Kayaç
Portland taşı
Portland stone
Londra'yı yeniden kuran beyaz kireçtaşı: St Paul Katedrali'nin, British Museum'un ve savaş mezar taşlarının Dorset'ten gelen Jura taşı.
- Halk arasında: Doğal taş (yapı ve dekorasyon)
Kısaca
Portland taşı, İngiltere'nin güneyinde, Dorset kıyısındaki Portland Adası'ndan çıkarılan beyaz ya da krem renkli bir kireçtaşıdır. Yaklaşık 150 milyon yıl önce, Geç Jura döneminde sığ ve ılık bir denizde oluşmuştur. Balık yumurtasını andıran küçük yuvarlak taneciklerden (ooidler) oluşan oolitik bir kireçtaşıdır. Kolay işlenmesine karşın dayanıklı olduğu için 1666 Büyük Londra Yangını'ndan sonra kentin yeniden kuruluşunda kullanılmış; o zamandan beri Britanya'nın en ünlü yapı taşı olmuştur.
Görseller
Nasıl oluşur?
Portland taşı, Geç Jura döneminin Titoniyen katında, yaklaşık 150 milyon yıl önce, bugünkü güney İngiltere’yi örten sığ ve ılık bir denizde oluştu. Isınan deniz suyu çözünmüş karbondioksidi kaybedince kalsiyum karbonat çökelmeye başladı. Deniz tabanında dalgalarla yuvarlanan küçük kabuk kırıntıları ve kum taneleri, kartopu gibi üst üste kalsit katmanlarıyla sarılarak ooid denen yuvarlak tanelere dönüştü. Bu taneler, kabuk parçaları ve kireç çamuruyla birlikte birikti ve zamanla çimentolanarak taşlaştı. Ayrıntılar için oolitik kireçtaşı sayfasına bakabilirsiniz.
Dorset’te formasyon yaklaşık 38 metre kalınlığındadır. Alt bölümü siyah çakmaktaşı yumruları içeren ince taneli kireçtaşıdır (Portland Çört Üyesi); üst bölümü ise yapı taşı olarak çıkarılan kalın katmanlı, kabuklu oolitik kireçtaşıdır (Portland Serbest Taş Üyesi). Ocakçılar bu üst bölümde alttaki temiz ve eşit dokulu Basebed’i, kabuk parçası daha bol Whitbed’i ve delikli, fosilli Roach’u ayırt eder.
Ne işe yarar?
- Anıtsal yapılar: Christopher Wren, 1666 Büyük Londra Yangını’ndan sonra St Paul Katedrali’ni ve pek çok kiliseyi yeniden kurarken yaklaşık bir milyon fit küp (28.000 m³ kadar) Portland taşı kullandı. British Museum, Somerset House, İngiltere Bankası, National Gallery ve Buckingham Sarayı’nın doğu cephesi de bu taşla kaplıdır.
- Anıt ve mezar taşı: Whitehall’daki Cenotaph (1920) ve iki dünya savaşında ölen İngiliz ve Commonwealth askerlerinin mezar taşları Portland taşındandır.
- Dünyada: New York’taki Birleşmiş Milletler Genel Merkezi’nde, Manchester ve Liverpool’un 20. yüzyıl başı yapılarında kullanıldı.
- Heykel ve oyma: Mohs ölçeğinde yaklaşık 3,5 sertliğiyle kolay oyulur ama dayanıklıdır; bu yüzden anıtsal yazıt ve süsleme işlerinde sevilir.
Nasıl çıkarılır?
Taş, Roma döneminden beri Portland Adası’ndan çıkarılır; 14. yüzyılda Londra’ya gönderildiği bilinir. Büyük çaplı ocakçılık 17. yüzyılın başında, mimar Inigo Jones’un Banqueting House için taş getirtmesiyle başladı. Ada 1865’te demiryoluna bağlandı. Bugün elmas uçlu testereler, tel testereler ve patlatma gerektirmeyen yeraltı madenciliği yöntemleriyle çalışılır; en büyük işletme Jordans yeraltı ocağıdır. Purbeck Adası’nın kıyısındaki yalıyar ocakları da uzun süre Portland taşı vermiştir; Winspit ocağı 1940’lar dolayına kadar Londra’ya taş göndermiştir. Portland taşı, Uluslararası Jeoloji Bilimleri Birliği (IUGS) tarafından Küresel Miras Taşı Kaynağı ilan edilmiştir.
