Mineraloid
Obsidiyen
Obsidian
Yanardağların doğal camı: Taş Devri'nin en keskin bıçaklarını veren parlak, siyah taş.
Diğer adları: Obsidyen · Volkan camı
- Süs taşı
- Türkiye’de önemli
.jpg){kind=link}
Kısaca
Obsidiyen, silisçe zengin ve çok koyu kıvamlı lavın kristal oluşturmaya fırsat bulamadan katılaşmasıyla oluşan doğal bir camdır. Kırıldığında cam gibi kavisli ve son derece keskin kenarlar oluşturur. Taş Devri'nde insanlar ondan bıçak, ok ucu ve başka kesici aletler yapmıştır.
Nasıl oluşur?
Obsidiyen, silisçe çok zengin (çoğunlukla riyolit bileşimli) lavın yeryüzünde katılaşmasıyla oluşur. Bu tür lav son derece koyu kıvamlıdır (viskozdur); atomlar düzenli bir kristal yapı kuracak kadar kolay hareket edemez. Lav bu koşullarda soğuyunca kristal yerine cam oluşur. Bu yüzden obsidiyen bir mineral değil, düzenli atom dizilimi olmayan bir mineraloiddir.
Cam, jeolojik zaman ölçeğinde kararlı değildir: obsidiyen çok uzun sürede yavaş yavaş kristalleşir (devitrifikasyon). Bu nedenle obsidiyene çoğunlukla jeolojik açıdan genç volkanik alanlarda rastlanır.
Ne işe yarar?
Taş Devri’nde obsidiyen, keskin kenarları sayesinde bıçak, ok ucu ve kazıyıcı yapımında en değerli hammaddelerden biriydi. Her obsidiyen kaynağının kimyasal “parmak izi” farklı olduğundan arkeologlar bir aletin hangi yanardağdan geldiğini belirleyebilir ve tarih öncesi ticaret yollarını izleyebilir. Bugün obsidiyen daha çok süs taşı olarak takılarda ve küçük süs eşyalarında kullanılır.
Türkiye’de obsidiyen
Anadolu, Yakın Doğu’da tarih öncesi dönemde kullanılan obsidiyenin en önemli kaynaklarının birçoğunu barındırır. Kapadokya’daki Göllüdağ ve Nenezi Dağı, Konya’daki Çatalhöyük yerleşiminin ana obsidiyen kaynaklarıydı. Doğuda, Bitlis’teki Nemrut yanardağının kalderasında da obsidiyen akıntıları bulunur.
Nasıl tanınır?
- 1
Cam gibi parlaktır ve genellikle siyahtır; ince kenarları ışığa tutulduğunda kahverengimsi ya da grimsi yarı saydam görünür.
- 2
Kırıldığında midye kabuğunu andıran kavisli yüzeyler ve jilet gibi keskin kenarlar oluşur.
- 3
İçinde kristal görülmez; bazen beyaz “kar taneleri”, akma bantları ya da altın ve gökkuşağı renklerinde yansımalar bulunur.
- 4
Sertliği pencere camına yakındır (yaklaşık 5–5,5); çelik eğe onu çizebilir.
Sahteler ve taklitler
Satış yapan sitelerin genellikle yazmadığı bilgiler:
- Canlı mavi, yeşil, kırmızı veya sarı renkte, saydam “obsidiyen” diye satılan taşlar neredeyse her zaman insan yapımı camdır; doğal obsidiyenin renkleri bu kadar parlak ve doygun değildir.
- Siyah şişe camı obsidiyene benzer; ancak içindeki yuvarlak hava kabarcıkları, kalıp izleri ya da kusursuz derecede tekdüze görünümü onu ele verir.
- “Apaçi gözyaşı” adıyla satılan küçük, yuvarlak parçalar gerçek obsidiyendir; bu ayrı bir taş değil, bir ticari addır.
Güvenlik
Obsidiyenin kırık kenarları jiletten daha keskin olabilir ve kolayca derin kesiklere yol açar. Kırarken ya da yontarken koruyucu gözlük ve eldiven kullanılmalı, küçük cam kıymıkları çıplak elle toplanmamalıdır.
Bunu biliyor muydun?
Çatalhöyük'te bulunan, yaklaşık 8.000 yıllık cilalı obsidiyen diskler, bilinen en eski aynalar arasında sayılır.
Obsidiyen bıçakların kenarı çelik neşterlerinkinden çok daha ince olabilir; bu yüzden bazı cerrahlar özel ameliyatlarda obsidiyen bıçak kullanır.
Nerede bulunur?
Harita yükleniyor…
- Nemrut Kalderası, Tatvan, Bitlis · Önemli yatakVan Gölü'nün batısındaki Nemrut yanardağının kalderasında obsidiyen akıntıları ve blokları bulunur; arkeolojik açıdan önemli bir obsidiyen kaynağıdır.
- Göllüdağ, Niğde · Tarihî kaynakKapadokya'daki bu volkanik kompleks, yakınındaki Nenezi Dağı ile birlikte Çatalhöyük'te bulunan obsidiyenin başlıca kaynaklarındandır; çevresinde çok sayıda tarih öncesi obsidiyen işliği vardır.
- Lipari Adası, Eolie Adaları, İtalya · Tarihî kaynakNeolitik dönemde Akdeniz'in en önemli obsidiyen kaynaklarından biri.
- Obsidian Cliff, Yellowstone, Wyoming, ABD · Tarihî kaynak11.000 yılı aşkın bir süre önce alet yapımı için işlenmeye başlanan obsidiyen yatağı; buradan çıkan obsidiyen binlerce kilometre doğudaki Ohio Vadisi'nde, Hopewell kültürüne ait mezarlarda da bulunmuştur. 1996'dan beri ABD Ulusal Tarihi Simgesi (National Historic Landmark).
Konumlar korunma amacıyla yaklaşık gösterilir. Kırmızı noktalar Türkiye’deki yerlerdir. Büyük haritada aç →
Kaynaklar
- Obsidian · Encyclopaedia Britannica
- Obsidian Cliff · U.S. National Park Service (Yellowstone National Park)
- A new programme of obsidian characterization at Çatalhöyük, Turkey (Carter, Poupeau, Bressy & Pearce), Journal of Archaeological Science 33(7) · Elsevier, 2006
Dış bağlantılar
Taslak: uzman incelemesi bekliyorHata bildir ↗
Aynı basamaktaki taşlar
Akik
Kalsedonun bantlı çeşidi: volkanik kayaç boşluklarında katman katman büyür, her kesildiğinde başka bir desen gösterir.
Ametist
Kuvarsın mor çeşidi: rengini kristaldeki eser miktarda demir ile doğal radyasyonun ortak etkisinden alan bir süs taşı.
Aytaşı
Yüzeyinde ay ışığı gibi süzülen mavimsi bir parıltı taşıyan feldispat; bu ışık, taşın içindeki ince katmanlardan saçılır.