VaryeteŞunun bir çeşidi: Opal

Siyah opal

SiO₂·nH₂OBlack opal

Koyu gri ya da siyah bir gövde üzerinde parlayan renk oyunu: opalın en nadir ve genellikle en değerli türü, çoğu Avustralya'nın Lightning Ridge yöresinden.

Halk arasında: Yarı değerli taş

Fotoğraf: Daniel Mekis · CC BY-SA 3.0 · Wikimedia Commons

Kısaca

Siyah opal, renk oyunu gösteren değerli opalın koyu gri ile mavimsi siyah arasındaki bir zemin üzerinde görüldüğü türüdür. Koyu zemin, kırmızı, yeşil ve mavi renk beneklerini çok daha canlı gösterir; bu yüzden siyah opal, opalın en nadir ve genellikle en değerli türü sayılır. Dünyadaki siyah opalın büyük bölümü Avustralya'nın Yeni Güney Galler eyaletindeki Lightning Ridge'den çıkar; ABD'de Nevada, Etiyopya ve Honduras'ta da koyu gövdeli opal bulunur. Siyah opal görünümü cam, plastik, yapıştırılmış katmanlar ve karartma işlemleriyle sık taklit edildiği için dikkat ister.

Görseller

Siyah opal örneği (2) — Fotoğraf: Didier Descouens · CC BY-SA 3.0 · Wikimedia Commons

Nasıl oluşur?

Siyah opal, öteki değerli opallar gibi, silis çözmüş yer altı sularının kayaçlardaki çatlak ve boşluklara sızıp yavaş yavaş buharlaşmasıyla oluşur. Geride kalan silis, minicik kürelerin düzenli katmanlar hâlinde dizildiği bir yapı kazanırsa renk oyunu ortaya çıkar. Siyah opalı ayıran şey, bu renk oyununun koyu gri ya da siyah bir opal gövdesi içinde gelişmesidir. Lightning Ridge’de opal tortul kayaçların içinde oluşur.

Başka yerlerde siyah opal farklı ortamlarda gelişir. Etiyopya’nın Wollo bölgesindeki Stayish madeninde koyu ve siyah opal, volkanik kayaçla kil bakımından zengin katmanların temas yerinde, 2–10 santimetrelik yumrular hâlinde bulunur. Honduras’ın Erandique yöresinde ise bazalt akıntılarındaki küçük gaz boşluklarını değerli opal doldurur ve siyah gövdeli bir “matris” opal ortaya çıkar.

Ne işe yarar?

Takı: Çoğunlukla kabaşon (kubbe biçimli) kesilip yüzük, kolye ve küpelerde kullanılır. Kuvarstan yumuşak olduğu için korunaklı yuvalar ve dikkatli kullanım ister.
Koleksiyon ve müze: Büyük ve parlak taşlar müzelerde sergilenir; Smithsonian’daki 2.585 karatlık işlenmemiş “Roebling opali” Nevada’dan çıkmıştır.
Bilim: Lightning Ridge’in opalleşmiş fosilleri, Avustralya’nın Kretase dönemi canlılarını incelemek için önemli bir kaynaktır.
Simge: Nevada eyaleti Virgin Valley’nin kara opalini resmî eyalet değerli taşı olarak seçmiştir.

Taklit ve işlemlere dikkat

Siyah opal pahalı ve nadir olduğundan onun görünümünü taklit etmenin pek çok yolu vardır. Eskiden açık renkli opallar mürekkebe batırılarak ya da yanık yağla karartılırdı. Bugün en yaygın yöntemler, ince bir opal dilimini siyah bir taban üzerine yapıştırmak (dublet ve triplet), gözenekli opalı şeker ve asitle işleyip içine karbon biriktirmek, dumanla karartmak ya da boyamaktır. GIA’ya göre doğal Etiyopya siyah opali, yüzeydeki çukur ve çatlaklarda leke göstermemesi ve koyu renginin taşın içine eşit dağılmasıyla bu işlemli taşlardan ayrılır.

