Mineral

Arsenopirit

FeAsSArsenopyrite

Gümüşi gri renkli, arsenik içeren yaygın bir sülfür minerali: vurulunca sarımsak kokar ve zehirlidir.

Halk arasında: Maden ve hammadde
Cevher
Dikkat gerektirir
Türkiye’de önemli

Fotoğraf: Robert M. Lavinsky · CC BY-SA 3.0 · Wikimedia Commons

Kısaca

Arsenopirit; demir, arsenik ve kükürtten oluşan, gümüş beyazı ile çelik grisi arasında renkli, metal parlaklığında bir mineraldir. Ağırlığının yaklaşık yüzde 46'sı arseniktir. Yer kabuğunda en bol ve en yaygın arsenik mineralidir ve arseniğin başlıca cevherlerinden biridir. Sıcak damarlarda ve çoğu zaman altınla birlikte bulunur; adı, “arsenikli pirit” anlamına gelen bir ifadenin kısaltmasıdır.

Görseller

Arsenopirit örneği (2) — Fotoğraf: James St. John · CC BY 2.0 · Wikimedia Commons

Nasıl oluşur?

Arsenopirit çoğunlukla sıcak, metal yüklü suların kayaç çatlaklarında dolaşıp soğumasıyla oluşan hidrotermal damarlarda ortaya çıkar ve genellikle bu damarlarda ilk oluşan minerallerden biridir. Altın içeren kuvars damarlarında, kalay damarlarında, pegmatitlerde ve ısı etkisiyle değişmiş kayaçlardaki sülfür yataklarında görülür; gnays ve şist gibi başkalaşım kayaçlarında da bulunabilir. Yanında pirotin, pirit, kalkopirit, galen, altın, şelit ve kasiterit gibi mineraller yer alır.

Ne işe yarar?

Arsenik cevheri: Arsenopirit, arseniğin başlıca cevherlerinden biridir. Arsenik bugün ağırlıklı olarak kurşun alaşımlarında (akü, mühimmat) ve yarı iletkenlerde (galyum arsenür) kullanılır; ahşap koruyucu, ot ve böcek ilacı olarak da kullanılmıştır. Endüstriyel arsenik çoğunlukla bakır, altın ve kurşun izabe tesislerinin tozundan yan ürün olarak kazanılır.
Altın aramada gösterge: Altınla birlikte bulunabildiği için altın taşıyan damarların göstergesi sayılır.
Koleksiyon: Parlak, keskin kristalleri mineral koleksiyonlarında yer alır; ama zehirli olduğu için özenle saklanmalıdır.

Türkiye’de

Sivas’ın Divriği ilçesinde, ana demir yatağının yaklaşık 5 km kuzeydoğusundaki Karabaşvengi demir cevherleşmesinde, manyetitin yanında az miktarda arsenopirit bildirilmiştir; aynı cevherleşmede pirit, kalkopirit, pirotin, markazit, sfalerit ve galen de bulunur. Arsenopirit Türkiye’deki başka yataklarda da görülebilir; ancak bu sayfada yalnızca kaynağını doğrulayabildiğimiz yer gösterilmiştir.

Değerini ne belirler?

Arsenopirit tek başına değerli bir cevher sayılmaz: arsenik zehirlidir, kullanım alanı sınırlıdır ve işlenirken ek önlem gerektirir; bu yüzden değerini çoğunlukla içinde ya da yanında bulunan altın belirler. Birçok arsenopiritli altın cevherinde altın mineralin içine hapsolmuştur ve siyanürle kolay kazanılamaz; bu da zenginleştirme maliyetini artırır. Koleksiyonda ise keskin, parlak ve hasarsız kristaller ile Freiberg ya da Panasqueira gibi ünlü yataklardan gelen örnekler aranır.

Bu bilgi eğitim amaçlıdır; alım-satım veya yatırım tavsiyesi değildir. Değer, kaliteye ve işlem görüp görmediğine göre çok büyük farklar gösterir.

