Mineral
Zinober
HgSCinnabar
Cıvanın ana cevheri: kan kırmızısı rengiyle binlerce yıl boya olarak kullanılmış, ama içerdiği cıva nedeniyle dikkat isteyen bir mineral.
Diğer adları: Zincifre · Sinabr · Vermilyon (pigment adı)
- Cevher
- Dikkat gerektirir
- Türkiye’de önemli
Kısaca
Zinober, cıva ve kükürtten oluşan parlak kırmızı bir mineraldir. Dünyadaki cıvanın büyük kısmı ondan elde edilmiştir. Toz hâline getirildiğinde canlı bir kırmızı boya verdiği için antik çağlardan beri resimlerde ve süslemelerde kullanılmıştır; ancak ısıtıldığında zehirli cıva buharı açığa çıkar.
Nasıl oluşur?
Zinober, görece düşük sıcaklıktaki hidrotermal sıvıların yeryüzüne yakın kesimlerde soğumasıyla oluşur. Bu yüzden çoğunlukla genç volkanik etkinliğin ve sıcak su kaynaklarının bulunduğu bölgelerde, çatlak ve fay boylarında görülür. Yanında pirit, stibnit, realgar, kuvars ve kalsit bulunabilir; bazen az miktarda doğal sıvı cıva da eşlik eder.
Türkiye’de
Türkiye’de özellikle Ege Bölgesi’nde ve İç Anadolu’da çok sayıda cıva yatağı bilinir. MTA Dergisi’nde yayımlanmış bir çalışmada İzmir’deki Karaburun, Türkiye’nin bilinen en eski cıva madeni olarak anılır; aynı çalışmada Karareis, Halıköy (Beydağ) ve Konya’daki Sızma-Ladik gibi yataklar da sayılır. Etibank’ın Halıköy’deki cıva tesisi 1960’ta kurulmuş, 1994’te kapatılmıştır.
Ne işe yarar?
Zinober yüzyıllar boyunca cıva üretmek için kavrulmuştur. Cıva termometrelerde, ölçü aletlerinde ve bazı kimya tesislerinde kullanılmıştır. Ancak cıvanın insan sağlığına ve doğaya verdiği zarar anlaşıldıkça kullanımı uluslararası anlaşmalarla büyük ölçüde sınırlandırılmıştır. Zinober tozu, vermilyon adlı kırmızı boya olarak da kullanılmış; günümüzde bunun yerini büyük ölçüde başka boyalar almıştır.
Nasıl tanınır?
- 1
Çizgi rengi parlak al kırmızısıdır. Benzer renkli hematitin çizgisi kırmızımsı kahverengi, realgarınki turuncu-sarıdır.
- 2
Metal olmayan bir mineral için çok ağırdır (özgül ağırlık yaklaşık 8,1).
- 3
Yumuşaktır (sertlik 2–2,5); elmasımsı ya da donuk parlaklıktadır.
- 4
Çoğu zaman kuvars, kalsit ya da başka kayaçlar üzerinde kabuk, damar veya küçük taneler hâlinde bulunur.
Sahteler ve taklitler
Satış yapan sitelerin genellikle yazmadığı bilgiler:
- Oyma kırmızı “zinober” takı ve süs eşyalarının büyük çoğunluğu mineral değil, kırmızıya boyanmış lake ya da reçinedir.
- Kırmızıya boyanmış başka taşlar ve kırmızı reçine dolgular zinober diye satılabilir; çizgi rengi ve ağırlık şüphe uyandırmalıdır.
- Benzer görünen realgar (arsenik sülfür) ve kuprit gibi mineraller de vardır; realgar da zehirlidir.
Güvenlik
Zinober cıva içerir. Mineral elle kısa süre tutulduğunda çok az tehlike oluştursa da kesinlikle ısıtılmamalı, kırılıp toz hâline getirilmemeli, zımparalanmamalı ve ağza götürülmemelidir: ısıtıldığında açığa çıkan cıva buharı solunduğunda sinir sistemine, akciğerlere ve böbreklere ciddi zarar verebilir. Dokunduktan sonra eller yıkanmalı, örnekler çocuklardan uzakta ve kapalı bir kapta saklanmalıdır. Bazı örneklerin üzerinde gümüş renkli sıvı cıva damlacıkları bulunabilir; bunlara dokunulmamalıdır. Zinober asla gıda, kozmetik ya da ilaç amacıyla kullanılmamalıdır.
Bunu biliyor muydun?
Türkçedeki “zincifre” ve Batı dillerindeki “cinnabar” adları, Farsçada kırmızı rengi nedeniyle “ejder kanı” anlamına geldiği düşünülen bir sözcükten türemiştir.
İspanya'daki Almadén ile Slovenya'daki İdrija cıva madenleri, “Cıva Mirası” adıyla UNESCO Dünya Mirası Listesi'ne birlikte alınmıştır.
Nerede bulunur?
Harita yükleniyor…
- Almadén, Ciudad Real, İspanya · Önemli yatakRomalılardan beri işletilen, dünyanın en zengin cıva bölgelerinden; İdrija ile birlikte UNESCO Dünya Mirası
- İdrija, Slovenya · Tarihî kaynakYüzyıllarca işletilmiş büyük cıva madeni
- Wanshan, Guizhou, Çin · Bilinen bulunuş yeriKoleksiyonluk iri, parlak kristaller
- Halıköy, Beydağ, İzmir · Tarihî kaynakEtibank’ın cıva işletmesi; tesis 1960’ta kuruldu, 1994’te kapatıldı
- Karaburun, İzmir · Tarihî kaynakTürkiye’nin bilinen en eski cıva madenlerinden; zinoberle birlikte az miktarda doğal cıva
Konumlar korunma amacıyla yaklaşık gösterilir. Kırmızı noktalar Türkiye’deki yerlerdir. Büyük haritada aç →
Kaynaklar
- Handbook of Mineralogy: Cinnabar · Mineralogical Society of America
- Civa (M. Yıldız) · MTA Dergisi
- History · Eti Maden
- Mercury and health (fact sheet) · World Health Organization
Dış bağlantılar
Taslak: uzman incelemesi bekliyorHata bildir ↗
Aynı basamaktaki taşlar
Antimonit (stibnit)
Antimonun ana cevheri: kılıç gibi uzun, boyuna çizgili ve metal parlaklığında kristaller oluşturan yumuşak, kurşun grisi bir mineral.
Bakır
İnsanlığın işlediği ilk metallerden: doğada bazen saf hâlde, kırmızımsı ve kolayca dövülebilen kütleler ve dallar olarak bulunur.
Boraks (tinkal)
Suda çözünen, havada beyaz toza dönüşen sodyumlu bor minerali; dünyanın en önemli tinkal yataklarından biri Eskişehir'deki Kırka'dadır.