Meteorit

Aubrit

Aubrite

Beyaz kristalli “ay taşına” benzeyen meteoritler: neredeyse hiç oksijen olmayan bir ortamda erimiş kayaçtan oluşan enstatit akondritleri.

Halk arasında: Göktaşı

Bishopville aubritinden 2,2 cm'lik bir parçaFotoğraf: James St. John · CC BY 2.0 · Wikimedia Commons

Kısaca

Aubritler, adlarını 1836'da Fransa'da Nyons yakınındaki Aubres'e düşen küçük bir akondritten alan taş meteoritlerdir. Başlıca enstatitten (demirce fakir, magnezyumca zengin bir ortopiroksen) oluştukları için “enstatit akondritleri” de denir. Magmatik kökenlidirler, yani bir asteroitte erimiş kayaçtan oluşmuşlardır. Açık renkli, iri beyaz kristallidirler ve çoğu breşleşmiştir; bu yüzden çoğu zaman Ay'dan gelmiş gibi göründükleri söylenir.

Görseller

2024 BX1 asteroidinden gelen 40 gramlık bir Ribbeck parçasıFotoğraf: Andreas Möller · CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Nasıl oluşur?

Aubritler, bir asteroitte oksijence son derece fakir (indirgeyici) koşullarda erimiş kayaçtan oluştu. Bu yüzden içlerindeki piroksen neredeyse hiç demir içermez ve beyaz renkli enstatittir. Magmatik kökenleri, onları hiç erimemiş ilkel enstatit kondritlerden ayırır.

Çoğu aubritin ağır biçimde breşleşmiş olması, ana gövdelerinin şiddetli çarpışmalar geçirdiğini gösterir. Bazı aubritlerde kondritik yabancı kayaç parçalarının bulunması, ana gövdenin kondritik bileşimli bir asteroitle çarpıştığını düşündürür.

Ne işe yarar?

İndirgeyici ortamlar: Oksijensiz ortamda oluşan magmatik kayaçların nasıl oluştuğunu anlamaya yarar.
Asteroit bağlantıları: Nysa ve Hungaria ailelerindeki E türü asteroitlerle karşılaştırılır.
Gezegen savunması: 2024 BX1, çarpmadan önce keşfedilip parçaları bulunan ender meteoroitlerdendir; bu tür olaylar erken uyarı sistemlerini sınamaya yarar.

Ünlü aubritler

Aubres (Fransa, 1836) gruba adını veren düşüştür. Cumberland Falls 1919’da Kentucky’ye düştü. Ribbeck (Almanya, 2024) ise düşmeden önce keşfedilen 2024 BX1 meteoroidinin parçalarıdır.

Değerini ne belirler?

Aubritler ender meteoritlerdir ve beyaz, iri kristalli görünüşleriyle öteki meteoritlerden kolayca ayrılırlar. Bir parçanın değerini kütlesi, tazeliği ve Ribbeck ya da Cumberland Falls gibi gözlenmiş bir düşüşe ait olup olmadığı belirler.

Bu bilgi eğitim amaçlıdır; alım-satım veya yatırım tavsiyesi değildir. Değer, kaliteye ve işlem görüp görmediğine göre çok büyük farklar gösterir.

Nasıl tanınır?

1
Dışı kahverengimsi bir erime kabuğuyla kaplıdır; içi beyaz ile açık gri arasında, iri kristallidir.
2
Çoğu ağır biçimde breşleşmiştir: kırık beyaz kristal parçaları birbirine kaynamış gibi görünür.
3
Bir taşın aubrit olduğu ancak laboratuvar analiziyle kesinleşir.

Yanlış bilinenler

YanlışBeyaz, açık renkli bir taş meteorit olamaz; meteoritler hep siyahtır.
DoğrusuMeteoritlerin dışı genellikle koyu bir erime kabuğuyla kaplıdır, ama içleri her zaman koyu değildir. Aubritlerin içi büyük ölçüde beyaz enstatit kristallerinden oluşur ve erime kabukları bile kahverengimsidir.

