 ve 2,7) belirgin biçimde yüksektir; bu yüzden bir gemoloji laboratuvarı ikisini kolayca ayırır. İri, temiz ve koyu ya da canlı mavi bir topaz neredeyse kesin olarak işlemlidir; doğal mavi topaz çoğunlukla çok açık mavidir. Doğal mavi ile işlemli maviyi rutin gemolojik testlerle kesin olarak ayırmak çoğu zaman mümkün değildir. “Doğal mavi” diye satılan işlemli taş: Işınlama ve ısıtma, doğada olanı o kadar iyi taklit eder ki rutin testler çoğu zaman işlemi ortaya koyamaz. Doğal mavi iddiası, taşın kaynağını gösteren belgeye dayanmalıdır.

“Sokaktan Elmasa” değer merdiveninde dokuz basamaktan 5. basamaktadır: Süs taşı. Mavi topaz bol ve ucuz bir taştır; değerini en çok rengin tonu ve doygunluğu, taşın büyüklüğü ve kesimin kalitesi belirler. Küçük taşlar ucuzdur; GIA'ya göre 10×8 milimetreyi aşan taşlarda değer artar. Mavi topaz genellikle temiz olduğu için gözle görülen kapanımlar değeri düşürür. Rengi kaplamayla verilmiş taşlar daha az değerlidir; Teksas'ın Mason County yöresinden çıkan, kaynağı belgelenmiş doğal mavi topaz ise yerel olarak çok daha değerli tutulur.

Günümüz kristal terapi siteleri mavi topazı boğaz çakrasıyla ilişkilendirir; iletişimi, açık konuşmayı ve kendini ifade etmeyi kolaylaştırdığını ileri sürer. Türkiye'de taş satıcıları ve kristal terapi siteleri mavi topazın stresi azalttığını, sakinlik ve huzur verdiğini iddia eder. Mavi topazın iletişimi kolaylaştırdığına ya da stresi azalttığına dair bilimsel bir kanıt yoktur; süren kaygı ve stres sorunlarında bir hekime başvurulmalıdır. Piyasadaki mavi topazların rengi doğadan değil, nükleer reaktörde ya da hızlandırıcıda ışınlama ve ardından ısıtmayla verilir. Bu bölüm inanışları aktarır; sağlık bilgisi değildir. Bu iddiaları destekleyen bilimsel bir kanıt yoktur ve hiçbir taş tedavinin yerine geçmez.

Lisanslı tesislerde ışınlanan, bekletilip ölçülen mavi topaz, satışa çıktığında yasal sınırların altında radyoaktivite taşır. Nötronla ışınlanan taşlarda eser elementler geçici olarak radyoaktif hâle gelir; bu taşlar aylarca, bazen yıllarca bekletilmelidir. ABD'de bu taşlar satıştan önce lisanslı bir kuruluşta ölçülür; denetimsiz kanallardan gelen taşlarda böyle bir güvence yoktur. Kobalt-60 gama ışınlarıyla işlenen taşlar ise radyoaktif olmaz.