Doğal Taşlar

Kayaç

Hornfels

Hornfels

Magmanın pişirdiği kayaç: sıcak bir sokulumun yanında ısınıp sertleşen, çok ince taneli, vurulunca çınlayan sert taş.

  • Halk arasında: Doğal taş (yapı ve dekorasyon)
  • Yapı taşı
Fotoğraf: Fed · Public domain · Wikimedia Commons

Kısaca

Hornfels, yer kabuğunda sıcak magmanın (çoğunlukla granitin) sokulduğu yerde, çevredeki kayaçların erimeden “pişmesiyle” oluşan sert ve ince taneli bir başkalaşım kayacıdır. Basınç etkili olmadığı için yapraklanma göstermez; mineraller gelişigüzel dizilir. Adı Almanca “boynuz kaya” anlamına gelir; sertliği ve dokusu boynuza benzetilmiştir.

Görseller

Fotoğraf: Piotr Sosnowski · CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Nasıl oluşur?

Hornfels bir temas (kontakt) başkalaşımı kayacıdır. Yer kabuğunda sıcak bir magma kütlesi, çoğunlukla granit, çevresindeki soğuk kayaçların arasına sokulur. Magmanın ısısı bu kayaçları yüzlerce derece ısıtır, ama onları eritmez; yalnızca “pişirir”. Çevredeki kayacın içindeki mineraller yeniden kristalleşerek birbirine kenetlenir, kayaç sertleşir ve yoğunlaşır. Magmanın çevresinde oluşan bu ısınmış kuşağa aureol (hâle) denir.

Dağ oluşumundaki gibi güçlü bir basınç olmadığı için hornfelste mineraller katmanlar hâlinde dizilmez; kayaç yapraklanma göstermez. İlk kayaç kil ve çamurtaşıysa içinde andaluzit, kordiyerit, biyotit ve sillimanit gibi mineraller oluşur; kireçtaşından kalsiyum silikatlar, bazaltik kayaçtan piroksen ve hornblend doğar. Sıcaklık arttıkça farklı mineral topluluklarına ulaşılır; bu topluluklara hornfels fasiyesleri denir (yaklaşık 300–500 °C’den 800 °C’nin üzerine kadar).

Ne işe yarar?

  • Kırma taş ve agrega: Çok sert olduğu için yol ve inşaat sektöründe agrega olarak, çoğunlukla da yerel ölçekte kullanılır.
  • Taş çalgılar: İngiltere’de Skiddaw hornfelsi, ardışık vurulduğunda uzun ve berrak bir ses verdiği için litofon denen taş çalgıların yapımında kullanılmıştır.
  • Bilim: Hornfels kuşağının genişliği ve içindeki mineraller, bir magma sokulumunun çevresine ne kadar ısı verdiğini ve ne kadar derinde yerleştiğini anlamaya yardım eder.

Türkiye’de

Türkiye’de hornfelsler granit sokulumlarının çevresinde görülür. Beypazarı (Ankara) granit kütlesinin fillit, şist ve mermerden oluşan yan kayaçlarla dokanağında kalınlığı 3–10 metre arasında değişen hornfelsler bulunur. Gümüşhane granit plutonunu çevreleyen killi kayaçlar ise granitin yerleşmesiyle hornblend-hornfels koşullarına ulaşmıştır; bu bölge Kurdoğlu temas başkalaşımı kuşağı adıyla incelenmiştir.

Değerini ne belirler?

Hornfels çok sert ve ayrışmaya dayanıklı olmasına karşın bulunduğu yerler sınırlı olduğu için genellikle yalnızca yerel olarak kırma taş ve agrega olarak kullanılır; tonla satıldığında değeri düşüktür. Değerini ocağın yol ve inşaat alanlarına yakınlığı, sağlamlığı ve işlenmesinin zorluğu belirler. Koleksiyonlarda ise andaluzit ya da kordiyerit benekli örnekler ve ünlü bulunuş yerlerinden gelen parçalar aranır.

Bu bilgi eğitim amaçlıdır; alım-satım veya yatırım tavsiyesi değildir. Değer, kaliteye ve işlem görüp görmediğine göre çok büyük farklar gösterir.

Nasıl tanınır?

  1. 1

    Çok serttir: çelik bıçak ya da bozuk para onu çizemez.

  2. 2

    Koyu gri, siyah ya da kahverengi, yoğun ve çok ince taneli bir taştır; kırık yüzeyi midye kabuğu gibi pürüzsüz ve eğridir.

  3. 3

    Vurulduğunda porselen gibi çınlar; Güney Afrika'da bu yüzden “çalan taş” (ring-stone) denir.

  4. 4

    Yapraklanma göstermez, levhalara ayrılmaz; kırıldığında daha çok küp biçimli parçalara bölünür.

  5. 5

    Bazı örneklerde pembemsi andaluzit ya da kordiyerit kristalleri koyu zemin üzerinde benek gibi görünür.

  6. 6

    Sirke ya da seyreltik asitle köpürmez.