Bunu biliyor muydun?

2024 BX1 adlı küçük meteoroit, Macar gökbilimci Krisztián Sárneczky tarafından Dünya'ya çarpmadan üç saatten kısa süre önce keşfedildi ve Berlin üzerinde parçalandı; parçaları bir aubrit çıktı.

Araştırmacılar Ribbeck'te bulunan bu parçalara, Theodor Fontane'nin Ribbeck'li Bay von Ribbeck şiirindeki armut ağacını anarak “kozmik armutlar” dedi.

Bazı araştırmacılar aubritlerin Merkür gezegeninden gelmiş olabileceğini öne sürmüştür; Ribbeck parçalarının tayfı ise Merkür'e anlamlı biçimde benzemez.

Nerede bulunur?

Harita yükleniyor…

Aubres, Nyons yakını, Drôme, Fransa · Tip lokalite1836'da düşen ve gruba adını veren küçük akondrit. Nokta Nyons kasabasını gösterir.
Ribbeck, Nauen yakını, Brandenburg, Almanya · Bilinen bulunuş yeriDüşmeden üç saatten kısa süre önce keşfedilen 2024 BX1 meteoroidi, 21 Ocak 2024'te Berlin üzerinde parçalandı; Ribbeck yakınında yaklaşık 200 parça (1,8 kg) toplandı. Bir aubrittir.

Konumlar korunma amacıyla yaklaşık gösterilir. Kırmızı noktalar Türkiye’deki yerlerdir. Büyük haritada aç →

Sık sorulan sorular

Aubrit nedir?

Aubritler nereden gelir?

Kaynakları kesin değildir. Tayfları Nysa ailesindeki E türü asteroitlere benzer; küçük bir Dünya'ya yakın asteroit olan 3103 Eger de sıkça aday gösterilir. 2024'te düşen Ribbeck parçalarının ise Hungaria ailesinden geldiği düşünülür. Merkür'den gelmiş olabilecekleri de öne sürülmüştür.

Aubrit ne işe yarar?

İndirgeyici ortamlar: Oksijensiz ortamda oluşan magmatik kayaçların nasıl oluştuğunu anlamaya yarar. Asteroit bağlantıları: Nysa ve Hungaria ailelerindeki E türü asteroitlerle karşılaştırılır. Gezegen savunması: 2024 BX1, çarpmadan önce keşfedilip parçaları bulunan ender meteoroitlerdendir; bu tür olaylar erken uyarı sistemlerini sınamaya yarar.

Aubrit ne kadar serttir?

Mohs sertlik ölçeğinde 5–6 değerindedir. Camı çizebilir; çelik bıçakla çizmek zordur. Özgül ağırlığı 2,97–3,27 g/cm³’tür.

Aubrit nerede bulunur?

Bilinen başlıca bulunuş yerleri: Aubres, Nyons yakını, Drôme, Fransa; Ribbeck, Nauen yakını, Brandenburg, Almanya.

Aubrit gerçek mi, nasıl anlaşılır?

Dışı kahverengimsi bir erime kabuğuyla kaplıdır; içi beyaz ile açık gri arasında, iri kristallidir. Çoğu ağır biçimde breşleşmiştir: kırık beyaz kristal parçaları birbirine kaynamış gibi görünür. Bir taşın aubrit olduğu ancak laboratuvar analiziyle kesinleşir.

Aubrit değerli mi?

“Sokaktan Elmasa” değer merdiveninde dokuz basamaktan 6. basamaktadır: Seçkin süs ve koleksiyon taşı. Aubritler ender meteoritlerdir ve beyaz, iri kristalli görünüşleriyle öteki meteoritlerden kolayca ayrılırlar. Bir parçanın değerini kütlesi, tazeliği ve Ribbeck ya da Cumberland Falls gibi gözlenmiş bir düşüşe ait olup olmadığı belirler.