Serüsit

Serüsit, kurşun ve karbondan oluşan bir mineraldir (kurşun karbonat, PbCO₃). Renksiz ya da beyaz, elmas gibi parlak kristaller oluşturur ve çok ağırdır. Kurşun yataklarının havayla temas eden üst kısımlarında oluşur; bazı yataklarda önemli bir kurşun cevheridir. Adı, Latince “beyaz kurşun” anlamına gelen cerussa sözcüğünden gelir; Türkçede “üstübeç” adı da kullanılır.

Kurşun cevheri: Kurşun içeriği ağırlıkça yaklaşık %77'ye varır. Galen ayrışmış yataklarda önemli bir cevher olabilir. Beyaz kurşun: Doğal serüsit boya yapımında kullanılmaz; “beyaz kurşun” (üstübeç) denen boya ve makyaj malzemesi yapay olarak üretilir. Temiz beyazlığı ve örtücülüğü yüzünden yüzyıllarca ressamların ve boyacıların temel pigmenti olmuştur. Kurşun zehirlenmesine yol açtığı için bugün çoğu ülkede yasaktır. Koleksiyon: Elmasımsı parlaklığı, yıldız biçimli ikizleri ve Tsumeb gibi yerlerden gelen büyük kristalleri nedeniyle mineral koleksiyoncularının gözde parçasıdır.

Mohs sertlik ölçeğinde 3–3,5 değerindedir. Tırnakla çizilemez ama çelik bir bıçak onu çizer. Özgül ağırlığı 6,53–6,57 g/cm³’tür.

Bilinen başlıca bulunuş yerleri: Tsumeb, Oshikoto, Namibya; Broken Hill, Yeni Güney Galler, Avustralya; Příbram, Orta Bohemya, Çekya; Monteponi ve Montevecchio, Iglesias çevresi, Sardinya, İtalya; Leadhills, Lanarkshire, İskoçya.

Türkiye’deki bilinen bulunuş yerleri: Bolkardağ (Ulukışla), Niğde.

Çok ağırdır (özgül ağırlık yaklaşık 6,5): aynı büyüklükteki bir kuvars parçasının yaklaşık iki buçuk katı gelir. Renksiz, beyaz ya da gri kristallerinin parlaklığı elmasımsıdır; bazen reçine gibi de parlar. Sertliği 3–3,5'tir, çok gevrektir; çelik bıçakla çizilir ve kolayca kırılır. Anglezit de ağır, elmasımsı parlak ve çoğu zaman renksizdir; serüsitle birlikte bulunur ve ikisini gözle ayırmak güçtür. Kesin tanı için laboratuvar analizi gerekir.

“Sokaktan Elmasa” değer merdiveninde dokuz basamaktan 4. basamaktadır: Kaliteli blok taş ve cevher. Cevher olarak serüsit, kurşun yataklarının oksidasyon zonunda toplanan kurşun oranına (saf serüsit ağırlığının yaklaşık %77'si kurşundur), yatağın büyüklüğüne ve işletme ile zenginleştirme maliyetine göre değer taşır. Koleksiyonda iri, berrak, parlak ve hasarsız kristaller, düzgün yıldız ya da kalp biçimli ikizler ve Tsumeb ya da Touissit gibi ünlü yerlerden gelen örnekler aranır. Çok gevrek ve ısıya duyarlı olduğu için kesilmiş serüsit son derece nadirdir; yalnızca koleksiyoncular için işlenir.

Türkçe kaynaklarda üstübeçin gül suyuyla karıştırılıp “gece yanığı” denen yanığın tedavisinde kullanılabileceği söylenir. Üstübeç ve serüsit kurşun bileşikleridir; kurşun zehirlidir ve Dünya Sağlık Örgütü'ne göre kurşuna maruz kalmanın zararsız kabul edilen bir düzeyi yoktur. Bu yüzden yanığa, yaraya ya da cilde sürülmemelidir. Serüsit suya konup içilmemeli (“taş suyu”), ağza alınmamalı ve tozu solunmamalıdır. Bu bölüm inanışları aktarır; sağlık bilgisi değildir. Bu iddiaları destekleyen bilimsel bir kanıt yoktur ve hiçbir taş tedavinin yerine geçmez.

Serüsit kurşun içerir ve kurşun, vücutta birikerek özellikle çocuklarda beyin ve sinir sistemine kalıcı zarar verebilen zehirli bir metaldir. Dünya Sağlık Örgütü'ne göre kurşuna maruz kalmanın zararsız kabul edilen bir düzeyi yoktur. Serüsit örneklerine dokunduktan sonra eller mutlaka yıkanmalı, örnekler çocukların ulaşamayacağı yerde saklanmalıdır. Serüsit ağza götürülmemeli, öğütülmemeli, zımparalanmamalı ve ısıtılmamalıdır; tozu solunmamalıdır. Suya konup içilmemelidir.