VaryeteŞunun bir çeşidi: Turmalin

Rubellit

XY₃Z₆(T₆O₁₈)(BO₃)₃V₃WRubellite

Turmalinin pembeden yakut kırmızısına uzanan çeşidi: yüzyıllarca yakutla karıştırıldı, Çin imparatorluk sarayında da çok sevildi.

Diğer adları: Rubelit · Kırmızı turmalin

Halk arasında: Yarı değerli taş

Fotoğraf: Hiart · CC0 · Wikimedia Commons

Kısaca

Rubellit, pembe, kırmızı, morumsu kırmızı ya da turuncumsu kırmızı turmalinlere verilen ticari addır; bu taşların çoğu lityumlu bir turmalin türü olan elbaittir. Adı Latincede “kırmızımsı” anlamına gelen rubellus sözcüğünden gelir ve ilk kez 1794'te kullanılmıştır. Rengini başlıca eser miktardaki manganezden alır. Yakut, spinel ve granatla tarih boyunca karıştırılmıştır; Rusya'nın taç mücevherleri arasındaki ünlü “Sezar'ın Yakutu” bile aslında bir rubellittir.

Görseller

Rubellit örneği (2) — Fotoğraf: Osama Shukir Muhammed Amin FRCP(Glasg) · CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Nasıl oluşur?

Rubellit, öteki değerli turmalinler gibi lityumca zengin granit pegmatitlerinde oluşur: Pegmatit, magmanın son ve sulu kalan bölümünün yavaş kristalleşmesiyle oluşan iri taneli bir kayaçtır. Kristaller bu kayaçtaki boşluklarda, yani ceplerde kuvars, feldispat ve lepidolit mikasıyla birlikte büyür. GIA’ya göre turmalinde pembe ve kırmızı tonları manganez verir; bazı pembe turmalinlerin rengi ise doğal ya da yapay ışınımın oluşturduğu renk merkezlerinden gelir. Kırmızı turmalinler büyürken içlerinde çok sayıda kapanım tutar; bu yüzden tamamen temiz rubellit enderdir.

Ne işe yarar?

Takı: Rubellit yüzük, kolye ve küpelerde fasetli taş ya da kabaşon olarak kullanılır. Sertliği (7–7,5) gündelik takıya uygundur.
Oymacılık: Çin’de 1900’lerin başında Kaliforniya’dan gelen pembe turmalinden enfiye şişeleri ve süs eşyaları oyulmuştur.
Koleksiyon: Pegmatit ceplerinden çıkan, kuvars ve lepidolit üzerindeki parlak kırmızı kristaller müze ve koleksiyon parçasıdır.

Yakut sanılan taş

Rubellit adını 1794’te mineralog Richard Kirwan, Ural Dağları’ndan gelen pembe turmalin için önerdi. Taşın kendisi Roma döneminde de biliniyordu, ama granat ve spinel gibi başka kırmızı taşlarla karıştırılıyordu. En ünlü örnek “Sezar’ın Yakutu”dur: 1689–1777 arasında İsveç taç mücevherleri arasında bulunan bu 255,75 karatlık taşı, İsveç Kralı III. Gustav 1777’de Rusya İmparatoriçesi II. Katerina’ya hediye etti. Mineralog Aleksandr Fersman, 1922’de Rus taç mücevherlerinin envanterini çıkarırken taşın yakut değil rubellit olduğunu saptadı. Taş bugün Moskova’daki Elmas Fonu’nda hâlâ “Sezar’ın Yakutu” adıyla sergilenir.

Başlıca kaynaklar

Brezilya’da Minas Gerais eyaletindeki Cruzeiro madeni, GIA’ya göre yılda yaklaşık sekiz ton turmalin üretir ve bunun beşte biri rubellittir. Nijerya’nın Oyo Eyaleti’nde ise 2017’deki bir GIA raporuna göre yaklaşık 350 ocak vardır; madenciler 10–20 metre derinliğe inip pegmatitleri patlatarak ceplere ulaşır. Vikipedi; Afganistan, Madagaskar, Myanmar, Rusya ve ABD’yi de rubellit çıkan ülkeler arasında sayar.

Değerini ne belirler?

Rubellitin değerini en çok renk belirler: kahverengi tonu olmayan, yoğun, saf kırmızı en çok aranır; morumsu kırmızı taşlar daha yaygındır. Kırmızı turmalinler doğal olarak çok kapanımlı büyüdüğü için renk güçlü ve çekiciyse gözle görülen kapanımlar hoş görülür. Benzer renk ve berraklıktaki taşlarda karat başına değer, taş beş karatı geçtikçe artar. Isıl işlem ve ışınlama yaygındır; bunların açıklanması ve laboratuvar raporu önemlidir.

