Meteorit

Karbonlu kondrit

Carbonaceous chondrite

Su ve organik bileşikler taşıyan, Güneş Sistemi'nin en ilkel taşlarından; Murchison ve Allende gibi ünlü düşüşleriyle tanınan koyu renkli kondritler.

Halk arasında: Göktaşı

Fotoğraf: James St. John · CC BY 2.0 · Wikimedia Commons

Kimlik kartı

Sertlik (Mohs)2,5–7

Özgül ağırlık2,11–3,1 g/cm³

Renkler

siyah (erime kabuğu)
koyu gri ile siyah (iç kısım)
beyazımsı (kalsiyum-alüminyumca zengin kapanımlar)

Bileşim: Su içeren killi mineraller (serpantin ve saponit gibi fillosilikatler), manyetit, olivin, piroksen, demir sülfürler ve karbonatlar; ağırlıkça birkaç yüzde karbon (grafit, karbonatlar ve organik bileşikler). CI ve CM gruplarında ağırlıkça %3–22 su bulunur. Bazı gruplar (CV gibi) kalsiyum-alüminyumca zengin kapanımlar (CAI) içerir.
Doku: İnce taneli, koyu ve çoğunlukla kırılgan bir hamur (matriks). CV ve CO gruplarında hamurun içinde yuvarlak kondrüller ve beyazımsı CAI'ler görülür; CI'lerde suyla değişim yüzünden kondrül neredeyse hiç seçilmez. Taze örneklerin dışı ince, mat siyah bir erime kabuğuyla kaplıdır.

Değer merdivenindeki yeri

Basamak 6/9 ·Seçkin süs ve koleksiyon taşı

Bu bilgi eğitim amaçlıdır; alım-satım veya yatırım tavsiyesi değildir. Değer, kaliteye ve işlem görüp görmediğine göre çok büyük farklar gösterir.

Kısaca

Karbonlu kondritler, içlerinde su içeren killi mineraller ve amino asitler gibi organik bileşikler bulunan, koyu renkli ve çoğu kırılgan taşlı meteoritlerdir. Güneş Sistemi'nin ilk malzemesini neredeyse hiç ısınmadan sakladıkları için en ilkel meteoritlerden sayılırlar. Düşüşü görülen meteoritlerin yaklaşık %4,6'sını oluştururlar; en tanınmışları 1969'da düşen Murchison ve Allende'dir.

Görseller

Karbonlu kondrit örneği (2) — Fotoğraf: James St. John · CC BY 2.0 · Wikimedia Commons

Nasıl oluşur?

Karbonlu kondritler, Güneş Sistemi’nin ilk malzemesinden asteroitler hâlinde bir araya gelmiş taşlardır. Tayfları karbonca zengin “C tipi” asteroitlere çok benzer; büyük olasılıkla bu tür asteroitlerden gelirler. Çoğu 200 °C’nin üstüne ısınmamış, CI’ler ise 50 °C’yi aşmamıştır; bu yüzden hem organik bileşikleri hem de su içeren mineralleri korumuşlardır. Murchison gibi örnekler, ana asteroitlerindeyken suyla yaygın biçimde değişmiştir: sıvı su silikat minerallerini killi minerallere dönüştürmüştür.

Ne işe yarar?

Karbonlu kondritlerin gündelik bir kullanımı yoktur; değerleri bilimseldir:

Güneş Sistemi’nin yaşı: Allende gibi CV kondritlerdeki kalsiyum-alüminyumca zengin kapanımlar (CAI), Güneş Sistemi’nde tarihlendirilebilen en yaşlı katılardır (4,567 milyar yıl).
Yaşamın yapıtaşları: Murchison’da amino asitler ve nükleobazlar bulunmuş, 2010’daki bir inceleme yaklaşık 14.000 farklı molekül bileşimi saptamıştır. Bu bileşikler yaşam olmadan da oluşabildiği için, genç Dünya’ya yaşamın yapıtaşlarının nasıl ulaşmış olabileceğini anlamak için incelenir.
Dünya’nın suyu: CI ve CM gruplarında ağırlıkça %3–22 su bulunur; bu taşlar Dünya’ya suyun nereden geldiğini araştıran çalışmalarda kullanılır.
Uzay araçlarının örnekleriyle karşılaştırma: Hayabusa2’nin Aralık 2020’de Ryugu’dan getirdiği yaklaşık 5,4 g örnek ve OSIRIS-REx’in 24 Eylül 2023’te Bennu’dan getirdiği 121,6 g örnek, CI kondritlere benzer bir bileşim gösterir. Ryugu örneklerinde 20 amino asit ve uracil, Bennu örneklerinde ise Ocak 2025’te beş nükleobaz ve proteinlerde bulunan 20 amino asitten 14’ü bildirildi.
Müze ve koleksiyon: Kesilip parlatılmış dilimler kondrülleri ve CAI’leri gösterdiği için müzelerde ve koleksiyonlarda sergilenir.