Değerini ne belirler?
Portland taşının değerini; ocaktan büyük ve sağlam blok çıkarılabilmesi, rengin açıklığı ve eşitliği, ince ve düzenli doku ile kabuk parçalarının miktarı belirler. Kabuk parçası az, eşit dokulu Whitbed ve Basebed, ince oyma ve heykel için de kullanılabildiği için yapı taşı olarak en çok aranan türlerdir; delikli Roach ise daha kaba işlerde ve dekoratif yüzeylerde kullanılır. Ünlü yapılarla özdeşleşmiş olması ve onarımlar için aynı taşın gerekmesi de taşa sürekli talep sağlar.
Bu bilgi eğitim amaçlıdır; alım-satım veya yatırım tavsiyesi değildir. Değer, kaliteye ve işlem görüp görmediğine göre çok büyük farklar gösterir.
Nasıl tanınır?
- 1
Beyaz, krem ya da açık gri renktedir; yakından bakıldığında yüzey toplu iğne başı kadar küçük, yuvarlak tanelerle (ooidlerle) kaplı görünür ve içinde kabuk parçaları seçilir.
- 2
Roach türü, fosil kabuklardan kalan boşluklarla doludur ve süngerimsi, delikli bir görünüşü vardır.
- 3
Çelik bıçakla çizilebilir; seyreltik asit damlatıldığında köpürür. Gözenekli olduğu için su damlası yüzeyine kısa sürede emilir.
- 4
Hafif bir taştır (yoğunluğu yaklaşık 2,0–2,4 g/cm³); aynı boydaki mermerden yaklaşık beşte bir daha hafiftir.
Yanlış bilinenler
YanlışPortland çimentosu Portland taşından yapılır.
DoğrusuJoseph Aspdin 1824'te patentini aldığı çimentoya, sertleştiğinde açık renkli Portland taşına benzediği için bu adı verdi. Portland çimentosu genellikle sıradan kireçtaşı ve kilden yapılır, Portland taşından değil.
YanlışPortland taşı yalnızca Portland Adası'ndan çıkar.
DoğrusuTaşı oluşturan Portland Taşı Formasyonu güney İngiltere'de daha geniş bir alanda bulunur: Dorset'te Purbeck Adası'nın yalıyarlarında, Wiltshire'da Vale of Wardour ve Vale of Pewsey'de, ayrıca Manş Denizi'nin altında. Formasyonun başvuru kesiti bile Portland'da değil, Purbeck'teki Winspit ve St Alban's Head'dedir.
Neye iyi geldiğine inanılır?
Bu bölüm inanışları aktarır; sağlık bilgisi değildir. Bu iddiaları destekleyen bilimsel bir kanıt yoktur ve hiçbir taş tedavinin yerine geçmez.
Bu taşa yüklenen anlamlar, kimin inandığıyla birlikte:
- Portland Adası'ndaki taş ocağı işçileri, yuvalarından çıkan tavşanların yakında bir kaya düşmesinin habercisi olduğuna inanırdı; bu yüzden adada “tavşan” sözcüğünü söylemek uğursuzluk sayılır.
Bilim ne diyor?
Ocaklarda kaya düşmelerini taşın çatlakları, hava koşulları ve kazı yöntemi belirler; bir sözcüğü söylemenin ya da söylememenin bir etkisi yoktur. Bu inanış bugün daha çok adaya özgü bir gelenek olarak sürer: 2005'te bir animasyon filminin adadaki afişlerinde “tavşan” sözcüğü bile değiştirilmiştir.
Bunu biliyor muydun?
