Mineral
Pirit
FeS₂Pyrite
“Aptal altını”: altına benzeyen ama ondan çok daha sert, kırılgan ve hafif olan, dünyanın en yaygın sülfür minerali.
Diğer adları: Aptal altını · Demir piriti
- Cevher
- Endüstriyel
- Süs taşı
- Türkiye’de önemli
Kısaca
Pirit, demir ve kükürtten oluşan, pirinç sarısı renkli ve metal gibi parlayan bir mineraldir. Altına benzediği için yüzyıllardır pek çok kişiyi yanıltmıştır; bu yüzden “aptal altını” diye anılır. Çoğu zaman neredeyse kusursuz küpler hâlinde kristallenir.
Nasıl oluşur?
Pirit, yer kabuğunda en yaygın sülfür mineralidir ve çok farklı ortamlarda oluşur: sıcak suların dolaştığı maden damarlarında, magmatik ve metamorfik kayaçlarda, hatta oksijensiz deniz tabanlarında biriken çamurlarda. Fosillerin bile zamanla pirite dönüştüğü olur. İspanya’nın La Rioja bölgesindeki Navajún’da, yumuşak marn katmanları içinde neredeyse kusursuz küp kristaller oluşmuştur.
Ne işe yarar?
- Kükürt kaynağı: Geçmişte sülfürik asit üretimi için büyük miktarlarda pirit işlenmiştir. Bugün kükürt çoğunlukla petrol ve doğal gaz arıtımından elde edilir.
- Altın: İçinde altın taşıyan piritler altın üretiminde işlenir.
- Süs ve koleksiyon: Parlak kristalleri koleksiyoncuların gözdesidir; küçük kesilmiş parçaları takılarda kullanılır.
Türkiye’de
Artvin’deki Murgul bakır yatağı, Doğu Karadeniz’in volkanik kayaçları içinde oluşmuş bir masif sülfit yatağıdır; cevherin ana minerallerinden biri, kalkopiritle birlikte pirittir. Kalkopirit (bakır demir sülfür) de altına benzer, ancak daha koyu sarıdır, çok daha yumuşaktır ve yüzeyi sık sık alacalı renklerle kararır.
Nasıl tanınır?
- 1
Sırsız beyaz porselene sürtüldüğünde yeşilimsi siyah ya da kahverengimsi siyah bir çizgi bırakır; altının çizgi rengi ise sarıdır.
- 2
Altın yumuşaktır, vurulunca ezilir ve bükülür; pirit ise serttir (6–6,5) ve vurulunca kırılıp dağılır.
- 3
Altın çok daha ağırdır: saf altının özgül ağırlığı 19,3, piritinki ise yaklaşık 5'tir.
- 4
Kristalleri genellikle küp ya da beşgen yüzlü on iki yüzlü (piritoedr) biçimindedir; küp yüzlerinde ince paralel çizgiler görülür.
Sahteler ve taklitler
Satış yapan sitelerin genellikle yazmadığı bilgiler:
- Gümüş takılarda “markazit” adıyla satılan küçük parlak taşlar çoğunlukla aslında pirittir. Gerçek markazit, piritle aynı formüle sahip ama farklı bir mineraldir.
- Koleksiyon örneklerinde kristaller kayaca sonradan yapıştırılmış ya da kırık kristaller onarılmış olabilir; bu tür müdahaleler satıcı tarafından belirtilmelidir.
- Parlaklığını korumak için yağ veya vernikle kaplanmış örnekler vardır; kaplama da açıkça belirtilmelidir.
Güvenlik
Pirit elle tutulduğunda genellikle zararsızdır. Ancak nemli ortamda saklanan örnekler zamanla havadaki oksijen ve nemle tepkimeye girerek bozunabilir (“pirit bozunması”); bu sırada demir sülfatlar ve sülfürik asit oluşur. Asit, etiketleri, kutuları ve yakındaki örnekleri aşındırabilir. Beyazımsı-sarımsı bir tozla kaplanmış örneklere çıplak elle dokunmayın ve pirit örneklerini kuru bir ortamda saklayın. Pirit ısıtıldığında tahriş edici kükürt dioksit gazı açığa çıkar.
Bunu biliyor muydun?
Adı, Yunanca “ateş” anlamına gelen “pyr” sözcüğünden gelir: çelikle vurulduğunda kıvılcım çıkarır. Bu özelliği nedeniyle 16. yüzyılda çarklı kilitli tüfeklerin ateşleme düzeneğinde kullanılmıştır.
Bazı piritlerin içinde gözle görülmeyecek kadar küçük altın tanecikleri bulunur; bu yüzden pirit bazı madenlerde altın cevheri olarak da işlenir.
Nerede bulunur?
Harita yükleniyor…
- Navajún, La Rioja, İspanya · Önemli yatakMarn katmanları içinde kusursuz küp kristaller
- Huanzala, Huánuco, Peru · Önemli yatakKoleksiyonluk iri ve parlak kristaller
- Murgul, Artvin · Bilinen bulunuş yeriDoğu Karadeniz’de, volkanik kayaçlar içinde oluşmuş masif sülfit bakır yatağı; pirit, kalkopiritle birlikte ana minerallerdendir
- Rio Marina, Elba Adası, İtalya · Tarihî kaynakKlasik pirit kristalleri yatağı
Konumlar korunma amacıyla yaklaşık gösterilir. Kırmızı noktalar Türkiye’deki yerlerdir. Büyük haritada aç →
Kaynaklar
- Handbook of Mineralogy: Pyrite · Mineralogical Society of America
- Project Airless: addressing the problem of pyrite oxidation in a large fossil collection · PeerJ Preprints (Natural History Museum, London), 2017
Dış bağlantılar
Taslak: uzman incelemesi bekliyorHata bildir ↗
Aynı basamaktaki taşlar
Apatit
Dişlerimizin ve kemiklerimizin mineral akrabası, gübrelerdeki fosforun kaynağı ve Mohs ölçeğinin 5 numarası.
Arduvaz
İnce levhalara ayrılan, suya dayanıklı taş: yüzyıllardır çatıları örten, okul tahtalarına ve bilardo masalarına dönüşen arduvaz.
Barit
Açık renkli olmasına karşın elde şaşırtıcı derecede ağır gelen baryum minerali; adı da Yunanca “ağır” sözcüğünden gelir.