Kayaç
Monzonit
Monzonite
Siyenit ile diyorit arasında kalan, adını Dolomitler'deki Monzoni Dağları'ndan alan granit benzeri derinlik kayacı.
- Halk arasında: Doğal taş (yapı ve dekorasyon)
- Yapı taşı
- Türkiye’de önemli
Kısaca
Monzonit, yer kabuğunun derinliklerinde yavaş soğuyan magmanın oluşturduğu, orta ya da iri taneli bir kayaçtır. İçinde pembe-beyaz alkali feldispat ile sütlü beyaz plajiyoklaz yaklaşık aynı oranda bulunur; kuvars yok denecek kadar azdır. Gri, benekli görünümüyle granite benzer ve çoğu zaman “granit” adıyla satılır. Norveç'in gümüşi-mavi yansımalı larvikiti de bir monzonittir. Türkiye'de Kırşehir çevresinde görülür.
Görseller
Nasıl oluşur?
Monzonit, orta düzeyde silis içeren ve sodyum ile potasyumca zengin magmanın yer kabuğunun derinliklerinde yavaş soğuyup katılaşmasıyla oluşan bir derinlik kayacıdır. Alkali feldispatça daha zengin olan benzer kayaca siyenit, plajiyoklazca daha zengin olana monzodiyorit denir. Kuvars oranı yüzde 5 ile 20 arasına çıkarsa kayaç kuvars monzonit adını alır; bu kayaç granitten (kuvars yüzde 20’nin üzerinde) ayrılır.
Aynı bileşimdeki magma yüzeye ulaşıp hızla soğursa ince taneli latit oluşur. Monzonit adını, kayacın bol bulunduğu İtalya’daki Monzoni Dağları’ndan alır.
Ne işe yarar?
- Yapı taşı: Dayanıklı olduğu için kaplama, bordür ve yapı taşı olarak kullanılır. Larvikit gibi gümüşi-mavi yansımalı türler cilalı kaplama levhası olarak aranır.
- Kırmataş: Kırılarak yol ve beton agregası olarak kullanılır.
- Bakır cevheri: Kuvars monzonit porfir sokulumları, porfiri bakır yataklarıyla sık birlikte bulunur; ABD’deki Bingham Canyon bunun en bilinen örneğidir. Bakır, kayaca sonradan sıcak çözeltilerle taşınır; kayacın kendisi cevher değildir.
- Bilim: Monzonit sokulumları magmanın nasıl farklılaştığını anlamak için incelenir; İtalya’daki Predazzo-Monzoni plütonları petrografinin doğuşunda önemli rol oynamıştır.
Nerede bulunur?
Monzonitin tip yöresi, İtalya’da Dolomitler’deki Predazzo ve Monzoni Dağı bölgesidir. Norveç’te Larvik çevresi, larvikit denen monzonit türünün başlıca çıkarıldığı yerdir. ABD’de Utah’taki Little Cottonwood Kanyonu’nun kuvars monzonitleri Salt Lake Tapınağı’nda, Georgia’daki Stone Mountain kubbesi ise doğal bir anıt olarak bilinir.
Türkiye’de monzonit
Kırşehir Masifi’nde, Kaman çevresinde, Orta Anadolu granitoyidlerinin içinde Baranadağ kuvars monzoniti yer alır. Bölgedeki magmatik kayaçlar iki plütonik evrede oluşmuştur; Baranadağ kuvars monzoniti, Hamit ve Çamsarı kuvars siyenitleriyle birlikte birinci evrenin birimlerindendir.
Değerini ne belirler?
Monzonit bol bulunan bir derinlik kayacıdır; kırmataş olarak tonla satıldığında değeri düşüktür. Blok ve kaplama taşı olarak değerini çatlaksız büyük blok çıkarılabilmesi, rengin ve desenin eşit ve çekici olması, iyi cila alması, dayanımı ve ocağın uzaklığı belirler. Larvikit gibi gümüşi-mavi yansıma gösteren türler, sıradan gri monzonitlerden aranan kaplama taşlarıdır. Porfiri bakır yataklarına ev sahipliği yapan monzonit sokulumlarının değeri ise taşın kendisinden değil, içindeki bakır cevherinden gelir.
Bu bilgi eğitim amaçlıdır; alım-satım veya yatırım tavsiyesi değildir. Değer, kaliteye ve işlem görüp görmediğine göre çok büyük farklar gösterir.
Nasıl tanınır?
- 1
Gri, benekli bir kayaçtır; gözle seçilen pembemsi-beyaz alkali feldispat ile sütlü beyaz plajiyoklaz yaklaşık eşit oranda bulunur.
