Meteorit
Muonionalusta meteoriti
Muonionalusta meteorite
Dört buzul çağı geçirmiş demir: bir milyon yıl önce Kuzey İsveç'e düşen, kesilince ince bir ağ deseni gösteren ve saat kadranlarına kadar kullanılan meteorit.
- Halk arasında: Göktaşı
Kısaca
Muonionalusta meteoriti, İsveç'in kuzeyinde, Finlandiya sınırına yakın bir yere yaklaşık bir milyon yıl önce düşen bir demir meteorittir. İlk parçası 1906'da bulundu; bugün 40 kadar parçası bilinir. IVA grubundan ince bir oktahedrittir ve kesilip dağlanınca çok ince bir Widmanstätten deseni gösterir. Kurşun-kurşun yöntemiyle 4,5653 milyar yaşında bulunmuştur. Bir demir meteoritte ilk kez burada aşırı yüksek basınçla oluşan stişovit minerali saptanmıştır.
Görseller
Nasıl oluşur?
Muonionalusta, bir küçük gezegenin (asteroidin) demir çekirdeğinin ya da mantosunun parçasıdır. Bu metal çok yavaş soğurken, nikelce fakir ve zengin alaşımlar ince şeritler hâlinde ayrıştı ve Widmanstätten desenini oluşturdu. Meteoritin yaşı kurşun-kurşun yöntemiyle 4,5653 milyar yıl olarak ölçülmüştür; bu, onu bilinen en yaşlı meteoritlerden biri yapar.
Ana gövde şiddetli çarpışmalar geçirdi ve parçalandı. Bir parçası yaklaşık bir milyon yıl önce İsveç’in kuzeyine düştü ve düşerken birçok parçaya ayrıldı. Daha sonra gelen buzul çağlarında parçalar buzullarla taşınıp buzul morenlerinin içine karıştı.
Ne işe yarar?
- Bilim: Çok yaşlı olması ve şok izleri taşıması, asteroitlerin oluşumu ve çarpışma geçmişi hakkında bilgi verir. Bir demir meteoritte ilk kez stişovit burada bulundu.
- Müzeler: Prag Gözlemevi ve Planetaryumu’ndaki 950 kilogramlık parça, Uppsala Jeoloji Enstitüsü ve Washington’daki Ulusal Doğa Tarihi Müzesi gibi birçok kurumda parçaları vardır.
- Süs ve tasarım: İnce deseni nedeniyle dilimleri lüks otomobil iç donanımında, hatıra paralarda ve saat kadranlarında kullanılmıştır.
Tarihçe
İlk parça 1906’da Kitkiöjärvi köyü yakınında bulundu. Meteoriti 1910’da A. G. Högbom tanımladı ve ona Muonio Nehri üzerindeki Muonionalusta yerinin adını verdi. Ad Fince olup “Muonio’nun aşağısı”, yani Muonio’nun mansabı anlamına gelir. Meteorit 1948’de Profesör Nils Göran David Malmqvist tarafından incelendi.
Değerini ne belirler?
Muonionalusta'nın değerini kesilip dağlanınca ortaya çıkan ince ve düzenli Widmanstätten deseni artırır; bu yüzden dilimleri süs ve tasarım ürünlerinde de kullanılır. Bir parçanın değerini kütlesi, desenin güzelliği, paslanmaya karşı durumu ve belgelenmiş kaynağı belirler. Parçaları Prag'dan Washington'a kadar birçok müzede saklanır.
Bu bilgi eğitim amaçlıdır; alım-satım veya yatırım tavsiyesi değildir. Değer, kaliteye ve işlem görüp görmediğine göre çok büyük farklar gösterir.
Nasıl tanınır?
- 1
Dış yüzeyi çok aşınmış, kahverengi ve paslıdır; yüzeye yapışıp çimentolanmış köşeli çakıllar görülür.
- 2
Kesilip parlatılıp asitle dağlandığında birbirini açılarla kesen çok ince gümüşi şeritlerden oluşan bir desen ortaya çıkar.
- 3
Neredeyse tamamen demir-nikel olduğu için çok ağırdır ve mıknatısı güçlü biçimde çeker.
Yanlış bilinenler
YanlışMuonionalusta yakın zamanda düşmüş bir meteorittir.
DoğrusuParçaları yüzeye yakın buzul morenlerinde bulunsa da meteorit yaklaşık bir milyon yıl önce düştü ve o zamandan beri dört buzul çağı geçirdi. Dördüncü Zaman'da Dünya'ya çarptığı bilinen en eski meteorittir.
Bunu biliyor muydun?
Meteorit Dünya'ya düştüğünden beri dört buzul çağı geçirdi ve kuzey tundradaki bir buzul moreninden çıkarıldı.
Meteoritin ayrışmasıyla oluşan, sulu bir nikel klorür olan yeni bir mineral bulundu ve meteoritin adıyla “muonionalustait” diye adlandırıldı.
Muonionalusta dilimleri bazı lüks otomobillerin iç donanımında, hatıra paralarda ve saat kadranlarında kullanılmıştır.
