Kayaç
Mermer
Marble
Isı ve basınçla yeniden doğan kireçtaşı: binlerce yıldır heykeltıraşların ve mimarların gözdesi.
- Gündelik hayatta
- Yapı taşı
- Süs taşı
- Türkiye’de önemli
Kısaca
Mermer, kireçtaşının yerin derinliklerinde yüksek sıcaklık ve basınç altında, erimeden dönüşmesiyle oluşan bir kayaçtır. Bu dönüşüm sırasında taşın içindeki küçük taneler büyüyüp birbirine kenetlenir; bu yüzden kırık yüzeyi şeker gibi parıldar. Kolay işlendiği ve güzel cilalandığı için heykellerde, binalarda ve döşemelerde kullanılır.
Görseller
Nasıl oluşur?
Mermer, kireçtaşı veya dolomitin yer kabuğunun derinliklerinde yüksek sıcaklık ve basınç altında, erimeden yeniden kristalleşmesiyle oluşan metamorfik bir kayaçtır. Bu dönüşüm dağ oluşumu sırasında geniş alanlarda (bölgesel metamorfizma) ya da sıcak bir magma kütlesinin çevresinde (kontakt metamorfizma) gerçekleşebilir. Yeniden kristalleşme sırasında kireçtaşındaki fosiller ve tabakalanma büyük ölçüde silinir. Saf mermer bembeyazdır; kil, demir oksit veya grafit gibi safsızlıklar ona gri, pembe, yeşil ya da siyah damarlar kazandırır.
Ne işe yarar?
- Heykel: Kolay yontulduğu ve ince ayrıntıları iyi taşıdığı için Antik Çağ’dan beri heykeltıraşların gözdesidir.
- Mimari ve iç mekân: Cephe kaplaması, döşeme, merdiven, banyo ve tezgâhlarda kullanılır.
- Sanayi: Öğütülmüş mermer; boya, plastik ve kâğıt gibi ürünlerde kalsiyum karbonat dolgu malzemesi olarak kullanılır.
Mermer asitlere karşı dayanıksızdır: limon suyu, sirke ve asit yağmuru cilalı yüzeyini zamanla matlaştırır.
Türkiye’de mermer
Türkiye, dünyanın önde gelen mermer üreticilerinden biridir. Marmara Adası’ndaki Prokonnesos ocakları Antik Çağ’dan bu yana işletilir; buradan çıkarılan gri damarlı beyaz mermer, İstanbul’daki Ayasofya da dâhil olmak üzere pek çok yapıda kullanılmıştır. Afyonkarahisar’ın İscehisar ilçesindeki antik Dokimeion ocakları ise Roma döneminde mor-beyaz damarlı “pavonazzetto” mermeriyle ünlüydü; bölge bugün de önemli bir mermer üretim merkezidir.
Nasıl tanınır?
- 1
Kırık yüzeyinde birbirine kenetlenmiş, şeker taneleri gibi parıldayan kristaller görülür.
- 2
Üzerine seyreltik asit damlatıldığında köpürür; dolomitli mermerler ise ancak toz hâline getirildiğinde belirgin şekilde köpürür.
- 3
Çelik bıçakla çizilebilir, camı çizemez; bu özelliğiyle granitten kolayca ayrılır.
- 4
İnce kenarlarından ışık bir miktar geçer; beyaz mermer bu yüzden içten hafifçe aydınlanıyormuş gibi görünür.
Sahteler ve taklitler
Satış yapan sitelerin genellikle yazmadığı bilgiler:
- Ticarette “mermer” adı, cilalanabilen pek çok kalsiyumca zengin kayaç için kullanılır; “mermer” diye satılan taşların bir kısmı aslında kireçtaşı, traverten ya da serpantinittir.
- “Oniks mermer” denilen bantlı taşlar genellikle kalsitten oluşan, traverten benzeri çökeltilerdir; kuvars ailesinden olan gerçek oniksle ilgileri yoktur.
- Kültür mermeri (yapay mermer), mermer tozunun reçineyle karıştırılıp kalıba dökülmesiyle üretilir; ele daha sıcak gelir ve deseni tekdüzedir.
- Mermer desenli porselen karolarda desen yalnızca yüzeye basılmıştır ve birkaç karoda bir kendini tekrar eder.
Bunu biliyor muydun?
Marmara Adası'nın adı, Yunanca “parlayan taş” anlamına gelen mármaros sözcüğünden gelir; İngilizcedeki “marble” ve Türkçedeki “mermer” de aynı köke dayanır.
Michelangelo'nun ünlü Davut heykeli, İtalya'daki Carrara ocaklarından çıkarılmış tek bir mermer bloğundan yontulmuştur.
Nerede bulunur?
Harita yükleniyor…
- Carrara, Toskana, İtalya · Önemli yatakRoma döneminden beri işletilen beyaz mermer ocakları; Michelangelo'nun Davut heykeli Carrara mermerinden yontulmuştur.
- Marmara Adası (Prokonnesos), Balıkesir · Önemli yatakAntik Çağ'dan bugüne işletilen ocaklar; gri damarlı beyaz Prokonnesos mermeri Roma ve Bizans döneminde Akdeniz'in dört bir yanına taşınmıştır. Ada, denize ve bölgeye adını bu mermer vermiştir.
- İscehisar (Dokimeion), Afyonkarahisar · Tarihî kaynakRoma döneminde mor-beyaz damarlı “pavonazzetto” ve beyaz mermerin kaynağı; bugün de önemli bir mermer üretim merkezi.
- Pentelikon Dağı, Atina, Yunanistan · Tarihî kaynakParthenon'un yapımında kullanılan Pentelikon mermerinin kaynağı.
Konumlar korunma amacıyla yaklaşık gösterilir. Kırmızı noktalar Türkiye’deki yerlerdir. Büyük haritada aç →
Kaynaklar
- Marble · Encyclopaedia Britannica
- Place: Marmara Adası · The Art of Making in Antiquity (King's College London)
- Place: Iscehisar · The Art of Making in Antiquity (King's College London)
Dış bağlantılar
Taslak: uzman incelemesi bekliyorHata bildir ↗
Aynı basamaktaki taşlar
Antimonit (stibnit)
Antimonun ana cevheri: kılıç gibi uzun, boyuna çizgili ve metal parlaklığında kristaller oluşturan yumuşak, kurşun grisi bir mineral.
Bakır
İnsanlığın işlediği ilk metallerden: doğada bazen saf hâlde, kırmızımsı ve kolayca dövülebilen kütleler ve dallar olarak bulunur.
Boraks (tinkal)
Suda çözünen, havada beyaz toza dönüşen sodyumlu bor minerali; dünyanın en önemli tinkal yataklarından biri Eskişehir'deki Kırka'dadır.