Doğal Taşlar

Kayaç

Yeşim

Jade

Aslında iki ayrı taşın ortak adı: binlerce yıldır alet, takı ve sanat eseri yapılan, kırılmaya son derece dayanıklı nefrit ve jadeit.

Diğer adları: Nefrit (amfibol yeşimi) · Jadeit yeşimi (piroksen yeşimi)

  • Değerli taş
  • Süs taşı
Fotoğraf: Unknown author · CC BY-SA 3.0 · Wikimedia Commons

Kısaca

Yeşim, birbirine çok benzeyen iki farklı kayacın ortak adıdır: nefrit ve jadeit. İkisi de gözle görülemeyecek kadar küçük kristallerin sıkıca iç içe geçmesiyle oluşur. Bu yüzden çok sert olmasa da kırılmaya karşı olağanüstü dayanıklıdır. Çin'de, Orta Amerika'da ve Yeni Zelanda'da binlerce yıldır kullanılır.

İki ayrı yeşim

Nefrit, amfibol grubundan tremolit ve aktinolit minerallerinin keçe gibi birbirine dolanmış ince liflerinden oluşur. Genellikle serpantinit ya da dolomitik mermer gibi kayaçların başka kayaçlarla temas ettiği yerlerde, dolaşan sıvıların etkisiyle oluşur. Jadeit yeşimi ise piroksen grubundan jadeit kristallerinden oluşur. Okyanus levhasının başka bir levhanın altına daldığı yitim zonlarında, yüksek basınç ve görece düşük sıcaklıkta gelişir; bu yüzden daha enderdir. Fransız mineralog Alexis Damour 1863’te jadeit adını verdi ve “yeşim” denen malzemenin aslında iki farklı türü olduğunu gösterdi.

Tarihten

Çin’de yeşim işçiliği 3.000 yılı aşkın bir geleneğe sahiptir ve uzun süre başlıca Hotan çevresindeki nehirlerden toplanan nefrite dayanmıştır. Maya ve Aztekler jadeiti takı ve tören eşyalarında kullandı; bu jadeitin kaynağı Guatemala’daki Motagua vadisiydi. Yeni Zelanda’da Maoriler nefritten (pounamu) alet, silah ve süs eşyası yaptı.

Değerini ne belirler?

Jadeitte en çok aranan, yoğun ve eşit dağılmış zümrüt yeşili ile yarı saydam, ince dokulu taşlardır. Nefritte saf beyaz ya da düzgün yeşil renk ve ince doku önemlidir. Her iki türde de işlem görmemiş taşlar çok daha değerlidir.

Nasıl tanınır?

  1. 1

    Elde serin ve pürüzsüz hissedilir; cilalı nefrit yağlı, jadeit daha camsı bir parlaklık gösterir.

  2. 2

    Sertliği 6–7'dir; çelik bıçak onu kolayca çizemez. Asıl özelliği tokluğudur: iç içe geçmiş lifleri ve taneleri sayesinde darbeyle zor kırılır.

  3. 3

    Jadeit, nefritten belirgin biçimde ağırdır (özgül ağırlık yaklaşık 3,3'e karşı 2,95 civarı); laboratuvarlar ikisini bu özellik ve kırılma indisiyle ayırır.

  4. 4

    Ağartma, reçine emdirme ve boyama gibi işlemleri ancak bir gemoloji laboratuvarı (örneğin kızılötesi spektroskopiyle) güvenilir biçimde saptayabilir.

Sahteler ve taklitler

Satış yapan sitelerin genellikle yazmadığı bilgiler:

  • A-B-C sistemi: “A tipi” jadeit, yüzeyi mumlanmak dışında hiçbir işlem görmemiş taştır. “B tipi” asitle ağartılıp polimer reçine emdirilmiş, “C tipi” ise boyanmıştır; ikisi birlikte de uygulanabilir (B+C). B ve C tipi taşların rengi ve dayanıklılığı zamanla bozulabilir; satıcının işlemi açıkça belirtmesi gerekir.
  • Serpantin (“yeni yeşim”, “Kore yeşimi” gibi adlarla satılır), yeşil aventurin kuvarsit (“Hint yeşimi”), boyanmış kuvarsit (“Malezya yeşimi”), kalsedon ve cam en sık görülen taklitlerdir.
  • Adında “yeşim” geçen her ticari ad gerçek yeşim anlamına gelmez; taşın nefrit mi, jadeit mi, yoksa başka bir malzeme mi olduğunu laboratuvar raporu gösterir.

Bunu biliyor muydun?

İngilizcedeki “jade” sözcüğü İspanyolca “piedra de ijada” (böğür taşı) sözünden gelir; İspanyollar Orta Amerika'da yerlilerin bu taşı böğürlerine tuttuğunu görmüştü. “Nefrit” adı da böbrek anlamındaki Yunanca “nephros”tan türemiştir.

İlk jadeit Çin'e ancak 1700'lerin sonunda Myanmar'dan ulaştı; o zamana kadar Çin'in binlerce yıllık yeşim sanatı nefrite dayanıyordu.

Nerede bulunur?

Harita yükleniyor…

  • Hpakant, Kaçin Eyaleti, Myanmar · Önemli yatakDünyanın en önemli değerli taş kalitesinde jadeit kaynağı
  • Hotan (Hoten), Sincan, Çin · Tarihî kaynakKunlun Dağları'ndan inen nehirlerin taşıdığı nefrit; binlerce yıldır Çin'in klasik yeşim kaynağı
  • Motagua vadisi, Guatemala · Tarihî kaynakMaya ve diğer Mezoamerika uygarlıklarının jadeit kaynağı
  • Dease Lake–Cassiar bölgesi, Britanya Kolumbiyası, Kanada · Önemli yatakDünyanın önemli nefrit üretim bölgelerinden
  • Güney Adası batı kıyısı, Yeni Zelanda · Bilinen bulunuş yeriMaorilerin “pounamu” dediği, kültürel açıdan çok önemli nefrit

Konumlar korunma amacıyla yaklaşık gösterilir. Kırmızı noktalar Türkiye’deki yerlerdir. Büyük haritada aç →

Kaynaklar

  1. Jade Description (Gem Encyclopedia) · GIA
  2. Jade History and Lore · GIA
  3. Jade · Encyclopaedia Britannica
  4. Handbook of Mineralogy: Jadeite · Mineralogical Society of America
  5. Handbook of Mineralogy: Tremolite · Mineralogical Society of America

Dış bağlantılar

Taslak: uzman incelemesi bekliyorHata bildir ↗

Aynı basamaktaki taşlar

Varyete

Akuamarin

Adını deniz suyundan alan, beril ailesinin mavi üyesi: çoğu zaman iri, berrak ve kusursuza yakın kristaller hâlinde bulunur.

Meteorit

Demir meteorit

Parçalanmış asteroitlerin çekirdeğinden gelen, asitle dağlanınca yüzeyinde eşsiz bir kristal deseni beliren demir-nikel kütleleri.

Mineral

Gümüş

Elektriği ve ısıyı en iyi ileten metal; doğada bazen saf hâlde, kıvrım kıvrım teller gibi büyür.