Kiyastolit

Kiyastolit, andaluzit mineralinin opak, gri ya da beyazımsı çeşididir. Kristal büyürken içine giren grafit (karbon) ve kil artıkları kristalin köşegenleri boyunca dizilir; kristal enine kesilince koyu renkli bir haç ya da “X” deseni ortaya çıkar. Adı, Yunanca “çapraz dizilmiş” anlamına gelen chiastos sözcüğünden gelir ve X harfine benzeyen Yunan “ki” (χ) harfine gönderme yapar.

Muska ve dinî simge: Doğal haç deseni yüzünden yüzyıllarca muska ve hac hatırası olarak taşındı; bugün de Hristiyan simgesi olarak takılarda kullanılır. Süs taşı: Enine kesilip cilalanan dilimler kolye ucu, küpe ve kabaşon yapılır; Şili'nin Laraquete kasabası, “piedra cruz” denen kiyastolitten el yapımı takılarıyla bilinir. Koleksiyon: İri ve deseni belirgin kristaller mineral koleksiyoncularınca aranır. Bilim: Kiyastolit ve andaluzit, bir kayacın düşük basınçta ısındığını gösteren işaret minerallerindendir; jeologlar granit çevresindeki ısınma kuşaklarını bu minerallerle haritalar.

Mohs sertlik ölçeğinde 6,5–7,5 değerindedir. Camı ve çeliği çizer; çelik bıçak onu çizemez. Özgül ağırlığı 3,13–3,17 g/cm³’tür.

Bilinen başlıca bulunuş yerleri: Boal, Asturias, İspanya; Mount Howden (Bimbowrie'nin kuzeyi), Olary, Güney Avustralya; Santiago de Compostela, Galiçya, İspanya; Lancaster, Worcester İlçesi, Massachusetts, ABD; Carreço, Viana do Castelo, Portekiz.

Kesiti kareye yakın, prizma biçimli gri ya da beyazımsı kristallerdir; enine kesit alındığında içinde siyah bir haç, “X” ya da dama tahtasını andıran bir desen görülür. Desen kristal boyunca değişir: Kunz'a göre kristalin bir ucundan kesilen dilimlerde haç önce beyaz, siyah çizgili görünür, ilerledikçe siyah haç belirginleşir; iki haç hiçbir zaman tam aynı değildir. Granit gibi sıcak bir magmanın çevresindeki ısınmış kayrak taşı, şist ve hornfelslerde, kayacın içine gömülü çubuklar hâlinde bulunur. Staurolit ikizleri de “haç taşı” adıyla satılır; bunlar kiyastolit değil, ayrı bir mineraldir.

“Sokaktan Elmasa” değer merdiveninde dokuz basamaktan 5. basamaktadır: Süs taşı. Kiyastolit ucuz bir süs ve koleksiyon taşıdır; değerini en çok haç deseninin belirginliği ve simetrisi belirler: açık zemin üzerinde keskin, düzgün kollu bir siyah haç en çok aranır. Kesit dilimlerinde iyi bir cila, çatlaksızlık ve büyüklük de önemlidir. Opak olduğu için yüzeyli kesilmez; daha çok dilim, kabaşon ve kolye ucu olarak işlenir. Mount Howden ya da Lancaster gibi ünlü yerlerden gelen iri kristaller koleksiyoncularca aranır.

Kunz'a göre eskiden kiyastolitin, deriye değecek biçimde takılırsa vücudun her yerinden akan kanı durdurduğuna, süt salgısını artırdığına ve boyna asılınca her türlü ateşi iyileştirdiğine inanılırdı. Aynı kaynağa göre taşın üzerindeki haç kutsal bir simge sayıldığı için kiyastolitin, takanın çevresinden kötü ruhları kovduğuna inanılırdı. 16. yüzyıldan itibaren Santiago de Compostela'dan dönen hacılar kiyastolitleri muska ve hatıra olarak Avrupa'nın dört bir yanına götürmüştür. Kiyastolitin kanamayı durdurduğuna, sütü artırdığına, ateşi düşürdüğüne ya da kötü ruhları kovduğuna dair hiçbir kanıt yoktur; kanamada ve yüksek ateşte tıbbi yardım gerekir. Haç deseni, kristal büyürken grafit ve kil artıklarının köşegenler boyunca dizilmesiyle oluşan tamamen doğal bir olgudur. Bu bölüm inanışları aktarır; sağlık bilgisi değildir. Bu iddiaları destekleyen bilimsel bir kanıt yoktur ve hiçbir taş tedavinin yerine geçmez.