VaryeteŞunun bir çeşidi: Kuvars
Kaplan gözü
SiO₂Tiger's eye
Üzerinde ipeksi bir ışık bandı kayan altın-kahverengi taş: kuvars ile ince asbest liflerinin birlikte büyümesinden doğar.
Diğer adları: Kaplangözü · Şahin gözü (mavi-gri türü)
- Süs taşı
Kısaca
Kaplan gözü, içinde birbirine paralel çok ince lifler bulunan, altın sarısından kahverengiye kadar renkli bir kuvars çeşididir. Kubbe biçiminde (kabaşon) kesilip parlatıldığında, taş hareket ettikçe yüzeyinde kayan parlak bir ışık bandı görülür; buna kedi gözü etkisi (şatoyans) denir. En iyi örnekleri Güney Afrika'dan çıkar.
Nasıl oluşur?
Kaplan gözü, Güney Afrika’nın Kuzey Kap eyaletindeki Asbestos Dağları’nın çok eski, bantlı demir oluşumlarında bulunur. Uzun süre, kuvarsın önceden var olan mavi asbest (krokidolit) liflerinin yerini aldığı ve onların biçimini koruduğu düşünüldü. 2003’te yayımlanan bir çalışma ise farklı bir tablo ortaya koydu: Kayaçtaki ince bir çatlağa sızan sıcak, mineralce zengin sulardan kuvars ve krokidolit aynı anda çökelir. Çatlak tekrar tekrar açılıp kapandıkça bu ikili büyüme yinelenir ve taşın lifli dokusu oluşur.
Rengi ve parıltısı
Krokidolit liflerindeki demirin bir bölümü oksitlendiğinde taş altın sarısı ve kahverengi renk alır. Lifler oksitlenmeden kalmışsa mavimsi gri şahin gözü oluşur. Taşın ipeksi parıltısı ve kayan ışık bandı, birbirine paralel dizilmiş liflerin ışığı yansıtmasından kaynaklanır. Bu etkiyi en iyi göstermek için taş, lifler tabanına paralel olacak biçimde kubbe şeklinde kesilir.
Ne işe yarar?
Kaplan gözü boncuk, kabaşon, yüzük taşı ve küçük oymalarda yaygın olarak kullanılan bir süs taşıdır. Kaplan gözü, kırmızı jasper ve parlak siyah hematit bantlarının bir arada bulunduğu kayaca “kaplan demiri” denir; Güney Afrika ve Batı Avustralya’dan çıkar.
Nasıl tanınır?
- 1
Taşı ışık altında çevirdiğinizde parlak ışık bandı yüzeyde kayar ve ipeksi bir parıltı görülür.
- 2
Neredeyse kuvars kadar serttir: çelik bıçak onu çizmekte zorlanır.
- 3
Aynı taşta altın sarısı bölgelerin yanında mavimsi gri (şahin gözü) ya da koyu kahverengi bantlar bulunabilir.
- 4
Neon gibi parlak, düz renkli ve çok keskin bir ışık bandı gösteren taşlar fiber optik cam olabilir.
Sahteler ve taklitler
Satış yapan sitelerin genellikle yazmadığı bilgiler:
- Fiber optik cam: Kaplan gözüne benzeyen ışık bandı gösterir ve pek çok renkte üretilir; yandan bakıldığında lifler çok düzenli, petek benzeri bir desen oluşturur.
- Isıtılmış kaplan gözü: Altın renkli taşlar hafifçe ısıtılınca kırmızımsı kahverengiye döner. “Kırmızı kaplan gözü” olarak satılan taşların çoğu bu yolla elde edilir.
- Ağartılmış ve boyanmış kaplan gözü: Koyu taşlar asitle açılabilir; yeşil, pembe, mor gibi renkler genellikle boyamadır ve belirtilmesi gerekir.
Güvenlik
Kaplan gözü, bir asbest minerali olan krokidolitin liflerini içerir. Bu lifler sert kuvarsın içine hapsolduğu için cilalı taşı takmak ve elle tutmak zararsızdır. Ham taşın kesilmesi, taşlanması veya zımparalanması sırasında oluşan toz ise solunmamalıdır: Islak yöntemle çalışılmalı ve uygun bir toz maskesi kullanılmalıdır.
Bunu biliyor muydun?
1873'ten beri ders kitapları, kaplan gözünün kuvarsın asbest liflerinin yerini zamanla almasıyla oluştuğunu yazıyordu. 2003'te yayımlanan bir araştırma bu açıklamanın yanlış olduğunu, kuvarsla liflerin aynı anda büyüdüğünü gösterdi.
Mavi-gri türüne şahin gözü denir; bu taşlarda lifler oksitlenmediği için krokidolitin özgün mavimsi rengi korunmuştur.
Nerede bulunur?
Harita yükleniyor…
- Asbestos Dağları (Prieska ile Griquatown arası), Kuzey Kap, Güney Afrika · Önemli yatakGriqualand West bölgesindeki bantlı demir oluşumları; en iyi kaplan gözlerinin kaynağı
- Kuruman çevresi, Kuzey Kap, Güney Afrika · Önemli yatakAsbestos Dağları'nın kuzey ucu
- Pilbara, Batı Avustralya · Bilinen bulunuş yeriKaplan gözü, kırmızı jasper ve hematit bantlarından oluşan “kaplan demiri” (tiger iron)
Konumlar korunma amacıyla yaklaşık gösterilir. Kırmızı noktalar Türkiye’deki yerlerdir. Büyük haritada aç →
Ailesi
Kaynaklar
- New interpretation of the origin of tiger's-eye (Heaney & Fisher), Geology 31(4) · Geological Society of America, 2003
- Tigereye · Encyclopaedia Britannica
- Structure of tiger's eye reevaluated after 125 years · Penn State University, 2003
Dış bağlantılar
Taslak: uzman incelemesi bekliyorHata bildir ↗
Aynı basamaktaki taşlar
Akik
Kalsedonun bantlı çeşidi: volkanik kayaç boşluklarında katman katman büyür, her kesildiğinde başka bir desen gösterir.
Ametist
Kuvarsın mor çeşidi: rengini kristaldeki eser miktarda demir ile doğal radyasyonun ortak etkisinden alan bir süs taşı.
Aytaşı
Yüzeyinde ay ışığı gibi süzülen mavimsi bir parıltı taşıyan feldispat; bu ışık, taşın içindeki ince katmanlardan saçılır.