Mineral

Bakır

CuCopper

İnsanlığın işlediği ilk metallerden: doğada bazen saf hâlde, kırmızımsı ve kolayca dövülebilen kütleler ve dallar olarak bulunur.

Diğer adları: Nabit bakır (doğal bakır)

Cevher
Türkiye’de önemli

Fotoğraf: Digon3 · CC BY-SA 3.0 · Wikimedia Commons

Kısaca

Bakır, doğada bazen başka elementlerle birleşmeden, saf metal hâlinde bulunur. Taze kesilmiş yüzeyi pembemsi kırmızıdır ama havada çabucak kahverengiye döner, zamanla üzeri yeşil bir kabukla kaplanabilir. Yumuşak olduğu için taş aletlerle bile dövülüp şekillendirilebilir; bu yüzden insanların kullandığı ilk metallerden biri olmuştur.

Nasıl oluşur?

Doğal bakır çoğunlukla bakır sülfür yataklarının yeryüzüne yakın kesimlerinde, cevherin ayrışmasıyla oluşur: çözünen bakır, uygun koşullarda yeniden saf metal olarak çökelir. Bazı yerlerde ise sıcak sular bakırı doğrudan lav kayaçlarının boşluklarına ve çatlaklarına taşımıştır. ABD’deki Keweenaw Yarımadası’nda bazalt lavları içinde tonlarca ağırlıkta doğal bakır kütleleri bulunmuştur. Yine de dünyada üretilen bakırın büyük kısmı doğal bakırdan değil, kalkopirit gibi bakır sülfürlerinden elde edilir.

Türkiye’de

Diyarbakır’ın Ergani ilçesi yakınındaki Çayönü Neolitik yerleşmesinde, doğal bakırın dövülerek boncuk, iğne ve biz gibi küçük eşyalara dönüştürüldüğü ortaya çıkarılmıştır. Bu buluntular, dünyada bilinen en eski metal eşyalar arasında sayılır. Günümüzde Türkiye’de bakır, doğal bakırdan değil; Murgul, Küre ve Çayeli gibi volkanik kökenli masif sülfit yataklarındaki kalkopiritten üretilir.

Ne işe yarar?

Elektrik: Elektriği çok iyi ilettiği için kabloların ve motor sargılarının ana malzemesidir.
Tesisat ve inşaat: Su boruları, çatı kaplamaları ve ısı değiştiricilerde kullanılır.
Alaşımlar: Kalayla tunç (bronz), çinkoyla pirinç oluşturur. Tunç, bir çağa adını verecek kadar önemli olmuştur.

Nasıl tanınır?

1
Taze yüzeyi bakır kırmızısıdır; dış yüzeyi çoğu zaman kahverengi bir kararma ya da yeşil (malakit gibi) bir kabukla örtülüdür.
2
Dövülgendir: çekiçle vurulunca kırılmaz, yassılaşır ve bükülür. Bıçakla çizildiğinde parlak, kırmızı bir iz kalır.
3
Ağırdır (özgül ağırlık yaklaşık 8,9); elde aynı büyüklükteki taşlardan çok daha ağır gelir.
4
Çoğu zaman dal, yaprak, tel ya da düzensiz kütle biçiminde bulunur; kırık yüzeyi kancalı ve pürüzlüdür.

Sahteler ve taklitler

Satış yapan sitelerin genellikle yazmadığı bilgiler:

Doğal bakır diye satılan bazı parçalar aslında dökülmüş ya da hurda bakırdır. Doğal örnekler genellikle düzensiz biçimlidir ve çoğu zaman üzerinde ya da içinde kayaç parçaları bulunur.
Koleksiyon örnekleri, yeşil ve kahverengi doğal kaplamayı gidermek için asitle temizlenmiş olabilir; bu, örneğin doğal görünümünü değiştirir ve satıcı tarafından belirtilmelidir.
Kalkopirit gibi bakır cevherleri de bakır içerir ama metal değildir: sarı renklidir, dövülmez ve kolayca ufalanır.

Bunu biliyor muydun?

Bakırın Latince adı “cuprum”, antik çağda bakırın çıkarıldığı Kıbrıs adasının adından gelir.

Eski bakır çatıların ve heykellerin zamanla yeşile dönmesinin nedeni, bakırın havadaki nem ve gazlarla tepkimeye girerek yüzeyinde ince bir yeşil tabaka oluşturmasıdır.

Nerede bulunur?

Harita yükleniyor…

Keweenaw Yarımadası, Michigan, ABD · Önemli yatakBazalt lavları içinde dev doğal bakır kütleleri ve iri kristaller
Corocoro, La Paz, Bolivya · Bilinen bulunuş yeriDoğal bakır örnekleriyle tanınan eski maden bölgesi
Trodos Dağları, Kıbrıs · Tarihî kaynakAntik çağın ünlü bakır kaynağı; metalin Latince adı “cuprum” Kıbrıs’tan gelir
Çayönü, Ergani, Diyarbakır · Tarihî kaynakNeolitik yerleşme; doğal bakırdan dövülerek yapılmış, bilinen en eski metal eşyalar arasında sayılan boncuk ve iğneler

Konumlar korunma amacıyla yaklaşık gösterilir. Kırmızı noktalar Türkiye’deki yerlerdir. Büyük haritada aç →

Kaynaklar

Handbook of Mineralogy: Copper · Mineralogical Society of America
Türkiye ve Dünyada Bakır · MTA Genel Müdürlüğü, Fizibilite Etütleri Dairesi Başkanlığı, 2021