VaryeteŞunun bir çeşidi: Kuvars
Dumanlı kuvars
SiO₂Smoky quartz
Kuvarsın kahverengiden siyaha uzanan çeşidi: rengini çevresindeki kayaçlardan gelen doğal radyasyona borçludur.
Diğer adları: Morion (siyah, ışık geçirmeyen türü) · Cairngorm (İskoçya'dan çıkanı)
- Değerli taş
- Süs taşı
Kısaca
Dumanlı kuvars, açık kahverengiden dumanlı griye ve neredeyse ışık geçirmeyen siyaha kadar değişen renklerdeki kuvars çeşididir. Rengi, kristalin içindeki çok az miktardaki alüminyumun çevredeki kayaçlardan gelen doğal radyasyonla etkileşmesinden doğar. Granit ve pegmatitlerdeki boşluklarda iri, parlak kristaller hâlinde büyüyebilir.
Rengi nereden gelir?
Kuvarsın kristal yapısında bazı silisyum atomlarının yerini çok az miktarda alüminyum alabilir. Granit gibi kayaçlardaki doğal radyoaktif elementlerden yayılan ışınım, uzun süre içinde bu alüminyumun çevresinde renk merkezleri oluşturur ve kristal dumanlı bir renk kazanır. Renk ısıya duyarlıdır: Dumanlı kuvars ısıtıldığında rengi açılır, bazen sarı bir aşamadan geçerek tamamen kaybolur. Aynı süreç laboratuvarda da taklit edilebildiği için piyasadaki dumanlı kuvarsın bir bölümü yapay olarak ışınlanmıştır.
Nerede bulunur?
Dumanlı kuvars, radyoaktif element bakımından görece zengin olan granitlerde ve pegmatitlerde yaygındır. İsviçre Alpleri’ndeki kırık boşlukları iri ve berrak kristalleriyle ünlüdür. ABD’deki Pikes Peak çevresinde dumanlı kuvars, mavi-yeşil amazonit kristalleriyle birlikte bulunur. İskoçya’daki Cairngorm Dağları ise taşın adlarından birinin kaynağıdır.
Ne işe yarar?
Dumanlı kuvars yüzeyli kesilerek takılarda, oyulup süs eşyası olarak kullanılır; iyi biçimlenmiş kristalleri koleksiyoncular arasında çok aranır. İskoçya’da ise uzun zamandır broşlarda, kilt iğnelerinde ve geleneksel bıçak ile hançerlerin saplarında kullanılır. Kahverengi tonları nedeniyle zaman zaman topazla karıştırılır; taşın kuvars olduğu sertlik ve optik özelliklerine bakılarak anlaşılır.
Nasıl tanınır?
- 1
Kuvars kadar serttir (7): camı çizer, çelik bıçak onu çizemez.
- 2
Kristalleri altı yüzlü bir prizma ve sivri bir uçla biter; çoğu zaman granit veya pegmatit boşluklarında feldispat kristalleriyle birlikte bulunur.
- 3
Işığa tutulduğunda kahverengi-gri bir ton görülür; en koyu türü olan morion ise neredeyse hiç ışık geçirmez.
- 4
Rengin doğal mı yoksa yapay ışınlama sonucu mu oluştuğu evde anlaşılamaz; bunun için laboratuvar incelemesi gerekir.
Sahteler ve taklitler
Satış yapan sitelerin genellikle yazmadığı bilgiler:
- Yapay olarak ışınlanmış kuvars: Renksiz kuvars ışınlanarak dumanlı renk kazanabilir. Piyasada yaygındır ve satıcının bunu belirtmesi gerekir.
- “Dumanlı topaz” gibi adlar yanıltıcıdır: Taş topaz değil, kuvarstır.
- Isıtılmış dumanlı kuvars: Isıtılınca rengi açılır, bazen sarıya döner; bu taşlar sitrin olarak satılabilir.
- Kahverengi cam: Kuvarstan yumuşaktır ve içinde yuvarlak hava kabarcıkları görülebilir.
Bunu biliyor muydun?
İskoçya'nın Cairngorm Dağları'ndan çıkan dumanlı kuvarsa “cairngorm” denir; İskoç dağlı kıyafetiyle takılan broşlarda sevilen bir süs taşıdır.
Morion, Almancada dumanlı kuvarsın genel adıdır; Türkçede ve İngilizcede ise yalnızca neredeyse siyah, ışık geçirmeyen türü için kullanılır.
Nerede bulunur?
Harita yükleniyor…
- Cairngorm Dağları, İskoçya · Tarihî kaynak“Cairngorm” adı verilen dumanlı kuvarsın kaynağı; İskoç dağlı kıyafetindeki broşlarda kullanılmıştır
- Gotthard masifi, İsviçre Alpleri · Önemli yatakAlp tipi kırık boşluklarında iri ve berrak kristaller
- Pikes Peak, Colorado, ABD · Bilinen bulunuş yeriGranit pegmatitlerinde mavi-yeşil amazonit kristalleriyle birlikte
Konumlar korunma amacıyla yaklaşık gösterilir. Kırmızı noktalar Türkiye’deki yerlerdir. Büyük haritada aç →
Ailesi
Kaynaklar
- Smoky quartz · Encyclopaedia Britannica
- Handbook of Mineralogy: Quartz · Mineralogical Society of America
- Geology to jewellery: the history and science of Cairngorm quartz · National Museums Scotland
Dış bağlantılar
Taslak: uzman incelemesi bekliyorHata bildir ↗
Aynı basamaktaki taşlar
Akik
Kalsedonun bantlı çeşidi: volkanik kayaç boşluklarında katman katman büyür, her kesildiğinde başka bir desen gösterir.
Ametist
Kuvarsın mor çeşidi: rengini kristaldeki eser miktarda demir ile doğal radyasyonun ortak etkisinden alan bir süs taşı.
Aytaşı
Yüzeyinde ay ışığı gibi süzülen mavimsi bir parıltı taşıyan feldispat; bu ışık, taşın içindeki ince katmanlardan saçılır.