Nerede bulunur?

Dünyadaki siyah opalın büyük bölümü Avustralya’nın Yeni Güney Galler eyaletindeki Lightning Ridge’den çıkar. ABD’de Nevada eyaletinin kuzeyindeki Virgin Valley, Kuzey Amerika’da kara opalın kayda değer miktarda bulunduğu tek yerdir. Etiyopya’nın Wollo bölgesinde 2013’ten beri koyu ve siyah opal çıkarılır; Honduras’ın Erandique yöresi bazalt içindeki siyah gövdeli matris opaliyle bilinir. Güney Avustralya’daki Mintabie de tarihte siyah opal vermiştir. Opalın tamamı için opal sayfasına bakabilirsiniz.

Değerini ne belirler?

Siyah opalın değerini en çok renk oyununun parlaklığı ve canlılığı belirler; koyu zemin bu renkleri en güçlü biçimde öne çıkardığı için zemin ne kadar koyuysa değer genellikle o kadar artar. Renklerin çeşitliliği (geleneksel olarak en çok kırmızı aranır), desenin güzelliği, taşın kalınlığı, büyüklüğü ve çatlaksız olması da önemlidir. Dublet, triplet, şeker-asit ya da dumanla karartma ve boyama gibi işlemler değeri büyük ölçüde düşürür ve mutlaka belirtilmelidir. Menşe de önemlidir: Lightning Ridge siyah opali en çok bilinen ve aranan kaynaktır.

Bu bilgi eğitim amaçlıdır; alım-satım veya yatırım tavsiyesi değildir. Değer, kaliteye ve işlem görüp görmediğine göre çok büyük farklar gösterir.

Nasıl tanınır?

1
Taş hareket ettikçe koyu bir zemin üzerinde renkli benekler değişir ve yer değiştirir. Zemin koyu gri, mavimsi siyah ya da siyahtır; renk oyunu göstermeyen siyah taş değerli opal değildir.
2
Taşın yan yüzüne bakın: Düz bir çizgi boyunca birbirine yapıştırılmış katmanlar, ince bir opal tabakasının koyu bir taban üzerine konduğu dublet ya da tripleti ele verir.
3
Büyüteçle yüzeyde ya da çatlaklarda siyah lekeler veya ince siyah noktalar görülüyorsa taş dumanla, boyayla ya da şeker ve asitle karartılmış olabilir. Doğal siyah opalda koyu renk taşın içine eşit biçimde dağılmıştır.
4
Kuvarstan yumuşaktır (5,5–6,5) ve su içerir; darbeye, ani sıcaklık değişimine ve kurumaya karşı hassastır. Kesin tanı için gemoloji laboratuvarı gerekir.

Sahteler ve taklitler

Satış yapan sitelerin genellikle yazmadığı bilgiler:

Dublet ve triplet: İnce bir değerli opal tabakası siyah bir taban üzerine yapıştırılarak siyah opal görünümü verilir; tripletlerde üste saydam bir kapak eklenir. Satışta belirtilmeleri gerekir.
Şeker ve asitle karartılmış opal: Gözenekli Andamooka matris opali şekerli çözeltide bekletilip asitle işlenir; gözeneklerde biriken karbon zemini koyulaştırır ve Lightning Ridge siyah opalini taklit eder. Büyüteçle siyah noktalar görülür.
Dumanla karartılmış ve boyanmış opal: Özellikle suyu emen Etiyopya opalleri dumanla ya da boyayla koyulaştırılabilir; koyu renk yüzeyde ve çatlaklarda lekeler bırakır.
Sentetik opal ve plastik ya da cam taklitler de siyah opal görünümünde üretilir.