Başlıca grupları

Karbonlu kondritler, ilk bulunan örneğin adıyla anılan en az sekiz gruba ayrılır:

CI (Ivuna): Kimyasal bileşimi Güneş’inkine en yakın grup, ama aynı zamanda suyla en çok değişmiş olanı: ağırlıkça %18–20 su içerir ve kondrül göstermez. Yalnızca beş kesin örnek bilinir: Alais (1806), Orgueil (1864), Tonk (1911), Ivuna (1938) ve Revelstoke (1965).
CM (Mighei): Karbonlu kondritlerin en kalabalık grubu; ağırlıkça %3–14 su içerir. Murchison, Sutter’s Mill ve Winchcombe bu gruptandır.
CV (Vigarano): Allende’nin grubu; bol CAI içerir.
CO (Ornans), CK (Karoonda) ve CR (Renazzo): Fransa, Avustralya ve İtalya’ya düşen tip örneklerinin adını taşıyan öteki gruplar.
CH ve CB: Demir-nikel metali bakımından zengin gruplar: CH’de metal %40’a varır, CB’de (tip örneği Bencubbin) %50’den fazladır.
Gruplanmamış örnekler: Tagish Lake gibi hiçbir gruba tam oturmayan taşlar.

Sıradan kondritler ve genel olarak kondrüllü taşlar için kondrit sayfasına bakabilirsiniz.

Neden hemen toplanmaları önemlidir?

Karbonlu kondritler kırılgandır ve suyla temas ettiklerinde değişebilirler; CI’ler yerde uzun süre dayanamaz. Bu yüzden düşüşten hemen sonra korunan örnekler çok değerlidir. 2021’de İngiltere’ye düşen Winchcombe meteoriti yağmur görmeden, düşüşten sonraki 12 saat içinde korumaya alındı; Tagish Lake’in parçaları ise donmuş hâlde araştırma merkezlerine taşındı. Böylece bunlar uzay araçlarının getirdiği örneklere yakın temizlikte kayıtlar sunar.

Tanınması neden zor?

Karbonlu kondritler koyu renklidir ve cüruf, çöl cilasıyla kaplı kayaçlar ya da demir cevherleriyle karıştırılabilir. Bir taşın meteorit olup olmadığını anlamak için Bulduğum taş değerli mi? rehberine bakabilirsiniz; hangi gruba girdiğini ise yalnızca bir laboratuvar belirler.

Değerini ne belirler?

Karbonlu kondritler düşüşü görülen meteoritlerin yaklaşık %4,6'sını oluşturur; sıradan kondritlerden çok daha nadirdirler ve kırılgan oldukları için yerde uzun süre dayanamazlar. Değeri belirleyen etkenler: grup (CI grubunda yalnızca beş kesin örnek bilinir), düşüşün görülmüş ve taşın yağmur ve nemden korunarak çabuk toplanmış olması, Murchison, Allende, Orgueil ya da Tagish Lake gibi ünlü bir düşüşe ait olması ve adının Meteoritical Society'nin veritabanında kayıtlı olmasıdır. Parçalar çoğunlukla küçük dilimler ya da kırıntılar hâlinde paylaşıldığı için ait olduğu taşın adı ve belgesi her şeyden önemlidir.

Bu bilgi eğitim amaçlıdır; alım-satım veya yatırım tavsiyesi değildir. Değer, kaliteye ve işlem görüp görmediğine göre çok büyük farklar gösterir.

Nasıl tanınır?

1
Koyu gri ile siyahtır; taze düşmüşse ince, mat siyah bir erime kabuğu vardır. Tagish Lake meteoriti, erime kabuğu dışında bir kömür briketine benzetilmiştir.
2
Birçoğu hafif ve kırılgandır: CI ve CM gruplarında su içeren killi mineraller bulunduğu için yoğunlukları sıradan kondritlerden belirgin biçimde düşüktür (yaklaşık 2,1 g/cm³; sıradan kondritlerde 3,0–3,7 g/cm³). CI'ler o kadar kırılgandır ki düştükten sonra yerde uzun süre dayanamazlar.
3
Kesilmiş yüzeyde CV ve CO gruplarında (Allende gibi) koyu hamurun içinde yuvarlak kondrüller ve beyazımsı CAI'ler görülebilir; CI'lerde kondrül neredeyse hiç seçilmez.
4
Bir taşın karbonlu kondrit olduğunu ve hangi gruba girdiğini ancak bir meteorit laboratuvarı belirler; yeni meteoritlerin adı ve sınıfı Meteoritical Society'nin (Meteoritik Derneği) veritabanında yayımlanır.

