Kayaç

Koquina

Coquina

Deniz kabuklarının sıkışmasıyla oluşan gözenekli kireçtaşı: Florida'da top gülleleri kalenin duvarlarında parçalanmadı, taşın içine saplandı.

Halk arasında: Doğal taş (yapı ve dekorasyon)
Yapı taşı

Fotoğraf: Wilson44691 · Public domain · Wikimedia Commons

Kimlik kartı

Sertlik (Mohs)2–3

Özgül ağırlık1,3–2 g/cm³

Renkler

beyaz
krem
açık gri
sarımsı
turuncumsu kahverengi

Bileşim: Neredeyse yalnızca deniz kabuğu ve kabuk kırıntılarından oluşur; kabuklar kalsit ya da aragonit (kalsiyum karbonat) yapısındadır. Kabuk parçaları az miktarda kum ve kalsit çimentosuyla birbirine tutunur.
Doku: İri taneli, kırıntılı doku: Kabuk parçalarının çoğu ortalama 2 mm'den büyüktür ve gözle rahatça seçilir. Kayaç çok gözeneklidir; kabuklar çoğu zaman katman düzlemlerine paralel yatar. Çimentolanma zayıftan orta dereceye kadar değişir.

Değer merdivenindeki yeri

Basamak 2/9 ·Tonla ölçülen hammadde

Bu bilgi eğitim amaçlıdır; alım-satım veya yatırım tavsiyesi değildir. Değer, kaliteye ve işlem görüp görmediğine göre çok büyük farklar gösterir.

Kısaca

Koquina, neredeyse yalnızca kırılmış deniz kabuklarından oluşan, kabuk parçalarının gözle seçilebildiği bir kireçtaşıdır. Dalgaların kabukları öğütüp ayıkladığı kıyı ve sığ deniz ortamlarında birikir. Gözenekli ve yumuşak olduğu için kolay kesilir; Florida'da 400 yılı aşkın süredir yapı taşı olarak kullanılmıştır. Adı İspanyolcada “tarak/midye” ve “kabuklu deniz hayvanı” anlamına gelen bir sözcükten gelir.

Görseller

Koquina örneği (2) — Fotoğraf: Brett Cannon · CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Nasıl oluşur?

Koquina, dalgaların ve akıntıların güçlü olduğu kıyı ve sığ deniz ortamlarında oluşur: plajlarda, deniz tabanındaki kum yığınlarında, gelgit kanallarında ve kıyı kum setlerinde. Burada kabuklar sürekli yuvarlanır, kırılır ve boyuna göre ayıklanır; hafif kırıntılar uzağa taşınırken kabuk parçaları birikir. Üstlerine yeni tortul gelince sıkışırlar; sudan çöken kalsit de parçaları gevşekçe birbirine yapıştırır.

Çimentolanma zayıfsa kayaç dağılgan kalır, iyi çimentolanmışsa daha sağlam bir kireçtaşı (bazen koquinit) olur. Koquina Devoniyen’den günümüze kadar her çağda bulunur; Florida’daki Anastasia Formasyonu ise Geç Pleistosen yaşlıdır (en eski örnekleri yaklaşık 110.000 yıllık).

Ne işe yarar?

Yapı taşı: Florida’da koquina 400 yılı aşkın süredir duvar ve bina taşı olarak kullanılmıştır. Castillo de San Marcos kalesi bunun en bilinen örneğidir; ilk yapılar kireç sıvayla korunurdu.
Yol ve dolgu: Ezilmiş koquina, asfaltsız yollarda ve karayolu yapımında dolgu olarak kullanılır.
Gübre ve süs: İçerdiği fosfat nedeniyle gübre olarak, ayrıca bahçe taşı olarak kullanılmıştır.
Su ve petrol: Gözenekli olduğu için yeraltı suyunu depolayabilir; Brezilya açıklarındaki bazı petrol sahalarında da koquina katmanlarının rezervuar kayacı olduğu bildirilir.

Kaleyi koruyan taş

İspanyollar 1672’de Florida’nın St. Augustine kentinde Castillo de San Marcos’u yapmaya başladığında taşı karşı kıyıdaki Anastasia Adası’ndan getirdi. Taş ocaktan yeni çıkınca çok yumuşaktı; kurutulunca sertleşip kullanılabilir hâle geldi. 1702 ve 1740’taki kuşatmalarda top güllelerinin duvarın içine gömüldüğü, taşı patlatmadığı anlatılır. Kale bugün ABD’nin ulusal anıtlarından biridir.

