Meteorit
CI kondrit
CI chondrite
Güneş'in bileşimini taşıyan kara taşlar: kondrülü bile kalmamış, sulu ve en ilkel meteoritler.
Diğer adları: C1 kondrit · Ivuna tipi karbonlu kondrit
- Halk arasında: Göktaşı
Kısaca
CI kondritler (C1 ya da Ivuna tipi karbonlu kondritler) çok ender bulunan bir karbonlu kondrit grubudur; adlarını tip örnekleri olan Tanzanya'daki Ivuna meteoritinden alırlar. Kimyasal olarak bilinen en ilkel meteoritlerdir: element bileşimleri, gazlar dışında Güneş'inkine çok yakındır. Bu yüzden gezegen biliminde evrendeki element bolluğunun standart başvuru örneğidirler. Orgueil, Alais, Ivuna, Tonk ve Revelstoke bu grubun bilinen örnekleridir.
Görseller
Nasıl oluşur?
CI kondritler, Güneş Sistemi’nin başında oluşmuş ve hiç erimemiş bir asteroitten gelir. Ana gövdelerinde sıvı su çatlaklardan içeri sızdı ve kayacı neredeyse tamamen değiştirdi: kondrüller, kalsiyum-alüminyumca zengin kapanımlar ve olivin kümeleri yok oldu, yerlerini kile benzer su içeren mineraller aldı. Su, çatlaklara sülfat mineralleriyle dolu damarlar bıraktı.
Bu yoğun değişime karşın CI kondritler, Güneş Sistemi’nin ilk element bileşimini korumuştur. Oksijen izotopları onları öteki meteorit gruplarından açıkça ayırır. Ana gövdelerinin hangi asteroit olduğu hâlâ tartışmalıdır.
Ne işe yarar?
- Kozmik element bolluğu: Güneş Sistemi’nin bileşimi için standart başvuru malzemesidir.
- Su ve organik madde: Erken Güneş Sistemi’nde suyun ve karbonlu bileşiklerin nasıl oluştuğunu incelemeye yarar.
- Yaşamın kökeni: İçlerindeki organik bileşikler, yaşamın yapı taşlarının kökeni tartışmalarında incelenir.
Bilinen CI kondritler
Bu grubun bilinen düşüşleri Orgueil (Fransa, 1864), Alais (Fransa, 1806), Ivuna (Tanzanya), Tonk (Hindistan) ve Revelstoke’tur (Kanada); bunlara Antarktika’da bulunan CI benzeri örnekler eklenir. En büyüğü ve en çok incelenenleri 14 kilogramlık Orgueil’dir.
Değerini ne belirler?
CI kondritler son derece enderdir: bilinen örneklerin sayısı tartışmalıdır (5 ile 10'dan biraz fazlası arasında) ve toplam bilinen ağırlıkları yaklaşık 17 kilogramdır. Bilimsel değerleri çok yüksektir; örnekleri müzelerde ve araştırma kurumlarında saklanır.
Bu bilgi eğitim amaçlıdır; alım-satım veya yatırım tavsiyesi değildir. Değer, kaliteye ve işlem görüp görmediğine göre çok büyük farklar gösterir.
Nasıl tanınır?
- 1
Kömür karası bir taştır; kile benzer ince bir matristen oluşur.
- 2
Suyla yoğun biçimde değiştikleri için gözle görülür kondrül içermezler.
- 3
Bir taşın CI kondrit olduğu ancak laboratuvarda kimyası ve oksijen izotopları incelenerek anlaşılır.
Yanlış bilinenler
YanlışKarbonlu kondritler, karbonu en bol meteoritlerdir.
DoğrusuCI kondritler karbonlu kondritler içinde en çok karbonu içerir (ağırlıkça %3–5), ama bazı üreilitler daha da fazla karbon taşır. “Karbonlu” adı, onları sıradan kondritlerden ayırmak için verilmiştir.
Bunu biliyor muydun?
Ağırlıkça %18–20 su içerirler; bu, 67P/Çuryumov-Gerasimenko kuyruklu yıldızındakinden de fazladır.
Ivuna ve Orgueil'de, kristallerin içinde hapsolmuş eski sıvılar bulundu; bunlar erken Güneş Sistemi'nden kalan tuzlu suların bilinen tek doğrudan örnekleridir.
Alais meteoriti (Fransa, 1806), tanımlanan ilk karbonlu kondrittir.
Nerede bulunur?
Harita yükleniyor…
- Orgueil, Tarn-et-Garonne, Fransa · Önemli yatak14 Mayıs 1864'te düşen, en büyük ve en çok incelenen CI kondrit (14 kg).
