Mineral
Apatit
Ca₅(PO₄)₃(F,Cl,OH)Apatite
Dişlerimizin ve kemiklerimizin mineral akrabası, gübrelerdeki fosforun kaynağı ve Mohs ölçeğinin 5 numarası.
Diğer adları: Florapatit, hidroksilapatit, klorapatit (grubun başlıca üyeleri) · Fosfat kayası / fosforit (apatitçe zengin tortul kayaç)
- Cevher
- Endüstriyel
- Değerli taş
- Mohs ölçeği minerali
.jpg){kind=link}
Kısaca
Apatit, kalsiyum ve fosfattan oluşan bir mineral grubunun adıdır; en yaygın üyesi florapatittir. Dünyadaki fosfor gübrelerinin ham maddesi olan fosfat kayası büyük ölçüde apatitten oluşur. Dişlerimizin minesi ve kemiklerimiz de apatite çok benzeyen bir mineralden yapılmıştır.
Nasıl oluşur?
Apatit hemen her tür kayaçta küçük taneler hâlinde bulunur. Bazı magmatik kayaçlarda, örneğin Rusya’nın Kola Yarımadası’ndaki Hibin Dağları’nda, işletilebilecek kadar zenginleşir. Dünyadaki fosfat kayasının büyük bölümü ise denizlerde oluşmuş tortul fosforitlerdir: Deniz canlılarının kemik, diş ve pulları gibi fosfatlı kalıntılarının birikmesiyle oluşan bu kayaçlarda fosfat minerali, karbonat içeren bir florapatit türüdür.
Ne işe yarar?
Madenlerden çıkarılan fosfat kayasının büyük bölümü fosfor gübresi yapımında kullanılır; fosfor, bitkiler için vazgeçilmez bir besin elementidir. USGS verilerine göre dünyanın en büyük fosfat kayası rezervleri Fas’tadır. Berrak ve canlı renkli apatit kristalleri değerli taş olarak da kesilir; ancak yumuşak ve kırılgan olduğu için yüzük gibi darbe alan takılar için uygun değildir.
Türkiye’de
Mardin’in Mazıdağı ilçesi çevresinde, Geç Kretase yaşlı fosforit yatakları bulunur. Bu yataklardaki fosfat minerali karbonatça zengin florapatittir. USGS verilerine göre Türkiye de fosfat kayası üreten ülkeler arasındadır.
Nasıl tanınır?
- 1
Sertliği 5'tir: Çelik bıçak onu zorlukla çizer; kendisi camı ya hiç çizemez ya da çok zor çizer. Mohs ölçeğinin 5 numaralı referans mineralidir.
- 2
Kristalleri çoğunlukla altıgen prizma biçimindedir; deniz yeşili, mavi, sarı ya da mor olabilir.
- 3
Daha sert olan beril (akuamarin) ve turmalinle karıştırılabilir; kesilmiş taşların kesin tanımı için gemoloji laboratuvarı gerekir.
- 4
Fosfat kayası çoğunlukla gri ya da kahverengimsi, ince taneli ve göze çarpmayan bir tortul kayaçtır; görünüşünden tanımak zordur.
Sahteler ve taklitler
Satış yapan sitelerin genellikle yazmadığı bilgiler:
- Kesilmiş apatit; akuamarin, turmalin, peridot gibi daha değerli taşlarla karıştırılabilir ya da onların yerine satılabilir. Ayırt etmek için kırılma indisi ölçümü gibi laboratuvar testleri gerekir.
- Bazı yontulmuş apatitlerin rengi ısıl işlemle iyileştirilir; bu işlemin satıcı tarafından açıklanması gerekir.
- Cam taklitler de bulunur; cam içinde yuvarlak hava kabarcıkları görülebilir.
Bunu biliyor muydun?
Adı Yunanca “aldatmak” anlamındaki sözcükten gelir, çünkü eskiden başka minerallerle sık sık karıştırılırdı.
Diş macunlarındaki florür, diş minesinin bir kısmını aside daha dayanıklı olan florapatite dönüştürerek dişleri çürümeye karşı korumaya yardımcı olur.
Nerede bulunur?
Harita yükleniyor…
- Hibin Dağları (Khibiny), Kola Yarımadası, Rusya · Önemli yatakMagmatik apatit-nefelin cevherleri
- Khouribga, Fas · Önemli yatakTortul fosfat kayası; Fas, USGS'ye göre dünyanın en büyük fosfat kayası rezervlerine sahiptir
- Cerro de Mercado, Durango, Meksika · Bilinen bulunuş yeriDemir yatağında sarı, berrak florapatit kristalleri
- Mazıdağı, Mardin · Bilinen bulunuş yeriGeç Kretase yaşlı fosforit yatakları; fosfat minerali karbonatlı florapatittir
Konumlar korunma amacıyla yaklaşık gösterilir. Kırmızı noktalar Türkiye’deki yerlerdir. Büyük haritada aç →
Kaynaklar
- Handbook of Mineralogy: Fluorapatite · Mineralogical Society of America
- Mineral Commodity Summaries 2026: Phosphate Rock · U.S. Geological Survey, 2026
- Mineralogy and Geochemistry of Upper Cretaceous Mazıdağı Phosphorite Deposits from the Northern Arabian Plate (Mardin, Turkey) · Gospodarka Surowcami Mineralnymi – Mineral Resources Management 39 (2) (S. Tetiker), 2023
- Apatite: Its uses as a mineral and gemstone (H. M. King) · Geology.com
Dış bağlantılar
Taslak: uzman incelemesi bekliyorHata bildir ↗
Aynı basamaktaki taşlar
Arduvaz
İnce levhalara ayrılan, suya dayanıklı taş: yüzyıllardır çatıları örten, okul tahtalarına ve bilardo masalarına dönüşen arduvaz.
Barit
Açık renkli olmasına karşın elde şaşırtıcı derecede ağır gelen baryum minerali; adı da Yunanca “ağır” sözcüğünden gelir.
Diyorit
Siyah-beyaz benekli, “tuz-biber” desenli bir derinlik kayacı: bileşimi granit ile gabro arasında yer alır.