Birinci Dünya Savaşı'ndan sonra Portland ocakları, Whitehall'daki Cenotaph anıtının ve savaş mezarlıkları için yarım milyon mezar taşının taşını sağladı. Commonwealth Savaş Mezarları Komisyonu bugün de Portland Basebed kullanır.
New York'taki Birleşmiş Milletler Genel Merkezi'nin (1952) cephesinde de Portland taşı kullanılmıştır.
Portland Adası'nda “tavşan” sözcüğü yüksek sesle söylenmez; adalılar bu hayvana “yeraltı koyunu” ya da “uzun kulaklı tüylü şey” der.
Nerede bulunur?
Harita yükleniyor…
- Portland Adası, Dorset, İngiltere · Önemli yatakTaşa adını veren ada; Roma döneminden beri çıkarılır. Bugün Jordans ve Stonehills yeraltı ocaklarında, Bowers, Perryfield ve Broadcroft ocaklarında işletilir; adanın Clay Ope kesiti formasyonun başvuru kesitlerindendir.
- Winspit ve St Alban's Head, Purbeck Adası, Dorset · Tip lokalitePortland Taşı Formasyonu'nun deniz yalıyarlarında tümüyle açığa çıkan başvuru (tip) kesiti. Durlston Head ile St Alban's Head arasındaki yalıyar ocaklarından “yalıyar taşı” çıkarılmış; Winspit'teki ocak 1940'lara kadar Londra'ya taş göndermiştir.
- Ringstead Körfezi, Dorset · Bilinen bulunuş yeriWeymouth'un doğusunda, formasyonun başvuru kesitlerinden biri.
- Chilmark, Vale of Wardour, Wiltshire · Tarihî kaynakPortland Taşı Formasyonu bu vadide Tisbury, Wockley ve Chilmark üyelerine ayrılır. Chilmark ocaklarının taşı Salisbury Katedrali'nin ana yapısında kullanılmıştır.
Konumlar korunma amacıyla yaklaşık gösterilir. Kırmızı noktalar Türkiye’deki yerlerdir. Büyük haritada aç →
Sık sorulan sorular
Portland taşı nedir?
Portland taşı, İngiltere'nin güneyinde, Dorset kıyısındaki Portland Adası'ndan çıkarılan beyaz ya da krem renkli bir kireçtaşıdır. Yaklaşık 150 milyon yıl önce, Geç Jura döneminde sığ ve ılık bir denizde oluşmuştur. Balık yumurtasını andıran küçük yuvarlak taneciklerden (ooidler) oluşan oolitik bir kireçtaşıdır. Kolay işlenmesine karşın dayanıklı olduğu için 1666 Büyük Londra Yangını'ndan sonra kentin yeniden kuruluşunda kullanılmış; o zamandan beri Britanya'nın en ünlü yapı taşı olmuştur.
Portland taşı ne işe yarar?
Anıtsal yapılar: Christopher Wren, 1666 Büyük Londra Yangını'ndan sonra St Paul Katedrali'ni ve pek çok kiliseyi yeniden kurarken yaklaşık bir milyon fit küp (28.000 m³ kadar) Portland taşı kullandı. British Museum, Somerset House, İngiltere Bankası, National Gallery ve Buckingham Sarayı'nın doğu cephesi de bu taşla kaplıdır. Anıt ve mezar taşı: Whitehall'daki Cenotaph (1920) ve iki dünya savaşında ölen İngiliz ve Commonwealth askerlerinin mezar taşları Portland taşındandır. Dünyada: New York'taki Birleşmiş Milletler Genel Merkezi'nde, Manchester ve Liverpool'un 20.
Portland taşı ne kadar serttir?
Mohs sertlik ölçeğinde 3–4 değerindedir. Tırnakla çizilemez ama çelik bir bıçak onu çizer. Özgül ağırlığı 2–2,4 g/cm³’tür.
Portland taşı nerede bulunur?
Bilinen başlıca bulunuş yerleri: Winspit ve St Alban's Head, Purbeck Adası, Dorset; Portland Adası, Dorset, İngiltere; Chilmark, Vale of Wardour, Wiltshire; Ringstead Körfezi, Dorset.