- Alès (Alais), Gard, Fransa · Tarihî kaynak15 Mart 1806'da düşen Alais, tanımlanan ilk karbonlu kondrittir; toplam 6 kg düştü, ama bugün yalnızca 0,26 kg kalmıştır.
Konumlar korunma amacıyla yaklaşık gösterilir. Kırmızı noktalar Türkiye’deki yerlerdir. Büyük haritada aç →
Sık sorulan sorular
CI kondrit nedir?
CI kondritler (C1 ya da Ivuna tipi karbonlu kondritler) çok ender bulunan bir karbonlu kondrit grubudur; adlarını tip örnekleri olan Tanzanya'daki Ivuna meteoritinden alırlar. Kimyasal olarak bilinen en ilkel meteoritlerdir: element bileşimleri, gazlar dışında Güneş'inkine çok yakındır. Bu yüzden gezegen biliminde evrendeki element bolluğunun standart başvuru örneğidirler. Orgueil, Alais, Ivuna, Tonk ve Revelstoke bu grubun bilinen örnekleridir.
CI kondritler neden bu kadar önemlidir?
Suyla yoğun biçimde değişmiş olmalarına karşın Güneş Sistemi'nin ilk element bileşimini korumuşlardır. Bu yüzden Güneş Sistemi'ndeki elementlerin bolluğunu belirlemek için standart başvuru malzemesidirler. Ayrıca uçucu maddelerin ve belki de yaşamın yapı taşlarının kökenine dair ipuçları taşırlar.
CI kondrit ne işe yarar?
Kozmik element bolluğu: Güneş Sistemi'nin bileşimi için standart başvuru malzemesidir. Su ve organik madde: Erken Güneş Sistemi'nde suyun ve karbonlu bileşiklerin nasıl oluştuğunu incelemeye yarar. Yaşamın kökeni: İçlerindeki organik bileşikler, yaşamın yapı taşlarının kökeni tartışmalarında incelenir.
CI kondrit ne kadar serttir?
Mohs sertlik ölçeğinde 2,5–7 değerindedir. Camı çizebilir; çelik bıçakla çizmek zordur. Özgül ağırlığı 2,11 g/cm³’tür.
CI kondrit nerede bulunur?
Bilinen başlıca bulunuş yerleri: Orgueil, Tarn-et-Garonne, Fransa; Alès (Alais), Gard, Fransa.
CI kondrit gerçek mi, nasıl anlaşılır?
Kömür karası bir taştır; kile benzer ince bir matristen oluşur. Suyla yoğun biçimde değiştikleri için gözle görülür kondrül içermezler. Bir taşın CI kondrit olduğu ancak laboratuvarda kimyası ve oksijen izotopları incelenerek anlaşılır.
CI kondrit değerli mi?
“Sokaktan Elmasa” değer merdiveninde dokuz basamaktan 7. basamaktadır: Değerli taş. CI kondritler son derece enderdir: bilinen örneklerin sayısı tartışmalıdır (5 ile 10'dan biraz fazlası arasında) ve toplam bilinen ağırlıkları yaklaşık 17 kilogramdır. Bilimsel değerleri çok yüksektir; örnekleri müzelerde ve araştırma kurumlarında saklanır.
Kaynaklar
- CI chondrite · Wikipedia
- CI kondrit · Vikipedi
- Alais meteorite · Wikipedia
- Orgueil (meteorite) · Wikipedia
- Meteorite porosities and densities: a review of trends in the data (D. T. Britt & G. J. Consolmagno), Lunar and Planetary Science XXXV, abstract 2108 · Lunar and Planetary Institute, 2004
- Handbook of Mineralogy: Forsterite · Mineralogical Society of America
Dış bağlantılar
Taslak: uzman incelemesi bekliyorHata bildir
Aynı basamaktaki taşlar
Akapulkoit
Erimeye başlamış ama tam erimemiş taş meteoritler: kondritlere hâlâ benzeyen, metal damarlı ilkel akondritler; adlarını 1976'da Acapulco'ya düşen taştan alırlar.
ALH 84001 (Allan Hills 84001)
Mars'ta yaşam tartışmasını başlatan taş: Antarktika'da bulunan, içindeki minik yapılar 1996'da bakteri fosiline benzetilen 4 milyar yıllık Mars meteoriti.
Altın
Doğada saf hâlde bulunabilen, hiç paslanmayan, dövülüp tel çekilebilen ağır ve parlak sarı metal.