Sahteler ve taklitler

Satış yapan sitelerin genellikle yazmadığı bilgiler:

  • Bazalt, gabro ve diyabaz gibi koyu, ince taneli magmatik kayaçlarla kolayca karıştırılır; ayırt etmede çoğu zaman bulunduğu yer ve eşlik eden mineraller belirleyicidir. Hornfels magmadan değil, magmanın yanındaki kayacın pişmesiyle oluşur.
  • Skiddaw gibi bazı yerlerde “arduvaz” (Skiddaw Slate) diye anılan kayaçların granite yakın kesimi aslında hornfelse dönüşmüştür.

Yanlış bilinenler

  • YanlışHornfels, bazalt gibi lavdan oluşmuş bir kayaçtır.

    DoğrusuKoyu ve ince taneli göründüğü için bazaltla karıştırılır; ama hornfels lavdan değil, sıcak magmanın yanındaki kayacın ısıyla dönüşmesinden oluşur.

  • YanlışMagma değdiği kayacı eritir; hornfels bu eriyiğin donmasıdır.

    DoğrusuHornfelste kayaç erimez; yalnızca ısının etkisiyle içindeki mineraller yeniden kristalleşir ve yeni mineraller (andaluzit, kordiyerit gibi) oluşur. Bu yüzden kayaç hâlâ ilk kayacın izlerini, örneğin eski tabakalanmayı, taşıyabilir.

Bunu biliyor muydun?

İngiltere'nin Keswick kasabasında, yakındaki Skiddaw Dağı'ndan çıkan hornfelsle yapılmış “Skiddaw Müzik Taşları” vardır. Taş ustası Joseph Richardson 1840'ta, 61 ayarlı hornfels parçasından oluşan sekiz oktavlık bir litofon (taş org) yaptı; bu taş çalgı Keswick Müzesi'nde bugün de sergilenir.

Hornfels adı Almanca “boynuz” (Horn) ve “kaya” (Fels) sözcüklerinden gelir; kayacın boynuz gibi sert ve dayanıklı olmasından esinlenmiştir.

Nerede bulunur?

Harita yükleniyor…

  • Skiddaw, Göller Bölgesi, Cumbria, İngiltere · Bilinen bulunuş yeriSkiddaw granitinin çevresinde Skiddaw Grubu kayaçları hornfelse dönüşmüştür. Keswick'in ünlü “Skiddaw Müzik Taşları” bu bölgenin hornfelsinden yapılmıştır.
  • Dartmoor, Devon, İngiltere · Bilinen bulunuş yeriDartmoor granitinin yerleşmesi, çevresindeki kayaçlarda hornfelse dönüşmüş çökel kayaçlardan oluşan bir temas başkalaşımı kuşağı yaratmıştır.
  • Land's End, Cornwall, İngiltere · Bilinen bulunuş yeriLand's End granitinin çevresindeki kayaçlarda, bazaltik yastık lavlardan ve yeşiltaşlarından oluşmuş hornfelsler bulunur.
  • Henry Dağları, Utah, ABD · Bilinen bulunuş yeriDağları oluşturan lakolitlerin çevresinde, çökel kayaçlarda temas başkalaşımı kuşakları görülür.
  • Harz Dağları, Almanya · Bilinen bulunuş yeriAlmanya'da hornfelsin bilinen bulunuş bölgelerinden biridir; yerel olarak kırma taş olarak kullanılır.
  • Whangārei Heads, Northland, Yeni Zelanda · Bilinen bulunuş yeriYeni Zelanda'da magmatik kayaçların yakınında hornfels bulunan yerlerden biridir.
  • Beypazarı, Ankara · Bilinen bulunuş yeriBeypazarı granit kütlesinin fillit, şist ve mermerden oluşan yan kayaçlarla dokanağında 3–10 m kalınlığında hornfelsler gözlenir.
  • Gümüşhane granit plutonu çevresi (Kurdoğlu kuşağı), Gümüşhane · Bilinen bulunuş yeriGümüşhane granit plutonunu çevreleyen killi kayaçlar, granitin yerleşmesiyle hornblend-hornfels fasiyesine ulaşmıştır. Nokta Gümüşhane kentini gösterir.

Konumlar korunma amacıyla yaklaşık gösterilir. Kırmızı noktalar Türkiye’deki yerlerdir. Büyük haritada aç →

Sık sorulan sorular

Hornfels nedir?

Hornfels, yer kabuğunda sıcak magmanın (çoğunlukla granitin) sokulduğu yerde, çevredeki kayaçların erimeden “pişmesiyle” oluşan sert ve ince taneli bir başkalaşım kayacıdır. Basınç etkili olmadığı için yapraklanma göstermez; mineraller gelişigüzel dizilir. Adı Almanca “boynuz kaya” anlamına gelir; sertliği ve dokusu boynuza benzetilmiştir.

Hornfels ne işe yarar?