Nasıl tanınır?

1
Rengi gümüş beyazı ile çelik grisi arasındadır; pirit ve kalkopirit gibi altın sarısı değildir. Parlaklığı metaliktir, çizgi rengi siyahtır.
2
Sertliği 5,5–6'dır; bornit, kovelin ve kalkosin gibi bakır sülfürlerden belirgin biçimde serttir.
3
Çok yoğundur (özgül ağırlık 5,9–6,2): elde, boyutuna göre ağır gelir.
4
Kristalleri çoğunlukla çizgili prizma ya da kalın levha biçimlidir; ikizlenmeyle yıldız biçimli ya da çarpı biçimli kristal grupları oluşturabilir. Kütle ve taneli yığışımlar hâlinde de bulunur.
5
Vurulduğunda ya da ısıtıldığında sarımsak kokusu yayar. Bu koku arsenikten gelir; taşı tanımak için denenmemelidir.

Güvenlik

Arsenopirit ağırlıkça yaklaşık yüzde 46 arsenik içerir; ağızdan alınırsa ya da tozu solunursa zehirlidir. Yalamayın, ağza götürmeyin, yemeyin; suya koyup “taş suyu” ya da “iksir” yapmayın. Isıtmayın (zehirli arsenik buharı çıkar), vurup kırarak koklamayın, öğütmeyin, zımparalamayın. Havayla temasta zamanla demir arsenatlara dönüşür; yüzeyi bozulmaya başlamış örneklere çıplak elle dokunmayın ve tozunu solumayın. Dünya Sağlık Örgütü'ne göre arseniğe uzun süre maruz kalmak cilt, mesane ve akciğer kanserine yol açabilir. Dokunduktan sonra elleri yıkayın. Örnekleri çocuklardan ve evcil hayvanlardan uzakta, kapalı bir kapta saklayın.

Yanlış bilinenler

YanlışArsenopirit görülen yerde altın vardır.
DoğrusuArsenopirit sık sık altınla birlikte bulunur ve altın damarlarının göstergelerinden biri sayılır; ama her arsenopiritli kayaç altın içermez. Altın içerenlerde de altın çoğu zaman mineralin içine hapsolmuştur ve siyanürle kolay çıkarılamaz.
YanlışVurunca çıkan sarımsak kokusu, arsenopiriti tanımanın zararsız yoludur.
DoğrusuSarımsak kokusu arsenikten gelir; koku, vurma ya da ısıtma sırasında açığa çıkan arsenik buharıdır ve bu buhar zehirlidir. Tanı için sertliğe, çizgi rengine ve yoğunluğa bakmak daha güvenlidir; kesin tanı için bir uzmana ya da laboratuvara başvurulmalıdır.

Bunu biliyor muydun?

Adı, “arsenikli pirit” anlamına gelen arsenical pyrites ifadesinin kısaltmasıdır; eski kaynaklarda Almanca kökenli “mispickel” adıyla da geçer.

Arsenopirit kristalleri 30 cm'ye kadar büyüyebilir; ikizlenme sonucu yıldız biçimli üçlü kristaller ve çarpı biçimli ikizler oluşturur.

Nerede bulunur?