Sahteler ve taklitler

Satış yapan sitelerin genellikle yazmadığı bilgiler:

Cüruf: Maden ve metal işletmelerinin atığıdır. Koyu renklidir, ama içi gaz kabarcığı boşluklarıyla doludur ve camsı görünür.
Çöl cilasıyla kaplı yer kayaçları: Arizona Eyalet Üniversitesi'ndeki Buseck Meteorit Çalışmaları Merkezi'ne göre meteorit bulduğunu sanıp başvuranların %90'ından fazlası cüruf, demir cevheri ya da koyu bir çöl cilasıyla kaplı yer kayaçları bulmuştur.
Manyetit ve hematit: Ağır ve koyu renkli bu demir oksit mineralleri meteorite benzer; hematit kırmızımsı kahverengi, manyetit siyahımsı gri iz bırakır. Ayrıntılar bu sitedeki “Bulduğum taş değerli mi?” rehberindedir.
Adı, sınıfı ve kaynağı belgelenmeyen “karbonlu kondrit” parçaları: Gerçek bir karbonlu kondritin adı ve sınıfı kayıtlıdır; belgesiz satışlara karşı dikkatli olun.

Yanlış bilinenler

YanlışMurchison'da amino asit bulunması, uzayda yaşam olduğunu kanıtlar.
DoğrusuAmino asitler yaşam olmadan da oluşabilir. Murchison'da bulunanların bir kısmı Dünya'daki canlıların proteinlerinde bulunmayan türlerdir ve Britannica'ya göre bu bileşiklerin molekül yapıları Dünya'daki canlı yaşamından kaynaklanmalarını dışlar. Bulgu, yaşamın yapıtaşlarının uzayda kendiliğinden oluşabildiğini gösterir; yaşamın kendisini değil.
YanlışKarbonlu kondrit, kömür gibi karbon dolu, yanabilen bir taştır.
Doğrusu“Karbonlu” adı karbon içeren bileşiklerin varlığını belirtir. Karbon ağırlıkça yalnızca birkaç yüzdedir (CI'lerde %3–5) ve büyük bölümü organik bileşiklerdedir; taşın ana kütlesi silikatlar, su içeren killi mineraller ve manyetittir.

Bunu biliyor muydun?

Allende 8 Şubat 1969'da, Apollo görevlerinin ilk Ay kayaçlarını getirmesinden yalnızca aylar önce düştü. Yaklaşık 2 ton parçası toplandı; bol miktarda CAI içerdiği için tarihlenebilen en yaşlı katıları (4,567 milyar yıl) laboratuvarlara kazandırdı.

Murchison'da bulunan bazı yıldız tozu taneleri (silisyum karbür), Güneş Sistemi'nden önce başka yıldızlarda oluşmuştur. 2020'de yayımlanan bir çalışma bazılarının yaklaşık 7 milyar yıllık olduğunu ve bunların Dünya'da ölçülmüş en yaşlı katı madde olduğunu bildirdi.

Orgueil meteoritinin 1864'ten beri Montauban'da sızdırmaz bir kavanozda saklanan bir parçasının içinde, 1960'larda yapılan incelemede bir saz (sazlık bitkisi) tohum kapsülü bulundu. Kapsül kömür tozuyla gizlenmiş ve yapıştırıcıyla yapıştırılmıştı; o dönemin kendiliğinden oluşum tartışmasını etkilemek için yapılmış bir sahtekârlık sayılıyor.

Nerede bulunur?

Harita yükleniyor…

Murchison, Victoria, Avustralya · Önemli yatak28 Eylül 1969 sabahı düşen CM2 meteoriti; 100 kg'dan fazla parça toplandı, en büyüğü 7 kg'dı. 2010'daki bir inceleme içinde yaklaşık 14.000 farklı molekül bileşimi ve 70'ten fazla amino asit buldu.
Pueblito de Allende, Chihuahua, Meksika · Önemli yatak8 Şubat 1969'da düşen CV3 meteoriti; yaklaşık 2 ton parça toplandı, en büyük parçası 110 kg'dır. Parçaları yaklaşık 50 × 8 km'lik bir alana saçılmıştır. CAI'leri 4,567 milyar yıl yaşıyla tarihlenebilen en yaşlı katılar arasındadır.
Orgueil, Tarn-et-Garonne, Fransa · Tarihî kaynak14 Mayıs 1864 akşamı düşen CI1 meteoriti; yaklaşık 20 taş ve toplam yaklaşık 14 kg parça bilinir. En büyük koleksiyonu (8,72 kg) Paris'teki Ulusal Doğa Tarihi Müzesi'ndedir.
Tagish Gölü, British Columbia, Kanada · Bilinen bulunuş yeri18 Ocak 2000'de düşen, gruplanmamış C2 sınıfı meteorit; donmuş hâlde araştırma merkezlerine taşınan parçaları arasında çok sayıda organik madde, amino asit ve nanoelmas bulunur. Yoğunluğu diğer kondritlerden belirgin biçimde düşüktür.
Coloma (Sutter's Mill), Kaliforniya, ABD · Bilinen bulunuş yeri22 Nisan 2012 sabahı düşen CM meteoriti; düşen taşlar hava radarında görüldü ve parçalar 24 Nisan'da Coloma yakınlarında bulunmaya başladı. Toplam yaklaşık 953 g parça bilinir. Adını, 1848 altına hücumunun başladığı değirmenden alır.
Winchcombe, Gloucestershire, İngiltere · Bilinen bulunuş yeri28 Şubat 2021 akşamı düşen CM2 meteoriti; toplam 602 g parça toplandı. Yağmur görmeden korumaya alındığı için bir uzay aracının getirdiği örneğe yakın, çok temiz bir kayıt sunar. Britanya'da 1991'den beri bulunan ilk meteorittir.