Kırma taş ve agrega: Çok sert olduğu için yol ve inşaat sektöründe agrega olarak, çoğunlukla da yerel ölçekte kullanılır. Taş çalgılar: İngiltere'de Skiddaw hornfelsi, ardışık vurulduğunda uzun ve berrak bir ses verdiği için litofon denen taş çalgıların yapımında kullanılmıştır. Bilim: Hornfels kuşağının genişliği ve içindeki mineraller, bir magma sokulumunun çevresine ne kadar ısı verdiğini ve ne kadar derinde yerleştiğini anlamaya yardım eder.

Hornfels ne kadar serttir?

Mohs sertlik ölçeğinde 6–7 değerindedir. Camı çizebilir; çelik bıçakla çizmek zordur. Özgül ağırlığı 2,7–3 g/cm³’tür.

Hornfels nerede bulunur?

Bilinen başlıca bulunuş yerleri: Skiddaw, Göller Bölgesi, Cumbria, İngiltere; Dartmoor, Devon, İngiltere; Land's End, Cornwall, İngiltere; Henry Dağları, Utah, ABD; Harz Dağları, Almanya.

Hornfels Türkiye’de nerede bulunur?

Türkiye’deki bilinen bulunuş yerleri: Beypazarı, Ankara; Gümüşhane granit plutonu çevresi (Kurdoğlu kuşağı), Gümüşhane.

Hornfels gerçek mi, nasıl anlaşılır?

Çok serttir: çelik bıçak ya da bozuk para onu çizemez. Koyu gri, siyah ya da kahverengi, yoğun ve çok ince taneli bir taştır; kırık yüzeyi midye kabuğu gibi pürüzsüz ve eğridir. Vurulduğunda porselen gibi çınlar; Güney Afrika'da bu yüzden “çalan taş” (ring-stone) denir. Bazalt, gabro ve diyabaz gibi koyu, ince taneli magmatik kayaçlarla kolayca karıştırılır; ayırt etmede çoğu zaman bulunduğu yer ve eşlik eden mineraller belirleyicidir. Hornfels magmadan değil, magmanın yanındaki kayacın pişmesiyle oluşur.

Hornfels değerli mi?

“Sokaktan Elmasa” değer merdiveninde dokuz basamaktan 2. basamaktadır: Tonla ölçülen hammadde. Hornfels çok sert ve ayrışmaya dayanıklı olmasına karşın bulunduğu yerler sınırlı olduğu için genellikle yalnızca yerel olarak kırma taş ve agrega olarak kullanılır; tonla satıldığında değeri düşüktür. Değerini ocağın yol ve inşaat alanlarına yakınlığı, sağlamlığı ve işlenmesinin zorluğu belirler. Koleksiyonlarda ise andaluzit ya da kordiyerit benekli örnekler ve ünlü bulunuş yerlerinden gelen parçalar aranır.

Kaynaklar

  1. Hornfels · Wikipedia
  2. Hornfels · Encyclopaedia Britannica
  3. Hornfels: Identification, Properties & Lookalikes · Rockhounding.org
  4. Hornfels · University of Auckland, Rocks and Minerals
  5. Hornfels · Gesteinsgalerie, Carl von Ossietzky Universität Oldenburg
  6. Musical Stones of Skiddaw · Wikipedia
  7. Grainsgill, Caldew Valley (GCR ID 1409), Geological Conservation Review vol. 17 (Loughlin) · JNCC
  8. Skiddaw · Wikipedia
  9. Geology of Dartmoor National Park · Wikipedia
  10. Land's End · Wikipedia
  11. Land's End Granite aureole, Geological Conservation Review (Cornubian batholith sites) · JNCC
  12. Metamorphism (contact metamorphism, Henry Mountains aureole) · Wikipedia
  13. Henry Mountains · Wikipedia
  14. Harz · Wikipedia
  15. Whangārei Heads · Wikipedia
  16. Beypazarı (Ankara) granitinin jeolojisi, mineralojisi ve petrojenezi (Helvacı & Bozkurt) · Türkiye Jeoloji Bülteni 37 (2), 1994
  17. Kurdoğlu dokanak metamorfizma kuşağında bazı petrojenetik sorunlar (Yılmaz) · Türkiye Jeoloji Kurumu Bülteni 20, 1977
  18. Beypazarı · Wikipedia
  19. Gümüşhane · Wikipedia

Dış bağlantılar

Taslak: uzman incelemesi bekliyorHata bildir ↗

Aynı basamaktaki taşlar

Mineral

Aktinolit

Yeşil, ışın gibi uzayan amfibol: nefrit yeşimin ve kedi gözü taşının ham maddesi; lifli türü ise asbesttir.

Kayaç

Amfibolit

Koyu, ağır, tuz-karabiber benekli başkalaşım kayacı: bazalt ve gabro gibi kayaçların derinde dönüşmüş hâli; Neolitik baltaların taşı.

Kayaç

Andezit

Yanardağ zincirlerinin kayacı: adını And Dağları'ndan alan, Ankara Kalesi'nin pembe-gri taşı.