Mineral
Jips (alçıtaşı)
CaSO₄·2H₂OGypsum
Tırnakla çizilebilecek kadar yumuşak, alçının ve alçıpanın hammaddesi olan mineral; Naica'da 11 metrelik dev kristaller oluşturur.
Diğer adları: Alçıtaşı · Selenit (saydam kristalli tür) · Lifli jips (satin spar) · Alabaster (ince taneli, kütlesel tür) · Çöl gülü (gül biçimli kristal kümeleri)
- Gündelik hayatta
- Endüstriyel
- Yapı taşı
- Mohs ölçeği minerali
- Türkiye’de önemli
Kısaca
Jips (alçıtaşı), kalsiyum sülfat ve sudan oluşan yumuşak bir mineraldir. Çoğunlukla deniz ya da göl suyunun buharlaşmasıyla oluşur. Isıtılıp suyunun çoğu uçurulunca alçıya dönüşür; alçı yeniden suyla karıştırılınca sertleşir. Duvarlardaki alçının ve alçıpanın kaynağı budur.
Nasıl oluşur?
Jips en çok, kapalı denizlerde, lagünlerde ve göllerde suyun buharlaşmasıyla oluşan evaporit katmanlarında bulunur. Derinlere gömülünce suyunu kaybederek anhidrite dönüşebilir; anhidrit yeniden yüzeye yaklaşıp su alınca tekrar jips olur. Ayrıca sülfürlü maden yataklarında ve volkanik gazların etkisiyle de oluşur.
Ne işe yarar?
ABD Jeoloji Araştırmaları Kurumu’na (USGS) göre ABD’de tüketilen jipsin büyük bölümü alçıpan ve alçı ürünlerinde, çimento üretiminde (çimentonun prizini ayarlamak için) ve tarımda (toprak düzenleyici olarak) kullanılır. “Paris alçısı” adı, Paris’teki Montmartre tepesinin eski jips ocaklarından gelir.
Türkiye’de
USGS verilerine göre Türkiye, dünyanın önde gelen jips üreticileri arasındadır. Türkiye topraklarının yaklaşık %5’i jipsle kaplıdır ve jipsin en geniş yayıldığı yer Sivas Havzası’dır. Jips, kireçtaşından çok daha hızlı çözündüğü için burada sayısız dolin (çanak biçimli çöküntü), obruk ve mağara içeren etkileyici bir jips karstı gelişmiştir.
Nasıl tanınır?
- 1
Tırnakla çizilebilir (sertlik 2); Mohs ölçeğinin 2 numaralı referans mineralidir.
- 2
Bir yönde mükemmel dilinimi vardır: Saydam kristalleri (selenit) ince, bükülebilen ama geri esnemeyen yapraklara ayrılır.
- 3
Asitle köpürmez; bu özelliğiyle benzer görünen kalsitten ayrılır.
- 4
Elde ılık ve hafif hissettirir; lifli türü (satin spar) ipek gibi parlar.
Sahteler ve taklitler
Satış yapan sitelerin genellikle yazmadığı bilgiler:
- Piyasada “selenit” adıyla satılan, ipeksi parlaklıktaki çubukların çoğu aslında jipsin lifli türü olan satin spar'dır. İkisi de jipstir, ama adlandırma yanıltıcıdır.
- “Alabaster” adı tarihsel olarak iki farklı taş için kullanılmıştır: ince taneli jips ve özellikle eski Mısır'da kullanılan bantlı kalsit (“Mısır alabasteri”). Jips alabaster tırnakla çizilir, kalsit çizilmez ve asitte köpürür.
- “Çöl gülü” adı hem jipsten hem de baritten oluşan gül biçimli kristal kümeleri için kullanılır.
Bunu biliyor muydun?
Meksika'daki Naica madeninde bulunan Kristaller Mağarası'nda 11 metreye varan selenit kristalleri vardır. Bu dev kristaller, yaklaşık 58 °C'lik suyun içinde son derece yavaş büyümüştür.
ABD'deki White Sands, dünyanın en büyük jips kumulu alanıdır; bembeyaz kumulları kuvars değil jips tanelerinden oluşur.
Nerede bulunur?
Harita yükleniyor…
- Naica, Chihuahua, Meksika · Bilinen bulunuş yeriKristaller Mağarası: 11 metreye varan dev selenit kristalleri
- Sivas Havzası · Önemli yatakTürkiye'de jipsin en geniş yayılım gösterdiği alan; çok sayıda dolin ve obruk içeren jips karstı
- Montmartre, Paris, Fransa · Tarihî kaynak“Paris alçısı” adının kaynağı olan eski jips ocakları
- White Sands, New Mexico, ABD · Bilinen bulunuş yeriDünyanın en büyük jips kumulu alanı
Konumlar korunma amacıyla yaklaşık gösterilir. Kırmızı noktalar Türkiye’deki yerlerdir. Büyük haritada aç →
Kaynaklar
- Handbook of Mineralogy: Gypsum · Mineralogical Society of America
- Mineral Commodity Summaries 2026: Gypsum · U.S. Geological Survey, 2026
- Formation of natural gypsum megacrystals in Naica, Mexico · Geology 35 (4), 327–330 (García-Ruiz et al.), 2007
- Stratigraphy, Geochemistry and Depositional Environment of the Celestine-bearing Gypsiferous Formations of the Tertiary Ulaş-Sivas Basin, East-Central Anatolia (Turkey) · Turkish Journal of Earth Sciences 10 (1) (E. Tekin), 2001
- Relationships between rock mass properties of gypsum and doline formation · EGU General Assembly 2010, Geophysical Research Abstracts 12 (Keskin & Yılmaz), 2010
- White Sands National Park · U.S. National Park Service
Dış bağlantılar
Taslak: uzman incelemesi bekliyorHata bildir ↗
Aynı basamaktaki taşlar
Andezit
Yanardağ zincirlerinin kayacı: adını And Dağları'ndan alan, Ankara Kalesi'nin pembe-gri taşı.
Bazalt
Okyanus tabanlarının ve Ay'daki koyu düzlüklerin kayacı: yeryüzünde en yaygın volkanik kayaç.
Biyotit
Granitteki siyah, parlak pullar: ince yapraklara ayrılan ve ayrıştıkça altın gibi parlayabilen koyu renkli mika.