Mineraloid
Tektit
Tektite
Meteorit değil: Dev göktaşı çarpmalarında eriyip havaya savrulan Dünya kayaçlarından oluşan doğal cam parçaları.
Diğer adları: Moldavit (Orta Avrupa tektiti) · Avustralit (Avustralya tektiti) · İndoçinit (Güneydoğu Asya tektiti)
- Değerli taş
- Süs taşı
Kısaca
Tektitler, büyük bir göktaşı yere çarptığında eriyen kayaçların havaya fırlatılıp uçarken soğumasıyla oluşan küçük cam parçalarıdır. Uzaydan gelmezler; Dünya'nın kendi kayaçlarından yapılmışlardır. En ünlüsü, Çekya'da bulunan şişe yeşili moldavittir.
Nasıl oluşur?
Büyük bir göktaşı yere çarptığında açığa çıkan muazzam enerji, çarpma noktasındaki kayaçları anında eritir. Eriyik damlacıklar atmosferin yükseklerine fırlatılır ve uçarken hızla soğuyarak cama dönüşür. Bu yüzden tektitler meteorit değildir: Dünya kayaçlarından oluşan çarpma camlarıdır. Silisçe zengindirler ve volkan camı obsidiyene göre çok daha az su içerirler. Düzenli bir kristal yapıları olmadığı için mineraloid sayılırlar.
Saçılma alanları
Tektitler, “saçılma alanı” denen geniş bölgelerde bulunur. En büyüğü, Güneydoğu Asya’dan Avustralya’ya uzanan ve yaklaşık 800.000 yıllık olan Avustralasya alanıdır; Avustralya’da bulunan tektitlere avustralit, Güneydoğu Asya’dakilere indoçinit denir. Orta Avrupa’nın yeşil moldavitleri ise yaklaşık 15 milyon yıl önce, bugünkü Almanya’nın Bavyera bölgesindeki Ries kraterini açan çarpmayla oluşmuştur; çoğu, kraterin yüzlerce kilometre doğusunda, Çekya’nın Güney Bohemya ve Moravya bölgelerinde bulunur. Kuzey Amerika ve Fildişi Sahili saçılma alanları da bilinir.
Avustralitlerin biçimi
Bazı avustralitlerin düğmeye benzeyen biçimi, katılaşmış cam parçalarının atmosfere yeniden yüksek hızla girerken ön yüzlerinin erimesi ve eriyiğin kenarlara doğru itilmesiyle oluşmuştur. Bu yüzden kenarlarında halka biçimli bir “flanş” görülür.
Nasıl tanınır?
- 1
Camsıdır; çoğu siyah ya da koyu kahverengidir, moldavitler ise yeşildir. İnce kenarları ışığa tutulduğunda yeşilimsi ya da kahverengimsi görünür.
- 2
Yüzeyleri çoğu zaman oyuklu, oluklu ya da tırtıklıdır; damla, düğme, disk ve halter gibi aerodinamik biçimler görülebilir.
- 3
Büyüteçle bakıldığında bol gaz kabarcığı ve solucanı andıran lechatelierit (saf silika camı) iplikleri görülebilir; bu iplikler moldaviti yapay camdan ayırmanın en iyi ipuçlarındandır.
- 4
Mıknatısı çekmez ve kristal içermez. Özellikle yüzeyi doğal görünen parçalarda kesin tanı için gemoloji laboratuvarı gerekir.
Sahteler ve taklitler
Satış yapan sitelerin genellikle yazmadığı bilgiler:
- Yeşil cam taklitler: Piyasada “moldavit” diye satılan yapay cam taklitler giderek yaygınlaşmaktadır. Bunların rengi çok düzgün, kabarcıkları azdır; GIA'nın incelediği taklitler doğal moldavitten daha yüksek kırılma indisi ve yoğunluk göstermiş, kısa dalga morötesi ışıkta tebeşirimsi mavi parlamıştır.
- Asitle dağlanmış cam: Doğal moldavitin tırtıklı yüzeyi, camın hidroflorik asitle dağlanmasıyla çok benzer biçimde taklit edilebilir; düz ve eşit aralıklı “akma çizgileri” şüphe uyandırmalıdır.
- Obsidiyen ile karıştırılabilir: Obsidiyen de doğal camdır, ama volkaniktir ve tektitlerden daha fazla su içerir.
- Tektitler meteorit değildir; “meteorit camı” ya da “uzay taşı” gibi adlarla satılmaları yanıltıcıdır.
Bunu biliyor muydun?
19. yüzyıldan kalma beş moldavit takı setini inceleyen bir müze çalışmasında, bunlardan dördünün aslında cam taklit taşlar içerdiği ortaya çıktı; yani moldavit taklitçiliği hiç de yeni değil.
“Tektit” adı, Yunancada “erimiş” anlamına gelen “tēktos” sözcüğünden gelir.
Nerede bulunur?
Harita yükleniyor…
- Güney Bohemya, Çekya · Önemli yatakMoldavitlerin çoğu Güney Bohemya ve Moravya'da bulunur. Adını Vltava (Almancası Moldau) Nehri'nden alır.
- Ries Krateri, Nördlingen, Bavyera, Almanya · Bilinen bulunuş yeriYaklaşık 15 milyon yıl önce moldavitleri oluşturan göktaşı çarpmasının krateri; çapı yaklaşık 24 km'dir.
- Güney Avustralya · Önemli yatakYaklaşık 800.000 yıllık Avustralasya saçılma alanının bir parçası; düğme ve flanşlı disk biçimli avustralitlerle ünlüdür.
- Khorat Platosu, Tayland · Bilinen bulunuş yeriAvustralasya saçılma alanına ait siyah, çoğu damla ve halter biçimli indoçinitler bulunur.
Konumlar korunma amacıyla yaklaşık gösterilir. Kırmızı noktalar Türkiye’deki yerlerdir. Büyük haritada aç →
Kaynaklar
- Tektite · Encyclopaedia Britannica
- Moldavites: Natural or Fake? (Hyršl, J.), Gems & Gemology 51(1), Gem News International · Gemological Institute of America (GIA), 2015
- Imitation Moldavite, Gems & Gemology 57(2), Lab Notes · Gemological Institute of America (GIA), 2021
Dış bağlantılar
Taslak: uzman incelemesi bekliyorHata bildir ↗
Aynı basamaktaki taşlar
Akik
Kalsedonun bantlı çeşidi: volkanik kayaç boşluklarında katman katman büyür, her kesildiğinde başka bir desen gösterir.
Ametist
Kuvarsın mor çeşidi: rengini kristaldeki eser miktarda demir ile doğal radyasyonun ortak etkisinden alan bir süs taşı.
Aytaşı
Yüzeyinde ay ışığı gibi süzülen mavimsi bir parıltı taşıyan feldispat; bu ışık, taşın içindeki ince katmanlardan saçılır.