Jet

Jet, eski ağaçlardan kopan odun parçalarının deniz ya da göl dibinde çamura gömülüp milyonlarca yılda kömürleşmesiyle oluşan siyah bir taştır. Kömür ailesinden gelir ama sıradan kömür gibi dağılmaz; sıkı yapısı sayesinde oyulup tornalanır ve ayna gibi cila alır. Kristal yapısı olmadığı ve canlı kökenli olduğu için mineral değil, organik taş sayılır. Türkiye'de Erzurum'dan çıkan jete Oltu taşı denir.

Takı ve süs: Boncuk, kolye, yüzük, bilezik, broş, saç iğnesi, kabartma madalyon (kamye) ve düğme yapılır. Tornada kolay işlenir ve parlak cila alır. Tarih öncesi ve Roma: Britanya'da Neolitik çağdan Tunç Çağı'na kadar kolye boncuğu olarak kullanıldı. Roma Britanyası'nda 3. yüzyıldan itibaren York'taki atölyelerde yüzük, bilezik ve Medusa başı oyulmuş kolye uçları yapıldı. Dinî eşyalar: Orta Çağ'da çoğunlukla haç ve tespih yapımında kullanıldı. İspanya'da Santiago de Compostela, Camino de Santiago hacıları için jetten muska ve dinî eşya yapan ustalarıyla ünlendi.

Mohs sertlik ölçeğinde 2,5–4 değerindedir. Tırnakla çizilemez ama çelik bir bıçak onu çizer. Özgül ağırlığı 1,3–1,4 g/cm³’tür.

Bilinen başlıca bulunuş yerleri: Whitby, Kuzey Yorkshire, İngiltere; Oles, Villaviciosa, Asturias, İspanya; Oltu, Erzurum; Sainte-Colombe-sur-l'Hers, Aude, Fransa; Gagai antik kenti, Kumluca, Antalya.

Türkiye’deki bilinen bulunuş yerleri: Oltu, Erzurum; Gagai antik kenti, Kumluca, Antalya.

Çok hafiftir (özgül ağırlığı yaklaşık 1,3–1,4): Aynı boydaki siyah cam ya da oniks onun yaklaşık iki katı ağırlıktadır. Ele soğuk değil, ılık gelir. Sırsız porselen ya da ince zımpara üzerine sürtüldüğünde kahverengi bir iz bırakır; siyah cam böyle bir iz bırakmaz. Yumuşaktır (Mohs 2,5–4): Çelik iğne yüzeyini çizebilir. Kırılınca midye kabuğu gibi kavisli, parlak bir yüzey verir; yünlü kumaşa sürtülünce kehribar gibi elektriklenir. Fransız jeti: 19. yüzyılda jetin yerine kullanılan siyah camdır, jet değildir. Belirgin biçimde ağırdır, ele soğuk gelir ve kahverengi iz bırakmaz.

“Sokaktan Elmasa” değer merdiveninde dokuz basamaktan 6. basamaktadır: Seçkin süs ve koleksiyon taşı. Jetin değerini önce sertliği ve dayanıklılığı belirler: Tuzlu suda oluşan “sert jet”, zamanla çatlamaya yatkın “yumuşak jet”ten çok daha çok aranır. Derin ve eşit bir siyah, çatlaksız ve kapanımsız bir parça ve iyi bir cila değeri artırır. Kaynağın ünü de önemlidir: Whitby ve Asturias jeti en çok bilinenlerdir. Eski parçalarda işçilik, yaş ve tarihî bağlam (ör. Viktorya dönemi yas takıları) çoğu zaman taşın kendisinden belirleyicidir; cam, ebonit ya da plastik taklitlerin değeri ise çok düşüktür.

Romalı yazar Plinius ve Galenos gibi antik yazarlar, gagates denen jet yakıldığında çıkan dumanın yılanları kaçırdığına, sara hastalığını ortaya çıkarmaya ve kadın hastalıklarına iyi geldiğine inanıldığını yazmıştır. Roma döneminde jetten yapılan muska ve kolye uçlarının takanı nazardan koruduğuna inanılırdı. Orta Çağ Avrupa'sında jetten yapılmış bir kâseden içilen suyun doğumu kolaylaştırdığına inanılırdı. İspanya'da ve Porto Riko, Küba ve Dominik Cumhuriyeti gibi İspanyolca konuşulan topluluklarda bebeklere takılan küçük jet (azabache) yumruk muskasının nazara ve hastalıklara, hatta ani bebek ölümüne karşı koruduğuna inanılır. Jetin herhangi bir hastalığı önlediğine ya da iyileştirdiğine dair bilimsel bir kanıt yoktur. Antik çağda dumanının kullanılması, jetin kömür gibi yanmasından gelir; kömür dumanını solumak ise sağlığa zararlıdır. Bebeklere takılan küçük muskalar ve boncuklar yutulma ve boğulma tehlikesi taşır. Ani bebek ölümü riskini azaltmanın yolu hekimlerin önerdiği güvenli uyku düzenidir, muska değil. Bu bölüm inanışları aktarır; sağlık bilgisi değildir. Bu iddiaları destekleyen bilimsel bir kanıt yoktur ve hiçbir taş tedavinin yerine geçmez.