- 2
Biyotit (siyah, parlak pul), hornblend ya da piroksen gibi koyu mineraller dağınık durur; camsı gri kuvars taneleri hiç görülmez ya da çok azdır.
- 3
Larvikit adı verilen türünde, cilalanmış yüzeyde feldispat kristallerinden gümüşi-mavi bir yansıma görülür.
- 4
Monzoniti siyenit, diyorit ve granodiyoritten ayırmak için feldispat oranlarını saymak gerekir; çıplak gözle kesin ayrım güçtür.
Sahteler ve taklitler
Satış yapan sitelerin genellikle yazmadığı bilgiler:
- Ticarette cilalanabilen sert silikat kayaçlarının çoğu “granit” adıyla satılır. “Blue Pearl granit” denilen taş granit değil, bir monzonit türü olan larvikittir.
Yanlış bilinenler
Yanlış“Blue Pearl granit” gerçek bir granittir.
DoğrusuTicarette “Blue Pearl granit” adıyla satılan Norveç taşı larvikittir; bu, kuvars bakımından fakir bir monzonit türüdür. Granitten farkı, kuvarsın neredeyse hiç bulunmamasıdır.
YanlışGri, benekli, iri taneli her derinlik kayacı granittir.
DoğrusuMonzonit, siyenit, diyorit ve granodiyorit de granite benzer. Monzonitte kuvars en çok yüzde 5 kadardır; granitte ise yüzde 20'nin üzerindedir.
Bunu biliyor muydun?
Ay'ın yüzeyinde monzonit parçaları bulunmuştur.
Salt Lake Tapınağı'nın blokları, Utah'taki Little Cottonwood kanyonunda kuvars monzonit, granit ve granodiyorit içeren bir sokulumdan çıkarılmıştır.
Larvikit, Uluslararası Jeoloji Bilimleri Birliği (IUGS) tarafından “Küresel Miras Taşı Kaynağı” (Global Heritage Stone Resource) olarak tanınmıştır.
Nerede bulunur?
Harita yükleniyor…
- Predazzo ve Monzoni Dağı, Trentino, İtalya · Tip lokaliteKayaca adını veren Monzoni Dağları'nın bulunduğu Dolomitler. Yaklaşık 238 milyon yıl önce, Triyas'ta sokulan Predazzo ve Monzoni plütonları monzonitin tip yöresidir ve petrografi biliminin doğuşunda büyük rol oynamıştır.
- Larvik, Vestfold, Norveç · Önemli yatakLarvikit (“Blue Pearl granit” adıyla satılır) başlıca burada çıkarılır. Oslo Rift'indeki Larvik Batolitinin 298-292 milyon yıllık monzonit türüdür; cilalanınca gümüşi-mavi bir yansıma gösterir.
- Bingham Canyon Madeni, Utah, ABD · Önemli yatakTortul kayaçlara sokulmuş bir kuvars monzonit porfirin oluşturduğu porfiri bakır yatağı. 4 km genişliğindeki ocak 1.200 metreden derindir ve 1906'dan beri işletilmektedir.
- Little Cottonwood Kanyonu, Utah, ABD · Tarihî kaynakSalt Lake Tapınağı'nın inşaatında, kanyonun ağzındaki Little Cottonwood stokundan çıkarılan kuvars monzonit, granit ve granodiyorit bloklar kullanılmıştır; stok yaklaşık 30 milyon yıllıktır.
- Stone Mountain, Georgia, ABD · Bilinen bulunuş yeriYaklaşık 300-350 milyon yıllık kuvars monzonit kubbe; çevresinden 251 metre yüksekte, tabanı 8 km'den uzun bir kaya kütlesidir.
- Kaman çevresi, Baranadağ, Kırşehir · Bilinen bulunuş yeriKırşehir Masifi'ndeki Orta Anadolu granitoyidlerinden Baranadağ kuvars monzoniti, bölgenin birinci plütonik evresinin birimlerindendir.
Konumlar korunma amacıyla yaklaşık gösterilir. Kırmızı noktalar Türkiye’deki yerlerdir. Büyük haritada aç →
Sık sorulan sorular
Monzonit nedir?
Monzonit, yer kabuğunun derinliklerinde yavaş soğuyan magmanın oluşturduğu, orta ya da iri taneli bir kayaçtır. İçinde pembe-beyaz alkali feldispat ile sütlü beyaz plajiyoklaz yaklaşık aynı oranda bulunur; kuvars yok denecek kadar azdır. Gri, benekli görünümüyle granite benzer ve çoğu zaman “granit” adıyla satılır. Norveç'in gümüşi-mavi yansımalı larvikiti de bir monzonittir. Türkiye'de Kırşehir çevresinde görülür.