Değerini ne belirler?

Koquina bulunduğu kıyılarda ucuz, yerel bir hammaddedir; yol dolgusu, gübre ve bahçe süsü olarak kullanılır. Yapı taşı olarak değerini kabuk parçalarının ne kadar iyi çimentolandığı, blokların boyutu ve çatlaksızlığı, taşın ne kadar gözenekli ve suya duyarlı olduğu ile ocağa yakınlık belirler. Bazı yerlerde taş ocağı çalışması koruma kurallarıyla yasaklanmıştır; örneğin Shark Bay Dünya Mirası Alanı'nda artık koquina çıkarılamaz.

Bu bilgi eğitim amaçlıdır; alım-satım veya yatırım tavsiyesi değildir. Değer, kaliteye ve işlem görüp görmediğine göre çok büyük farklar gösterir.

Nasıl tanınır?

1
Gözle seçilebilen deniz kabuğu ve kabuk kırıntılarından oluşur; parçalar genellikle birkaç milimetre büyüklüğündedir ve sıkıca istiflenmiştir.
2
Çok gözenekli, kaba yüzeylidir ve boyutuna göre hafiftir; ıslanınca suyu hemen emer.
3
Kalsiyum karbonattan olduğu için üzerine seyreltik asit ya da sirke damlatılınca köpürür; çelik bıçakla kolayca çizilir.
4
Kabuk parçaları çoğunlukla katman düzlemine paralel dizilir; kırıldığı yerde kabukların kesitleri görülür.

Sahteler ve taklitler

Satış yapan sitelerin genellikle yazmadığı bilgiler:

Tabby denen malzeme koquina değildir: Yakılıp kireç yapılmış istiridye kabuklarının, kum, kül ve kırık kabuklarla karıştırılıp kalıplara dökülmesiyle yapılan insan yapımı bir betondur. Koquina ise doğal bir kayaçtır.
Kabuk parçalarının ince bir çamur ya da kireç hamuru içinde dağınık durduğu kireçtaşlarına koquina değil, koquinoid kireçtaşı denir; koquinada kabuklar birbirine dayanır.
ABD'nin Atlantik kıyılarında “coquina” adı, Donax cinsi küçük deniz midyelerine de verilir. Bunlar canlı hayvanlardır, kayaç değil.

Yanlış bilinenler

YanlışKoquina, kabuklarla yapılmış bir tür betondur.
DoğrusuKoquina doğal bir kayaçtır; kabuklar geçmiş jeolojik çağlarda kıyıda birikip çimentolanmıştır. Kabuklu harçtan yapılan ve insan eliyle üretilen malzemenin adı tabby'dir.
YanlışYumuşak taştan yapılan bir kale zayıftır.
DoğrusuFlorida'daki Castillo de San Marcos'un koquina duvarları, top gülleleri parçalanma yerine taşın içine saplandığı için kuşatmalarda dayanmıştır. Sert taş çarpmayla çatlayıp patlayabilir; gözenekli, yumuşak koquina ise darbeyi emer.

Bunu biliyor muydun?

Ukrayna'daki Odesa'nın altında uzanan ünlü yeraltı geçitlerinin yüzde 90'ından fazlası, 19. yüzyılda şehrin binaları için çıkarılan koquinadan arta kalan boşluklardır; toplam uzunluğunun 2.500 km'ye varabileceği söylenir.

Batı Avustralya'daki Shell Beach'te kıyı, tek bir midye türünün kabuklarıyla 7–10 metre kalınlığında kaplıdır; bu kabuklar çimentolanıp koquinaya dönüşmüştür.

Taze çıkarılan koquina o kadar yumuşaktır ki taşın kullanılabilmesi için bir ila üç yıl kurutulması gerekir.

Nerede bulunur?