Nerede bulunur?
Harita yükleniyor…
- Pajala bölgesi, Norrbotten, İsveç · Tip lokaliteİlk parça 1906'da Kitkiöjärvi köyü yakınında bulundu; bugün 40 kadar parça bilinir. Parçalar Kuzey Kutup Dairesi'nin yaklaşık 140 km kuzeyinde, 25 × 15 km'lik bir alanda, buzul morenleri içinden çıkarılmıştır.
Konumlar korunma amacıyla yaklaşık gösterilir. Kırmızı noktalar Türkiye’deki yerlerdir. Büyük haritada aç →
Sık sorulan sorular
Muonionalusta meteoriti nedir?
Muonionalusta meteoriti, İsveç'in kuzeyinde, Finlandiya sınırına yakın bir yere yaklaşık bir milyon yıl önce düşen bir demir meteorittir. İlk parçası 1906'da bulundu; bugün 40 kadar parçası bilinir. IVA grubundan ince bir oktahedrittir ve kesilip dağlanınca çok ince bir Widmanstätten deseni gösterir. Kurşun-kurşun yöntemiyle 4,5653 milyar yaşında bulunmuştur. Bir demir meteoritte ilk kez burada aşırı yüksek basınçla oluşan stişovit minerali saptanmıştır.
Muonionalusta'da stişovit bulunması neden önemlidir?
Stişovit, kuvarsın çok yüksek basınçta oluşan bir biçimidir ve çok nadirdir; genellikle meteorit çarpma yapılarında bulunur. Bir asteroidin çekirdeğindeki basınç onu oluşturmaya yetmez. Bu yüzden Muonionalusta'daki stişovitin, ana gövdesinin geçirdiği şiddetli bir çarpışmada oluştuğu düşünülür; bir çalışma bunun yaklaşık 400 milyon yıl önceki bir parçalanma olayıyla ilgili olabileceğini öne sürer.
Muonionalusta meteoriti ne işe yarar?
Bilim: Çok yaşlı olması ve şok izleri taşıması, asteroitlerin oluşumu ve çarpışma geçmişi hakkında bilgi verir. Bir demir meteoritte ilk kez stişovit burada bulundu. Müzeler: Prag Gözlemevi ve Planetaryumu'ndaki 950 kilogramlık parça, Uppsala Jeoloji Enstitüsü ve Washington'daki Ulusal Doğa Tarihi Müzesi gibi birçok kurumda parçaları vardır. Süs ve tasarım: İnce deseni nedeniyle dilimleri lüks otomobil iç donanımında, hatıra paralarda ve saat kadranlarında kullanılmıştır.
Muonionalusta meteoriti ne kadar serttir?
Mohs sertlik ölçeğinde 4–5,5 değerindedir. Tırnakla çizilemez ama çelik bir bıçak onu çizer. Özgül ağırlığı 7–8 g/cm³’tür.
Muonionalusta meteoriti nerede bulunur?
Bilinen başlıca bulunuş yerleri: Pajala bölgesi, Norrbotten, İsveç.
Muonionalusta meteoriti gerçek mi, nasıl anlaşılır?
Dış yüzeyi çok aşınmış, kahverengi ve paslıdır; yüzeye yapışıp çimentolanmış köşeli çakıllar görülür. Kesilip parlatılıp asitle dağlandığında birbirini açılarla kesen çok ince gümüşi şeritlerden oluşan bir desen ortaya çıkar. Neredeyse tamamen demir-nikel olduğu için çok ağırdır ve mıknatısı güçlü biçimde çeker.
Muonionalusta meteoriti değerli mi?
“Sokaktan Elmasa” değer merdiveninde dokuz basamaktan 5. basamaktadır: Süs taşı. Muonionalusta'nın değerini kesilip dağlanınca ortaya çıkan ince ve düzenli Widmanstätten deseni artırır; bu yüzden dilimleri süs ve tasarım ürünlerinde de kullanılır. Bir parçanın değerini kütlesi, desenin güzelliği, paslanmaya karşı durumu ve belgelenmiş kaynağı belirler. Parçaları Prag'dan Washington'a kadar birçok müzede saklanır.
Kaynaklar
- Muonionalusta · Wikipedia
- Kamacite Mineral Data · Webmineral.com
- Taenite Mineral Data · Webmineral.com
- Density and specific gravity (R. L. Korotev) · Washington University in St. Louis, Some Meteorite Information
Dış bağlantılar
Taslak: uzman incelemesi bekliyorHata bildir
Aynı basamaktaki taşlar
Ağaç opali
Odun dokusunun yerini opalın aldığı taşlaşmış ağaç: yıllık halkaları ve lifleri taşta bile seçilen, çoğu zaman sarımsı ya da kahverengi bir opal.
Akik
Kalsedonun bantlı çeşidi: volkanik kayaç boşluklarında katman katman büyür, her kesildiğinde başka bir desen gösterir.
Almandin
En yaygın granat: adını Anadolu'daki antik Alabanda kentinden alan, koyu kırmızı ve demirli bir taş; hem takıda hem zımparada kullanılır.