VaryeteŞunun bir çeşidi: Fluorit

Blue John

CaF₂Blue John

Morumsu mavi ve sarımsı beyaz bantlı ender bir fluorit: dünyada yalnızca İngiltere'de, Castleton yakınındaki tek bir tepenin altından çıkar.

Halk arasında: Yarı değerli taş

Fotoğraf: Dave.Dunford · CC BY-SA 3.0 · Wikimedia Commons

Kısaca

Blue John, mor-mavi ve sarımsı beyaz bantlar taşıyan ender bir fluorit çeşididir. Dünyada yalnızca İngiltere'nin Derbyshire kontluğunda, Castleton köyü yakınındaki Treak Cliff adlı üçgen biçimli tepenin altında bulunur ve bugün iki mağarada çok az miktarda çıkarılır. 18. yüzyıldan beri vazo, kâse, şamdan ve şömine panelleri gibi süs eşyalarına işlenir. Kırılgan olduğu için işlenmeden önce reçine emdirilerek sağlamlaştırılır. İngilizcede “Derbyshire Spar” diye de anılır.

Görseller

Blue John örneği (2) — Fotoğraf: Pasicles · CC0 · Wikimedia Commons

Nasıl oluşur?

Peak District’teki maden damarları, geç Karbonifer ve erken Permiyen dönemlerinde, kireçtaşları yaklaşık 3 kilometre derindeyken oluştu. Çok tuzlu sıcak sular kireçtaşındaki çatlakların, mağaraların ve boşlukların duvarlarını kat kat kristallerle kapladı. Blue John da bölgedeki öteki fluoritler gibi 90–120 °C sıcaklıktaki çok tuzlu bir sıvıdan kristalleşti; bantları bu katmanlı büyümeden gelir.

Mor-mavi rengin nedeni hâlâ kesin olarak bilinmiyor. Mikroskop incelemeleri rengi açıklayacak bir safsızlık bulamadı. Bugün rengin, kristal örgüsündeki bozukluklardan kaynaklanan fiziksel bir olay olduğu düşünülüyor; bir görüşe göre bu bozukluklar fluorit oluşturmak için gerekenden fazla kalsiyum atomundan (koloidal kalsiyum) ileri gelir. Bozuklukların neden oluştuğu bilinmiyor.

Ne işe yarar?

Süs eşyası: Vazo, kâse, kadeh, şamdan ve şömine panelleri yapılır; 19. yüzyılda bıçak saplarından kadehlere kadar pek çok süs eşyasına işlendi. Chatsworth House’ta Blue John kadehler sergilenir.
Takı: Bugün çıkarılan az miktardaki taş, yörede takılara ve kâse gibi küçük süs eşyalarına işlenir.
Turizm: Blue John Mağarası ile Treak Cliff Mağarası ziyaretçilere açık mağaralardır; madencilik turist sezonu dışında, küçük ölçekte sürer.

İşlenmesi

Blue John gözenekli ve kırılgandır. Bu yüzden çıkarılan taşlar önce en az bir yıl havada kurutulur, sonra fırında ısıtılıp sıcak epoksi reçinesine (eskiden çam reçinesi kullanılırdı) batırılır ve vakumlu fırında yeniden ısıtılır. Böylece taşın minik gözeneklerindeki hava dışarı atılır ve yerini, kristalleri birbirine bağlayan reçine alır. Taş ancak bundan sonra işlenmeye hazır hâle gelir.

Kısa tarihçe

Blue John’dan söz eden bilinen en eski belge 1766 tarihli bir mektuptur; bu mektupta Lady Mazarine’in “Castleton’daki Blue John’u” kiraya verdiği yazılır. Derby’deki Friary Otel’de yaklaşık 1760’a tarihlenen bir Blue John levha bulunur. Treak Cliff’teki eski galeriler 1745–1750 dolaylarına uzanır; Treak Cliff Mağarası 1935’te ziyaretçilere açıldı. Blue John Mağarası ise fotoğrafçılık tarihinde de yer alır: 1865’te Manchesterlı fotoğrafçı Alfred Brothers burada yeraltında ilk kez magnezyum ışığıyla fotoğraf çekti.