Bu bilgi eğitim amaçlıdır; alım-satım veya yatırım tavsiyesi değildir. Değer, kaliteye ve işlem görüp görmediğine göre çok büyük farklar gösterir.

Nasıl tanınır?

1
Rengi pembeden saf kırmızıya, morumsu ve turuncumsu kırmızıya uzanır; taşa farklı yönlerden bakıldığında ton değişebilir (pleokroizma).
2
Sertliği 7–7,5'tir ve belirgin dilinimi yoktur; yakuttan (9) yumuşak, camdan serttir.
3
Kırmızı turmalinlerde gözle görülen kapanımlar olağandır; en yaygınları sıvı ya da gaz dolu ince iğnelerdir. Tamamen temiz kırmızı bir taş enderdir.
4
Yakut, spinel ve kırmızı granatla karışabilir. Kırılma indisi (turmalinde yaklaşık 1,61–1,67) yakutunkinden belirgin biçimde düşüktür ve turmalin çift kırınımlıdır; kesin tanıyı gemoloji laboratuvarı koyar.

Sahteler ve taklitler

Satış yapan sitelerin genellikle yazmadığı bilgiler:

Isıl işlem: Düşük sıcaklıkta ısıtma, renkteki kahverengi tonu giderebilir. Kapanımları değiştirmediği için çoğu zaman saptanamaz.
Işınlama: Pembe turmalinin kırmızı rengi ışınlamayla oluşturulabilir ya da koyulaştırılabilir. Bu renk genellikle kalıcıdır, ama güçlü ışıkta uzun süre kalınca solabilir.
Yakut, spinel ve granat gibi kırmızı taşlarla tarih boyunca karıştırılmıştır; bugün de birbirlerinin yerine sunulabilirler.

Yanlış bilinenler

YanlışKırmızı ve parlak bir taş yakuttur.
DoğrusuKırmızı taşların hepsi yakut değildir. Rusya'nın taç mücevherleri arasındaki 255,75 karatlık “Sezar'ın Yakutu” yüzyıllarca yakut sanıldı; mineralog Aleksandr Fersman 1922'de onun bir rubellit olduğunu gösterdi.
YanlışHer pembe turmalin rubellittir.
DoğrusuRubellit resmî bir mineral adı değil, ticari bir addır ve hangi renkleri kapsadığı konusunda görüş birliği yoktur. Bazıları pembe taşları da sayar, bazıları adı yalnızca kırmızı, pembemsi kırmızı ve morumsu kırmızı taşlara verir.

Neye iyi geldiğine inanılır?

Bu bölüm inanışları aktarır; sağlık bilgisi değildir. Bu iddiaları destekleyen bilimsel bir kanıt yoktur ve hiçbir taş tedavinin yerine geçmez.

Bilimle çelişki:Orta: kanıtsız iddia

Bu taşa yüklenen anlamlar, kimin inandığıyla birlikte:

Günümüzde kristal terapi siteleri ve taş satıcıları rubellitin kalp çakrasıyla ilişkili olduğunu, sevgiyi ve tutkuyu artırdığını, duygusal yaraları sardığını, duyguları dengelediğini ve özgüveni güçlendirdiğini ileri sürer.

Bilim ne diyor?

Rubellitin sevgiyi artırdığına, duyguları dengelediğine ya da özgüveni güçlendirdiğine dair bilimsel bir kanıt yoktur. Taşın kırmızı rengi, kristal yapısındaki eser miktardaki manganezden ve doğal ışınımın oluşturduğu renk merkezlerinden gelir; bu, taşın fiziksel bir özelliğidir.

Bunu biliyor muydun?

1902–1910 arasında Kaliforniya'nın San Diego County bölgesinden Çin imparatorluk sarayına yaklaşık 120 ton pembe turmalin gönderildi; taşı çok seven İmparatoriçe Dul Cixi'nin sarayında enfiye şişeleri ve takılar yapıldı. Cixi 1908'de öldü, Qing hanedanı 1912'de yıkıldı ve bu ticaret de sona erdi.

Nijerya'nın Oyo Eyaleti'nde madenciler pegmatitlerdeki tek bir büyük cepten bazen bir ton rubellit çıkarabilir; tek kristaller 18 kilogramı aşabilir.

Turmalin ısıtıldığında iki ucunda zıt elektrik yükü oluşur; bu yüzden ısınan bir rubellit kristali toz ve kül gibi hafif parçacıkları çekebilir.

Nerede bulunur?