Monzonit ne işe yarar?
Yapı taşı: Dayanıklı olduğu için kaplama, bordür ve yapı taşı olarak kullanılır. Larvikit gibi gümüşi-mavi yansımalı türler cilalı kaplama levhası olarak aranır. Kırmataş: Kırılarak yol ve beton agregası olarak kullanılır. Bakır cevheri: Kuvars monzonit porfir sokulumları, porfiri bakır yataklarıyla sık birlikte bulunur; ABD'deki Bingham Canyon bunun en bilinen örneğidir. Bakır, kayaca sonradan sıcak çözeltilerle taşınır; kayacın kendisi cevher değildir.
Monzonit ne kadar serttir?
Mohs sertlik ölçeğinde 5,5–6,5 değerindedir. Camı çizebilir; çelik bıçakla çizmek zordur. Özgül ağırlığı 2,7–2,9 g/cm³’tür.
Monzonit nerede bulunur?
Bilinen başlıca bulunuş yerleri: Predazzo ve Monzoni Dağı, Trentino, İtalya; Larvik, Vestfold, Norveç; Bingham Canyon Madeni, Utah, ABD; Little Cottonwood Kanyonu, Utah, ABD; Stone Mountain, Georgia, ABD.
Monzonit Türkiye’de nerede bulunur?
Türkiye’deki bilinen bulunuş yerleri: Kaman çevresi, Baranadağ, Kırşehir.
Monzonit gerçek mi, nasıl anlaşılır?
Gri, benekli bir kayaçtır; gözle seçilen pembemsi-beyaz alkali feldispat ile sütlü beyaz plajiyoklaz yaklaşık eşit oranda bulunur. Biyotit (siyah, parlak pul), hornblend ya da piroksen gibi koyu mineraller dağınık durur; camsı gri kuvars taneleri hiç görülmez ya da çok azdır. Larvikit adı verilen türünde, cilalanmış yüzeyde feldispat kristallerinden gümüşi-mavi bir yansıma görülür. Ticarette cilalanabilen sert silikat kayaçlarının çoğu “granit” adıyla satılır. “Blue Pearl granit” denilen taş granit değil, bir monzonit türü olan larvikittir.
Monzonit değerli mi?
“Sokaktan Elmasa” değer merdiveninde dokuz basamaktan 3. basamaktadır: Yapı ve endüstri taşı. Monzonit bol bulunan bir derinlik kayacıdır; kırmataş olarak tonla satıldığında değeri düşüktür. Blok ve kaplama taşı olarak değerini çatlaksız büyük blok çıkarılabilmesi, rengin ve desenin eşit ve çekici olması, iyi cila alması, dayanımı ve ocağın uzaklığı belirler. Larvikit gibi gümüşi-mavi yansıma gösteren türler, sıradan gri monzonitlerden aranan kaplama taşlarıdır. Porfiri bakır yataklarına ev sahipliği yapan monzonit sokulumlarının değeri ise taşın kendisinden değil, içindeki bakır cevherinden gelir.
Kaynaklar
- Monzonite · Wikipedia
- Quartz monzonite · Wikipedia
- Larvikite · Wikipedia
- Larvik · Wikipedia
- Thermobarometry, geochronology and petrological evolution of the Middle-Late Triassic magmatic products in the Dolomitic Area, Southern Alps (Casetta), Plinius 45 · Società Italiana di Mineralogia e Petrologia, 2019
- Predazzo · Wikipedia
- Bingham Canyon Mine · Wikipedia
- Little Cottonwood Canyon · Wikipedia
- Stone Mountain · Wikipedia
- Kaman (Kırşehir-Türkiye) floritlerinin mineralojik ve gemolojik özellikleri (Kaydu Akbudak, Ketenci & Gürbüz), Gümüşhane Üniversitesi Fen Bilimleri Dergisi 12(4): 1012–1023 · Gümüşhane Üniversitesi, 2022
Dış bağlantılar
Taslak: uzman incelemesi bekliyorHata bildir ↗
Aynı basamaktaki taşlar
Albit
Feldispatın sodyumlu, beyaz ucu: Çine–Milas'taki yataklarıyla Türkiye'yi dünyanın başlıca feldispat üreticilerinden biri yapan cam ve seramik hammaddesi.
Alünit
Yüzyıllarca şap yapılan “şap taşı”: potasyum, alüminyum ve sülfattan oluşan mineral. Foça, Kütahya'da Şaphane ve Şebinkarahisar Türkiye'nin eski şap yurtlarıdır.
Anhidrit
Jipsin suyunu kaybetmiş hâli: kalsiyum sülfat minerali; Peru'dan gelen mavi-gri türü “anjelit” adıyla satılır.