Harita yükleniyor…

Castillo de San Marcos, St. Augustine, Florida, ABD · Tarihî kaynakİspanyolların 1672'de başlayıp 1695'te çekirdeğini tamamladığı kale, Anastasia Adası'ndaki “Kral Ocağı”ndan çıkarılan koquinadan yapılmıştır. 1702 ve 1740 kuşatmalarında top gülleleri duvarlarda parçalanmak yerine taşın içine saplanmıştır.
Washington Oaks Eyalet Parkı, Palm Coast, Florida, ABD · Bilinen bulunuş yeriPlajda, Florida'nın doğu kıyısı boyunca uzanan Anastasia Formasyonu'nun koquina kayalıkları görülür. Formasyon, Geç Pleistosen yaşlı kuvars kumu ve kalsitli koquinadan oluşur.
Fort Fisher, Kuzey Karolina, ABD · Bilinen bulunuş yeriDoğal bir koquina çıkıntısı bulunur; 1930'larda büyük ölçekli koquina ocakçılığı burada başlamış ve taş karayolu yapımında kullanılmıştır.
Shell Beach, Shark Bay, Batı Avustralya · Önemli yatakPlaj, yüksek tuzluluk sayesinde avcısız çoğalan Fragum erugatum midyesinin kabuklarıyla, 7–10 metreye varan kalınlıkta kaplıdır. Biriken kabuklar koquinaya dönüşmüştür; Denham'daki binalar için taş çıkarılırdı, bugün Shark Bay Dünya Mirası Alanı'nda ocak çalışmasına izin verilmez.
Odesa Yeraltı Geçitleri, Ukrayna · Tarihî kaynakGeçitlerin yüzde 90'ından fazlası, 19. yüzyılda şehrin binaları için çıkarılan koquinanın (kabuklu kireçtaşı) bıraktığı boşluklardır.

Konumlar korunma amacıyla yaklaşık gösterilir. Kırmızı noktalar Türkiye’deki yerlerdir. Büyük haritada aç →

Sık sorulan sorular

Koquina nedir?

Koquina ne işe yarar?

Yapı taşı: Florida'da koquina 400 yılı aşkın süredir duvar ve bina taşı olarak kullanılmıştır. Castillo de San Marcos kalesi bunun en bilinen örneğidir; ilk yapılar kireç sıvayla korunurdu. Yol ve dolgu: Ezilmiş koquina, asfaltsız yollarda ve karayolu yapımında dolgu olarak kullanılır. Gübre ve süs: İçerdiği fosfat nedeniyle gübre olarak, ayrıca bahçe taşı olarak kullanılmıştır. Su ve petrol: Gözenekli olduğu için yeraltı suyunu depolayabilir; Brezilya açıklarındaki bazı petrol sahalarında da koquina katmanlarının rezervuar kayacı olduğu bildirilir.

Koquina ne kadar serttir?

Mohs sertlik ölçeğinde 2–3 değerindedir. Tırnakla çizilemez ama çelik bir bıçak onu çizer. Özgül ağırlığı 1,3–2 g/cm³’tür.

Koquina nerede bulunur?

Bilinen başlıca bulunuş yerleri: Shell Beach, Shark Bay, Batı Avustralya; Castillo de San Marcos, St. Augustine, Florida, ABD; Odesa Yeraltı Geçitleri, Ukrayna; Washington Oaks Eyalet Parkı, Palm Coast, Florida, ABD; Fort Fisher, Kuzey Karolina, ABD.

Koquina gerçek mi, nasıl anlaşılır?

Gözle seçilebilen deniz kabuğu ve kabuk kırıntılarından oluşur; parçalar genellikle birkaç milimetre büyüklüğündedir ve sıkıca istiflenmiştir. Çok gözenekli, kaba yüzeylidir ve boyutuna göre hafiftir; ıslanınca suyu hemen emer. Kalsiyum karbonattan olduğu için üzerine seyreltik asit ya da sirke damlatılınca köpürür; çelik bıçakla kolayca çizilir. Tabby denen malzeme koquina değildir: Yakılıp kireç yapılmış istiridye kabuklarının, kum, kül ve kırık kabuklarla karıştırılıp kalıplara dökülmesiyle yapılan insan yapımı bir betondur. Koquina ise doğal bir kayaçtır.

Koquina değerli mi?

“Sokaktan Elmasa” değer merdiveninde dokuz basamaktan 2. basamaktadır: Tonla ölçülen hammadde. Koquina bulunduğu kıyılarda ucuz, yerel bir hammaddedir; yol dolgusu, gübre ve bahçe süsü olarak kullanılır. Yapı taşı olarak değerini kabuk parçalarının ne kadar iyi çimentolandığı, blokların boyutu ve çatlaksızlığı, taşın ne kadar gözenekli ve suya duyarlı olduğu ile ocağa yakınlık belirler. Bazı yerlerde taş ocağı çalışması koruma kurallarıyla yasaklanmıştır; örneğin Shark Bay Dünya Mirası Alanı'nda artık koquina çıkarılamaz.