Harita yükleniyor…

Cruzeiro madeni, São José da Safira, Minas Gerais, Brezilya · Önemli yatakGIA'ya göre yılda yaklaşık sekiz ton turmalin üretir ve bunun beşte biri rubellittir
Oyo Eyaleti, Nijerya · Önemli yatakYaklaşık 350 ocakta pegmatit ceplerinden rubellit çıkarılır; taşlar sınıflandırma için Ibadan kentine götürülür
Himalaya madeni, Mesa Grande, San Diego County, Kaliforniya, ABD · Tarihî kaynak1902–1910 arasında San Diego County'den Çin imparatorluk sarayı için yaklaşık 120 ton pembe turmalin gönderildi
Madagaskar · Bilinen bulunuş yeriVikipedi rubellitin çıkarıldığı ülkeler arasında sayar; kaynak yatak adı vermediği için ülke düzeyinde gösterilmiştir
Myanmar · Bilinen bulunuş yeriVikipedi rubellit kaynakları arasında Myanmar'ı sayar; mineralog Fersman, “Sezar'ın Yakutu”nun Burma'dan gelmiş olabileceğini önermişti. Nokta, turmalin çıkan Mogok bölgesine konmuştur
Ural Dağları, Rusya · Tarihî kaynakRubellit adı 1794'te Ural'dan gelen pembe turmalin için önerildi; kaynak yalnızca “Ural” dediği için nokta bölge düzeyindedir (Orta Ural'daki Murzinka çevresi)

Konumlar korunma amacıyla yaklaşık gösterilir. Kırmızı noktalar Türkiye’deki yerlerdir. Büyük haritada aç →

Sık sorulan sorular

Rubellit nedir?

Rubellit ne işe yarar?

Takı: Rubellit yüzük, kolye ve küpelerde fasetli taş ya da kabaşon olarak kullanılır. Sertliği (7–7,5) gündelik takıya uygundur. Oymacılık: Çin'de 1900'lerin başında Kaliforniya'dan gelen pembe turmalinden enfiye şişeleri ve süs eşyaları oyulmuştur. Koleksiyon: Pegmatit ceplerinden çıkan, kuvars ve lepidolit üzerindeki parlak kırmızı kristaller müze ve koleksiyon parçasıdır.

Rubellit ne kadar serttir?

Mohs sertlik ölçeğinde 7–7,5 değerindedir. Camı ve çeliği çizer; çelik bıçak onu çizemez. Özgül ağırlığı 2,82–3,32 g/cm³’tür.

Rubellit nerede bulunur?

Bilinen başlıca bulunuş yerleri: Cruzeiro madeni, São José da Safira, Minas Gerais, Brezilya; Oyo Eyaleti, Nijerya; Himalaya madeni, Mesa Grande, San Diego County, Kaliforniya, ABD; Ural Dağları, Rusya; Madagaskar.

Rubellit gerçek mi, nasıl anlaşılır?

Rengi pembeden saf kırmızıya, morumsu ve turuncumsu kırmızıya uzanır; taşa farklı yönlerden bakıldığında ton değişebilir (pleokroizma). Sertliği 7–7,5'tir ve belirgin dilinimi yoktur; yakuttan (9) yumuşak, camdan serttir. Kırmızı turmalinlerde gözle görülen kapanımlar olağandır; en yaygınları sıvı ya da gaz dolu ince iğnelerdir. Tamamen temiz kırmızı bir taş enderdir. Isıl işlem: Düşük sıcaklıkta ısıtma, renkteki kahverengi tonu giderebilir. Kapanımları değiştirmediği için çoğu zaman saptanamaz.

Rubellit değerli mi?

“Sokaktan Elmasa” değer merdiveninde dokuz basamaktan 6. basamaktadır: Seçkin süs ve koleksiyon taşı. Rubellitin değerini en çok renk belirler: kahverengi tonu olmayan, yoğun, saf kırmızı en çok aranır; morumsu kırmızı taşlar daha yaygındır. Kırmızı turmalinler doğal olarak çok kapanımlı büyüdüğü için renk güçlü ve çekiciyse gözle görülen kapanımlar hoş görülür. Benzer renk ve berraklıktaki taşlarda karat başına değer, taş beş karatı geçtikçe artar. Isıl işlem ve ışınlama yaygındır; bunların açıklanması ve laboratuvar raporu önemlidir.

Rubellit neye iyi gelir?

Günümüzde kristal terapi siteleri ve taş satıcıları rubellitin kalp çakrasıyla ilişkili olduğunu, sevgiyi ve tutkuyu artırdığını, duygusal yaraları sardığını, duyguları dengelediğini ve özgüveni güçlendirdiğini ileri sürer. Rubellitin sevgiyi artırdığına, duyguları dengelediğine ya da özgüveni güçlendirdiğine dair bilimsel bir kanıt yoktur. Taşın kırmızı rengi, kristal yapısındaki eser miktardaki manganezden ve doğal ışınımın oluşturduğu renk merkezlerinden gelir; bu, taşın fiziksel bir özelliğidir. Bu bölüm inanışları aktarır; sağlık bilgisi değildir. Bu iddiaları destekleyen bilimsel bir kanıt yoktur ve hiçbir taş tedavinin yerine geçmez.