Roma döneminden kalma, mavi-sarı bantlı fluorittan yapılmış iki kadeh (Crawford ve Barber kadehleri), Türkiye-Suriye sınırı yakınında Roma mezar eşyaları arasında bulundu. Bunların taşı büyük olasılıkla İran’daki bir kaynaktan geldi, yani Blue John değildir; iki kadeh de bugün British Museum’dadır.

Değerini ne belirler?

Blue John'un değerini nadirliği belirler: Yalnızca tek bir tepeden ve yılda çok az miktarda çıkar. Bir parçanın değerinde renk bantlarının güzelliği ve zıtlığı, büyüklüğü ve işçiliği önemlidir; iri parçalar ve 18.–19. yüzyıldan kalma süs eşyaları koleksiyon değeri taşır. Benzer görünen Çin fluoritiyle karıştırılmaması için kaynağı belgelenmelidir.

Bu bilgi eğitim amaçlıdır; alım-satım veya yatırım tavsiyesi değildir. Değer, kaliteye ve işlem görüp görmediğine göre çok büyük farklar gösterir.

Nasıl tanınır?

1
Taşta mordan mavimsi siyaha ve sarımsı beyaza uzanan belirgin renk bantları görülür.
2
Bir fluorit olarak Mohs ölçeğinde 4 sertliktedir: çelik bıçak onu çizer, camı çizemez.
3
Fluorit olduğu için sirke ya da seyreltik asitte köpürmez; bu özelliğiyle benzer görünen bantlı kalsitten ayrılır.
4
Gerçek Blue John yalnızca Castleton'dan çıkar; bantları düz ve renkleri farklı olan benzer taşlar çoğunlukla Çin'den gelen bantlı fluoritlerdir.

Sahteler ve taklitler

Satış yapan sitelerin genellikle yazmadığı bilgiler:

Çin'den gelen bantlı fluorit: Zhejiang eyaletinin Deqing ilçesindeki yataklardan çıkan, Blue John'a benzeyen mavi ve beyaz-sarı bantlı fluorit süs eşyaları İngiltere'ye ve başka ülkelere getirilip satılır. Bantları daha düzdür ve Blue John'da görülmeyen renkler içerir.
Reçine emdirme: Neredeyse bütün işlenmiş Blue John, kırılgan yapısını sağlamlaştırmak için reçineyle doldurulur; bu olağan bir işlemdir, ama satıcının belirtmesi gerekir.

Yanlış bilinenler

YanlışBlue John'u ilk Romalılar buldu ve işledi; Pompeii'de Blue John vazolar bulundu.
DoğrusuBu öykünün bilinen en eski kaynağı 1843 tarihli bir kitaptır ve taşa gizem katmak için uydurulmuş olması muhtemeldir. Romalılar Derbyshire'da kurşun çıkardı, ama Blue John damarlarına rastladıklarına dair kanıt yoktur; Pompeii'den geldiği söylenen vazolar da aslında bantlı ametist kuvarstan yapılmıştır.
YanlışAdı kesin olarak Fransızca “bleu-jaune” (mavi-sarı) sözcüğünden gelir.
DoğrusuBu yaygın bir açıklamadır, ama Fransa'ya Blue John ihraç edildiğine dair hiçbir arşiv kaydı yoktur. Adın madencilerin sfalerite verdiği “Black Jack” adından ya da Kornuall dilinde çiçek anlamına gelen bir sözcükten türediği de öne sürülür; köken kesin değildir.
YanlışMavi-sarı bantlı her fluorit Blue John'dur.
DoğrusuBlue John adı yalnızca Castleton'daki Treak Cliff'ten çıkan fluorite verilir. Dünyanın başka yerlerinde de mavi ve bantlı fluorit bulunur; Çin'in Deqing yöresinden çıkan benzer taşlar bile bantlarının düzlüğü ve renkleriyle Blue John'dan ayrılır.

