Mineral
Grafit
CGraphite
Kurşun kalemin “kurşunu”: elmasla aynı elementten, karbondan oluşan ama ondan çok farklı, yumuşak ve kaygan bir mineral.
Diğer adları: Plumbago · Kara kurşun (eski ad)
- Endüstriyel
Kısaca
Grafit, tıpkı elmas gibi yalnızca karbondan oluşur. Ancak karbon atomları elmasta her yöne sıkıca bağlıyken, grafitte üst üste duran ince katmanlar hâlinde dizilir. Bu katmanlar birbirinin üzerinden kolayca kaydığı için grafit çok yumuşaktır, ele kaygan gelir ve kâğıda sürüldüğünde gri bir iz bırakır.
Nasıl oluşur?
Grafit çoğunlukla, bitki ve canlı kalıntıları içeren tortul kayaçların derinlere gömülüp yüksek sıcaklık ve basınç altında metamorfizmaya uğramasıyla oluşur: organik maddedeki karbon, zamanla düzenli grafit katmanlarına dönüşür. Kömür katmanları da ısınarak grafite dönüşebilir. Sri Lanka’daki gibi bazı yataklarda ise grafit, sıcak sıvıların çatlaklarda bıraktığı çok saf damarlar hâlindedir.
Elmasla akraba
Grafit ve elmas aynı elementin iki farklı mineral biçimidir; bunlara polimorf denir. Yer yüzeyindeki koşullarda kararlı olan biçim grafittir. Elmas ise çok yüksek basınç gerektirir ve yalnızca yerin derinliklerinde oluşur. Grafitin tek bir atom kalınlığındaki katmanına grafen denir; grafen üzerine yapılan çalışmalar 2010 Nobel Fizik Ödülü’nü kazanmıştır.
Ne işe yarar?
- Piller: Lityum iyon pillerin eksi kutbunun (anot) ana malzemesidir.
- Yüksek sıcaklık: Ergimeye çok dayanıklı olduğundan pota, refrakter tuğla ve çelik fırını elektrotlarında kullanılır.
- Kalem ve yağlayıcı: Kurşun kalem uçlarında ve kayganlaştırıcı olarak kullanılır.
Türkiye’de Balıkesir, Kastamonu ve Yozgat gibi illerde grafit oluşumları bilinir; ancak bunların çoğu ince taneli (amorf) grafittir.
Nasıl tanınır?
- 1
Çok yumuşaktır (sertlik 1–2): tırnakla çizilir, kâğıda ve parmaklara gri-siyah bir iz bırakır.
- 2
Ele yağlı ya da kaygan gelir; ince, esnek pullar hâlinde ayrılır.
- 3
Rengi demir siyahı ile çelik grisi arasındadır, metal gibi parlar ama hafiftir (özgül ağırlık yaklaşık 2,1–2,2).
- 4
En çok benzediği mineral molibdenittir. Molibdenit daha mavimsi gridir, belirgin biçimde daha ağırdır (yaklaşık 4,7) ve sırlı porselene sürüldüğünde yeşilimsi bir çizgi bırakır; grafitin çizgisi siyahtır.
Sahteler ve taklitler
Satış yapan sitelerin genellikle yazmadığı bilgiler:
- Molibdenit: Grafite çok benzeyen, yumuşak ve pul pul ayrılan bir molibden sülfür mineralidir; ağırlığı ve çizgi rengi ayırt etmeye yardımcı olur.
- Şungit: Rusya'nın Karelya bölgesinden çıkan, karbonca zengin bir kayaçtır; grafit değildir ve çoğu zaman bilimsel dayanağı olmayan sağlık iddialarıyla satılır.
Güvenlik
Grafit elle tutulduğunda zararsızdır. Ancak öğütme ve işleme sırasında uzun süre yoğun grafit tozu solumak akciğer hastalığına yol açabilir; tozlu ortamlarda uygun maske kullanılmalıdır. Grafit elektriği ilettiği için tozu elektrikli cihazlardan uzak tutulmalıdır.
Bunu biliyor muydun?
Adı, Yunanca “yazmak” anlamına gelen “graphein” sözcüğünden gelir; bu adı 1789'da Alman mineralog Abraham Gottlob Werner vermiştir.
Kurşun kalemde hiç kurşun yoktur: kalem ucu grafit ile kilin karışımından yapılır. “Kurşun” adı, grafitin eskiden kurşun cevheri sanılmasından kalmıştır.
Nerede bulunur?
Harita yükleniyor…
- Borrowdale, Cumbria, İngiltere · Tarihî kaynak16. yüzyılda bulunan saf grafit yatağı; ilk kurşun kalemlerin hammaddesi
- Sri Lanka · Önemli yatakDamar tipi, çok saf grafit (“Seylan grafiti”)
- Jixi, Heilongjiang, Çin · Önemli yatakDünyanın en büyük pulsu grafit kaynakları arasında
Konumlar korunma amacıyla yaklaşık gösterilir. Kırmızı noktalar Türkiye’deki yerlerdir. Büyük haritada aç →
Kaynaklar
- Handbook of Mineralogy: Graphite · Mineralogical Society of America
- Dünyada ve Türkiye’de Grafit · MTA Genel Müdürlüğü, Fizibilite Etütleri Daire Başkanlığı, 2023
Dış bağlantılar
Taslak: uzman incelemesi bekliyorHata bildir ↗
Aynı basamaktaki taşlar
Apatit
Dişlerimizin ve kemiklerimizin mineral akrabası, gübrelerdeki fosforun kaynağı ve Mohs ölçeğinin 5 numarası.
Arduvaz
İnce levhalara ayrılan, suya dayanıklı taş: yüzyıllardır çatıları örten, okul tahtalarına ve bilardo masalarına dönüşen arduvaz.
Barit
Açık renkli olmasına karşın elde şaşırtıcı derecede ağır gelen baryum minerali; adı da Yunanca “ağır” sözcüğünden gelir.