Konumlar korunma amacıyla yaklaşık gösterilir. Kırmızı noktalar Türkiye’deki yerlerdir. Büyük haritada aç →

Sık sorulan sorular

Karbonlu kondrit nedir?

Karbonlu kondrit ne işe yarar?

Karbonlu kondritlerin gündelik bir kullanımı yoktur; değerleri bilimseldir: Güneş Sistemi'nin yaşı: Allende gibi CV kondritlerdeki kalsiyum-alüminyumca zengin kapanımlar (CAI), Güneş Sistemi'nde tarihlendirilebilen en yaşlı katılardır (4,567 milyar yıl). Yaşamın yapıtaşları: Murchison'da amino asitler ve nükleobazlar bulunmuş, 2010'daki bir inceleme yaklaşık 14.000 farklı molekül bileşimi saptamıştır. Bu bileşikler yaşam olmadan da oluşabildiği için, genç Dünya'ya yaşamın yapıtaşlarının nasıl ulaşmış olabileceğini anlamak için incelenir.

Karbonlu kondrit ne kadar serttir?

Mohs sertlik ölçeğinde 2,5–7 değerindedir. Camı çizebilir; çelik bıçakla çizmek zordur. Özgül ağırlığı 2,11–3,1 g/cm³’tür.

Karbonlu kondrit nerede bulunur?

Bilinen başlıca bulunuş yerleri: Murchison, Victoria, Avustralya; Pueblito de Allende, Chihuahua, Meksika; Orgueil, Tarn-et-Garonne, Fransa; Tagish Gölü, British Columbia, Kanada; Coloma (Sutter's Mill), Kaliforniya, ABD.

Karbonlu kondrit gerçek mi, nasıl anlaşılır?

Koyu gri ile siyahtır; taze düşmüşse ince, mat siyah bir erime kabuğu vardır. Tagish Lake meteoriti, erime kabuğu dışında bir kömür briketine benzetilmiştir. Birçoğu hafif ve kırılgandır: CI ve CM gruplarında su içeren killi mineraller bulunduğu için yoğunlukları sıradan kondritlerden belirgin biçimde düşüktür (yaklaşık 2,1 g/cm³; sıradan kondritlerde 3,0–3,7 g/cm³). CI'ler o kadar kırılgandır ki düştükten sonra yerde uzun süre dayanamazlar. Kesilmiş yüzeyde CV ve CO gruplarında (Allende gibi) koyu hamurun içinde yuvarlak kondrüller ve beyazımsı CAI'ler görülebilir; CI'lerde kondrül neredeyse hiç seçilmez. Cüruf: Maden ve metal işletmelerinin atığıdır. Koyu renklidir, ama içi gaz kabarcığı boşluklarıyla doludur ve camsı görünür.

Karbonlu kondrit değerli mi?

“Sokaktan Elmasa” değer merdiveninde dokuz basamaktan 6. basamaktadır: Seçkin süs ve koleksiyon taşı. Karbonlu kondritler düşüşü görülen meteoritlerin yaklaşık %4,6'sını oluşturur; sıradan kondritlerden çok daha nadirdirler ve kırılgan oldukları için yerde uzun süre dayanamazlar. Değeri belirleyen etkenler: grup (CI grubunda yalnızca beş kesin örnek bilinir), düşüşün görülmüş ve taşın yağmur ve nemden korunarak çabuk toplanmış olması, Murchison, Allende, Orgueil ya da Tagish Lake gibi ünlü bir düşüşe ait olması ve adının Meteoritical Society'nin veritabanında kayıtlı olmasıdır. Parçalar çoğunlukla küçük dilimler ya da kırıntılar hâlinde paylaşıldığı için ait olduğu taşın adı ve belgesi her şeyden önemlidir.