Yanlış bilinenler

YanlışSiyah opal, renk oyunu göstermeyen siyah bir taştır.
DoğrusuSiyah opal adı taşın zemin rengini anlatır: Koyu gri ile siyah arasındaki bir zemin üzerinde parlak renk oyunu görülür. Renk oyunu göstermeyen siyah ya da koyu gri opal, değerli opal değil sıradan opaldir.
YanlışKoyu zeminli her opal doğal siyah opaldir.
DoğrusuSiyah opal görünümü dublet ve tripletlerle, şeker-asit işlemiyle, dumanla karartmayla ve boyamayla da elde edilir. Bunlar doğal siyah opaldan çok daha ucuzdur; ayırt etmek için taşın yanına, yüzeyine ve gerekirse laboratuvar raporuna bakılmalıdır.

Neye iyi geldiğine inanılır?

Bu bölüm inanışları aktarır; sağlık bilgisi değildir. Bu iddiaları destekleyen bilimsel bir kanıt yoktur ve hiçbir taş tedavinin yerine geçmez.

Bilimle çelişki:Düşük: sembolik inanış

Şans, bereket ve para

Bu taşa yüklenen anlamlar, kimin inandığıyla birlikte:

Kunz'un 1913'te aktardığına göre bazı çevreler opalı uğursuz sayarken, siyah opal olağanüstü uğurlu bir taş kabul edilirdi.

Bilim ne diyor?

Siyah opalın şans getirdiğine dair bilimsel bir kanıt yoktur; tıpkı opalın uğursuz olduğu inanışı gibi bu da bir halk inanışıdır. Taşın renkleri içindeki minicik silis kürelerinin ışığı kırınıma uğratmasından gelir; koyu zemin ise yalnızca bu renkleri öne çıkaran bir arka plan oluşturur.

Bunu biliyor muydun?

Lightning Ridge'de ilk opal kuyuları 1905'te açıldı. Siyah opal sektörünün kurucusu sayılan Charlie Nettleton, bu taşları görmek için White Cliffs'ten yaklaşık 700 kilometre yürümüştür.

Dünyanın en büyük işlenmemiş siyah opali “Halley Kuyruklu Yıldızı Opali” olarak bilinir.

Kunz 1913'te, siyah opalın doğal yatakları bulunmadan önce açık renkli opalların mürekkebe batırılarak ya da ısıtılıp çatlaklarına yanık yağ sızdırılarak siyah opal gibi gösterildiğini yazar.

Lightning Ridge'deki opal yatakları, ilkel yumurtlayan memelilerden Steropodon galmani gibi opalleşmiş fosiller de vermiştir.

Nevada, Virgin Valley'nin kara opalini 1987'de resmî eyalet değerli taşı ilan etti.

Nerede bulunur?

Harita yükleniyor…

Lightning Ridge, Yeni Güney Galler, Avustralya · Önemli yatakDünyadaki siyah opalın büyük bölümünün kaynağı; ilk kuyular 1905'te açıldı
Virgin Valley, Humboldt İlçesi, Nevada, ABD · Bilinen bulunuş yeriKuzey Amerika'da kara opalın kayda değer miktarda çıktığı tek yer; Smithsonian'daki 2.585 karatlık “Roebling opali” 1917'de buradan çıktı. Nokta yaklaşıktır
Stayish madeni, Gashena yakını, Wollo, Etiyopya · Bilinen bulunuş yeri2013'ten beri çoğunlukla koyu ve siyah opal veren, yaklaşık 3.000 metre yükseklikteki yatak; nokta yaklaşıktır
Erandique, Lempira, Honduras · Bilinen bulunuş yeriBazalt akıntılarındaki küçük gaz boşluklarını dolduran, siyah gövdeli ve sayısız küçük renk benekli “matris” opal; bir yüzyılı aşkın süredir işletilir
Mintabie, Güney Avustralya · Tarihî kaynakAborjinler Birinci Dünya Savaşı yıllarında bu bölgede buldukları siyah opalleri Coober Pedy'de takas ederdi

Konumlar korunma amacıyla yaklaşık gösterilir. Kırmızı noktalar Türkiye’deki yerlerdir. Büyük haritada aç →

Sık sorulan sorular

Siyah opal nedir?