Harita yükleniyor…

Freiberg, Saksonya, Almanya · Bilinen bulunuş yeriHandbook of Mineralogy'nin iri ve ince arsenopirit kristalleri için andığı yerlerden biri
Panasqueira, Castelo Branco, Portekiz · Bilinen bulunuş yeriHandbook of Mineralogy'nin arsenopirit için andığı maden bölgesi
Boliden, Västerbotten, İsveç · Bilinen bulunuş yeriHandbook of Mineralogy'nin arsenopirit için andığı İsveç yerlerinden biri
Cobalt bölgesi, Ontario, Kanada · Bilinen bulunuş yeriHandbook'taki bir arsenopirit analizi Cobalt'taki O'Brien madeninden alınmıştır
Santa Eulalia, Chihuahua, Meksika · Bilinen bulunuş yeriHandbook of Mineralogy'nin arsenopirit için andığı maden bölgesi
Tavistock, Devon, İngiltere · Tarihî kaynakHandbook of Mineralogy, Cornwall'daki birçok madenin yanında Devon'da Tavistock'u andığı arsenopirit yerleri arasında sayar
Ashio, Tochigi, Japonya · Bilinen bulunuş yeriHandbook of Mineralogy'ye göre Ashio madeninde iri arsenopirit kristalleri bulunur (koordinat kasaba merkezi)
Karabaşvengi, Divriği, Sivas · Bilinen bulunuş yeriDivriği ana demir yatağının yaklaşık 5 km kuzeydoğusundaki Karabaşvengi demir cevherleşmesinde az miktarda arsenopirit bildirilmiştir (koordinat ilçe merkezi)

Konumlar korunma amacıyla yaklaşık gösterilir. Kırmızı noktalar Türkiye’deki yerlerdir. Büyük haritada aç →

Sık sorulan sorular

Arsenopirit nedir?

Arsenopirit ne işe yarar?

Arsenik cevheri: Arsenopirit, arseniğin başlıca cevherlerinden biridir. Arsenik bugün ağırlıklı olarak kurşun alaşımlarında (akü, mühimmat) ve yarı iletkenlerde (galyum arsenür) kullanılır; ahşap koruyucu, ot ve böcek ilacı olarak da kullanılmıştır. Endüstriyel arsenik çoğunlukla bakır, altın ve kurşun izabe tesislerinin tozundan yan ürün olarak kazanılır. Altın aramada gösterge: Altınla birlikte bulunabildiği için altın taşıyan damarların göstergesi sayılır. Koleksiyon: Parlak, keskin kristalleri mineral koleksiyonlarında yer alır; ama zehirli olduğu için özenle saklanmalıdır.

Arsenopirit ne kadar serttir?

Mohs sertlik ölçeğinde 5,5–6 değerindedir. Camı çizebilir; çelik bıçakla çizmek zordur. Özgül ağırlığı 5,9–6,2 g/cm³’tür.

Arsenopirit nerede bulunur?

Bilinen başlıca bulunuş yerleri: Tavistock, Devon, İngiltere; Freiberg, Saksonya, Almanya; Panasqueira, Castelo Branco, Portekiz; Boliden, Västerbotten, İsveç; Cobalt bölgesi, Ontario, Kanada.

Arsenopirit Türkiye’de nerede bulunur?

Türkiye’deki bilinen bulunuş yerleri: Karabaşvengi, Divriği, Sivas.

Arsenopirit gerçek mi, nasıl anlaşılır?

Rengi gümüş beyazı ile çelik grisi arasındadır; pirit ve kalkopirit gibi altın sarısı değildir. Parlaklığı metaliktir, çizgi rengi siyahtır. Sertliği 5,5–6'dır; bornit, kovelin ve kalkosin gibi bakır sülfürlerden belirgin biçimde serttir. Çok yoğundur (özgül ağırlık 5,9–6,2): elde, boyutuna göre ağır gelir.

Arsenopirit değerli mi?

“Sokaktan Elmasa” değer merdiveninde dokuz basamaktan 4. basamaktadır: Kaliteli blok taş ve cevher. Arsenopirit tek başına değerli bir cevher sayılmaz: arsenik zehirlidir, kullanım alanı sınırlıdır ve işlenirken ek önlem gerektirir; bu yüzden değerini çoğunlukla içinde ya da yanında bulunan altın belirler. Birçok arsenopiritli altın cevherinde altın mineralin içine hapsolmuştur ve siyanürle kolay kazanılamaz; bu da zenginleştirme maliyetini artırır. Koleksiyonda ise keskin, parlak ve hasarsız kristaller ile Freiberg ya da Panasqueira gibi ünlü yataklardan gelen örnekler aranır.

Arsenopirit zararlı mı?