Laterit

Kısaca

Laterit, sıcak ve yağışlı tropik iklimlerde kayaçların uzun süre ayrışmasıyla oluşan, demir ve alüminyum oksitlerce zengin, pas kırmızısı bir ayrışma ürünüdür. Toprakla taş arasında bir malzemedir: Yerinde yumuşaktır, bloklar hâlinde kesilir, açık havada kuruyunca sertleşir. Adı, Latincede “tuğla” anlamına gelen sözcükten gelir. Yapı malzemesi olarak olduğu kadar boksit (alüminyum cevheri) ve nikel gibi metallerin kaynağı olarak da önemlidir ve kıtaların yaklaşık üçte birini kaplar.

Görseller

Nasıl tanınır?

1. 1

   Rengi pas kırmızısı, kırmızımsı kahverengi ya da turuncudur; yüzeyi gözenekli ve pürüzlüdür.

2. 2

   Yerinde yumuşaktır ve tuğla biçiminde bloklar hâlinde kesilebilir; açık havada kuruyunca sertleşir.

3. 3

   Seyreltik asitle köpürmez; çünkü kireç değil, demir ve alüminyum oksitleri ile kil içerir.

4. 4

   Tropik kuşakta yüzeye yakın, kalın bir örtü ya da kabuk oluşturur.

Yanlış bilinenler

• YanlışYağmur ormanlarının altındaki kırmızı toprak çok verimlidir.

  DoğrusuLaterit topraklar, yoğun yağmurun besinleri yıkamasıyla humus bakımından fakirdir; ormanın gür görünümü, bitki artıklarının hızla çürüyüp yeniden kullanılmasından gelir. Gübre ve sulamayla yağ palmiyesi, çay, kahve ve kaju gibi tarım bitkileri yetiştirilebilir.

• YanlışLaterit bir toprak türüdür, taş sayılmaz.

  DoğrusuLaterit yerinde toprağa benzer ve yumuşaktır, ama havayla temas edince sertleşir ve açık havaya dayanıklı bir yapı taşı olur. Kerala'daki ve Kamboçya'daki tapınaklar bunun örneğidir.

Bunu biliyor muydun?

Nerede bulunur?

• Angadipuram, Malappuram, Kerala, Hindistan · Tip lokaliteFrancis Buchanan-Hamilton lateriti 1807'de Hindistan'ın güneyinde tanımladı ve adını Latincede “tuğla” anlamına gelen later sözcüğünden verdi, çünkü taşı tuğla biçiminde bloklar hâlinde kesmek mümkündü. Angadipuram Laterit'i bugün jeolojik miras anıtı olarak tescillidir.
• Bom Jesus Bazilikası, Eski Goa, Hindistan · Tarihî kaynakPortekizlilerin 16. yüzyılda yaptığı bazilika, yerel laterit bloklarla örülmüştür. Taşın dayanıklılığı, gücünden çok suya karşı korunmasına bağlıdır.
• Angkor Wat, Siem Reap, Kamboçya · Tarihî kaynakGörünen kısımlar kumtaşından, dış sur ve gizli yapı kısımları ise lateritten yapılmıştır. Binyıldan sonra Angkor'daki tapınak çevre duvarlarında laterit, tuğla ve taş birlikte kullanılmıştır.
• Yeni Kaledonya (Houaïlou ve Canala yöresi) · Önemli yatakPeridotit gibi ultramafik kayaçların tropikal ayrışmasıyla oluşan lateritik ve saprolitik nikel cevherleri, dünyadaki nikel lateriti kaynaklarının yaklaşık yüzde 21'ini barındırır; nikel 1864'te bulunmuş, geniş ölçekli madencilik 1875'te başlamıştır.
• Sorowako, Güney Sulawesi, Endonezya · Bilinen bulunuş yeriVerbeek Dağları'nda, ultramafik kayaçların ayrışmasından oluşmuş nikel lateriti işleten büyük bir açık ocak vardır.
• Moa Körfezi, Holguín, Küba · Bilinen bulunuş yeriKısmen serpantinleşmiş peridotitten gelişen, nikelli ve oksit türü laterit profillerinin incelendiği örnek bölgedir.
• Çaldağ, Turgutlu yöresi, Manisa · Bilinen bulunuş yeriÇaldağ'daki nikel-kobalt yatağı, peridotitlerin yoğun tropikal ayrışmasıyla oluşmuş kırmızımsı kahverengi bir laterit örtüsüdür; iki evrede, Geç Paleosen–Orta Eosen'de taşınmış demir kabuğu (ferricrete) olarak ve Oligosen'de yerinde lateritleşmeyle gelişmiştir. Tezlerde 33–40 milyon ton cevher rezervi bildirilmiştir.

Konumlar korunma amacıyla yaklaşık gösterilir. Kırmızı noktalar Türkiye’deki yerlerdir. Büyük haritada aç →