Bunu biliyor muydun?

Blue John'un rengi ısıtılınca kaybolur: Taş fırında birkaç saat ısıtılırsa renksizleşir; renksizleşmiş Blue John bir nükleer reaktörde ışınlanırsa rengi geri gelir.

18. yüzyılda kira sözleşmeleri üretimi yılda 20 tonla sınırlıyordu; 1892'de bu sınırın 3 ton olduğu söylenir; bugünkü üretimin yılda yarım ton civarında olduğu tahmin edilir.

2015'te Treak Cliff Mağarası'nda, ziyaretçi yolunun yakınında, 150 yıldır bulunan ilk yeni Blue John damarı keşfedildi.

Sanayici Matthew Boulton 1768'de madenleri satın almaya ya da kiralamaya çalıştı; mimar Robert Adam'ın Kedleston Hall için tasarladığı şöminelerde Blue John paneller vardır.

Nerede bulunur?

Harita yükleniyor…

Treak Cliff, Castleton, Derbyshire, İngiltere · Tip lokaliteBlue John yalnızca bu üçgen biçimli tepenin altında bulunur; bugün Blue John Mağarası ile Treak Cliff Mağarası'nda az miktarda çıkarılır, Winnats Geçidi'nin kuzeyindeki Old Tor Madeni ise terk edilmiştir.

Konumlar korunma amacıyla yaklaşık gösterilir. Kırmızı noktalar Türkiye’deki yerlerdir. Büyük haritada aç →

Sık sorulan sorular

Blue John nedir?

Blue John ne işe yarar?

Süs eşyası: Vazo, kâse, kadeh, şamdan ve şömine panelleri yapılır; 19. yüzyılda bıçak saplarından kadehlere kadar pek çok süs eşyasına işlendi. Chatsworth House'ta Blue John kadehler sergilenir. Takı: Bugün çıkarılan az miktardaki taş, yörede takılara ve kâse gibi küçük süs eşyalarına işlenir. Turizm: Blue John Mağarası ile Treak Cliff Mağarası ziyaretçilere açık mağaralardır; madencilik turist sezonu dışında, küçük ölçekte sürer.

Blue John ne kadar serttir?

Mohs sertlik ölçeğinde 4 değerindedir. Tırnakla çizilemez ama çelik bir bıçak onu çizer. Özgül ağırlığı 3,18–3,18 g/cm³’tür.

Blue John nerede bulunur?

Bilinen başlıca bulunuş yerleri: Treak Cliff, Castleton, Derbyshire, İngiltere.

Blue John gerçek mi, nasıl anlaşılır?

Taşta mordan mavimsi siyaha ve sarımsı beyaza uzanan belirgin renk bantları görülür. Bir fluorit olarak Mohs ölçeğinde 4 sertliktedir: çelik bıçak onu çizer, camı çizemez. Fluorit olduğu için sirke ya da seyreltik asitte köpürmez; bu özelliğiyle benzer görünen bantlı kalsitten ayrılır. Çin'den gelen bantlı fluorit: Zhejiang eyaletinin Deqing ilçesindeki yataklardan çıkan, Blue John'a benzeyen mavi ve beyaz-sarı bantlı fluorit süs eşyaları İngiltere'ye ve başka ülkelere getirilip satılır. Bantları daha düzdür ve Blue John'da görülmeyen renkler içerir.

Blue John değerli mi?

“Sokaktan Elmasa” değer merdiveninde dokuz basamaktan 6. basamaktadır: Seçkin süs ve koleksiyon taşı. Blue John'un değerini nadirliği belirler: Yalnızca tek bir tepeden ve yılda çok az miktarda çıkar. Bir parçanın değerinde renk bantlarının güzelliği ve zıtlığı, büyüklüğü ve işçiliği önemlidir; iri parçalar ve 18.–19. yüzyıldan kalma süs eşyaları koleksiyon değeri taşır. Benzer görünen Çin fluoritiyle karıştırılmaması için kaynağı belgelenmelidir.