Portland taşı gerçek mi, nasıl anlaşılır?
Beyaz, krem ya da açık gri renktedir; yakından bakıldığında yüzey toplu iğne başı kadar küçük, yuvarlak tanelerle (ooidlerle) kaplı görünür ve içinde kabuk parçaları seçilir. Roach türü, fosil kabuklardan kalan boşluklarla doludur ve süngerimsi, delikli bir görünüşü vardır. Çelik bıçakla çizilebilir; seyreltik asit damlatıldığında köpürür. Gözenekli olduğu için su damlası yüzeyine kısa sürede emilir.
Portland taşı değerli mi?
“Sokaktan Elmasa” değer merdiveninde dokuz basamaktan 4. basamaktadır: Kaliteli blok taş ve cevher. Portland taşının değerini; ocaktan büyük ve sağlam blok çıkarılabilmesi, rengin açıklığı ve eşitliği, ince ve düzenli doku ile kabuk parçalarının miktarı belirler. Kabuk parçası az, eşit dokulu Whitbed ve Basebed, ince oyma ve heykel için de kullanılabildiği için yapı taşı olarak en çok aranan türlerdir; delikli Roach ise daha kaba işlerde ve dekoratif yüzeylerde kullanılır. Ünlü yapılarla özdeşleşmiş olması ve onarımlar için aynı taşın gerekmesi de taşa sürekli talep sağlar.
Portland taşı neye iyi gelir?
Portland Adası'ndaki taş ocağı işçileri, yuvalarından çıkan tavşanların yakında bir kaya düşmesinin habercisi olduğuna inanırdı; bu yüzden adada “tavşan” sözcüğünü söylemek uğursuzluk sayılır. Ocaklarda kaya düşmelerini taşın çatlakları, hava koşulları ve kazı yöntemi belirler; bir sözcüğü söylemenin ya da söylememenin bir etkisi yoktur. Bu inanış bugün daha çok adaya özgü bir gelenek olarak sürer: 2005'te bir animasyon filminin adadaki afişlerinde “tavşan” sözcüğü bile değiştirilmiştir. Bu bölüm inanışları aktarır; sağlık bilgisi değildir. Bu iddiaları destekleyen bilimsel bir kanıt yoktur ve hiçbir taş tedavinin yerine geçmez.
Kaynaklar
- Portland stone · Wikipedia
- Portland Stone Formation (POST) · British Geological Survey, BGS Lexicon of Named Rock Units
- Portland Stone: a nomination for “Global Heritage Stone Resource” from the United Kingdom (Hughes, Lott, Poultney & Cooper), Episodes 36(3) · International Union of Geological Sciences (NERC Open Research Archive), 2013
- Stonehills Whitbed: technical data sheet compiled by the Building Research Establishment (BRE) · Albion Stone, 2022
- Heritage Portland Stone: Understanding the Geology Behind the Name · Albion Stone
- Isle of Portland · Wikipedia
- Portland cement · Wikipedia
- Winspit · Wikipedia
- Purbeck-Portland “Cliff Stone” · Dorset Building Stone
- Ringstead Bay · Wikipedia
- Chilmark Quarries · Wikipedia
Dış bağlantılar
Taslak: uzman incelemesi bekliyorHata bildir
Aynı basamaktaki taşlar
Afyon menekşe mermeri
Beyaz zemin üzerinde menekşe damarlar: Roma imparatorlarının Afyon'dan getirttiği, Pantheon'dan Ayasofya'ya uzanan mermer.
Anglezit
Kurşun sülfattan oluşan, elmas gibi parlayan ağır mineral; galenin çevresinde kabuk gibi gelişir ve adını Galler'deki Anglesey adasından alır.
Antimonit (stibnit)
Antimonun ana cevheri: kılıç gibi uzun, boyuna çizgili ve metal parlaklığında kristaller oluşturan yumuşak, kurşun grisi bir mineral.