Siyah opal ne işe yarar?

Takı: Çoğunlukla kabaşon (kubbe biçimli) kesilip yüzük, kolye ve küpelerde kullanılır. Kuvarstan yumuşak olduğu için korunaklı yuvalar ve dikkatli kullanım ister. Koleksiyon ve müze: Büyük ve parlak taşlar müzelerde sergilenir; Smithsonian'daki 2.585 karatlık işlenmemiş “Roebling opali” Nevada'dan çıkmıştır. Bilim: Lightning Ridge'in opalleşmiş fosilleri, Avustralya'nın Kretase dönemi canlılarını incelemek için önemli bir kaynaktır. Simge: Nevada eyaleti Virgin Valley'nin kara opalini resmî eyalet değerli taşı olarak seçmiştir.

Siyah opal ne kadar serttir?

Mohs sertlik ölçeğinde 5,5–6,5 değerindedir. Camı çizebilir; çelik bıçakla çizmek zordur. Özgül ağırlığı 1,9–2,3 g/cm³’tür.

Siyah opal nerede bulunur?

Bilinen başlıca bulunuş yerleri: Lightning Ridge, Yeni Güney Galler, Avustralya; Mintabie, Güney Avustralya; Virgin Valley, Humboldt İlçesi, Nevada, ABD; Stayish madeni, Gashena yakını, Wollo, Etiyopya; Erandique, Lempira, Honduras.

Siyah opal gerçek mi, nasıl anlaşılır?

Taş hareket ettikçe koyu bir zemin üzerinde renkli benekler değişir ve yer değiştirir. Zemin koyu gri, mavimsi siyah ya da siyahtır; renk oyunu göstermeyen siyah taş değerli opal değildir. Taşın yan yüzüne bakın: Düz bir çizgi boyunca birbirine yapıştırılmış katmanlar, ince bir opal tabakasının koyu bir taban üzerine konduğu dublet ya da tripleti ele verir. Büyüteçle yüzeyde ya da çatlaklarda siyah lekeler veya ince siyah noktalar görülüyorsa taş dumanla, boyayla ya da şeker ve asitle karartılmış olabilir. Doğal siyah opalda koyu renk taşın içine eşit biçimde dağılmıştır. Dublet ve triplet: İnce bir değerli opal tabakası siyah bir taban üzerine yapıştırılarak siyah opal görünümü verilir; tripletlerde üste saydam bir kapak eklenir. Satışta belirtilmeleri gerekir.

Siyah opal değerli mi?

“Sokaktan Elmasa” değer merdiveninde dokuz basamaktan 7. basamaktadır: Değerli taş. Siyah opalın değerini en çok renk oyununun parlaklığı ve canlılığı belirler; koyu zemin bu renkleri en güçlü biçimde öne çıkardığı için zemin ne kadar koyuysa değer genellikle o kadar artar. Renklerin çeşitliliği (geleneksel olarak en çok kırmızı aranır), desenin güzelliği, taşın kalınlığı, büyüklüğü ve çatlaksız olması da önemlidir. Dublet, triplet, şeker-asit ya da dumanla karartma ve boyama gibi işlemler değeri büyük ölçüde düşürür ve mutlaka belirtilmelidir. Menşe de önemlidir: Lightning Ridge siyah opali en çok bilinen ve aranan kaynaktır.

Siyah opal neye iyi gelir?

Kunz'un 1913'te aktardığına göre bazı çevreler opalı uğursuz sayarken, siyah opal olağanüstü uğurlu bir taş kabul edilirdi. Siyah opalın şans getirdiğine dair bilimsel bir kanıt yoktur; tıpkı opalın uğursuz olduğu inanışı gibi bu da bir halk inanışıdır. Taşın renkleri içindeki minicik silis kürelerinin ışığı kırınıma uğratmasından gelir; koyu zemin ise yalnızca bu renkleri öne çıkaran bir arka plan oluşturur. Bu bölüm inanışları aktarır; sağlık bilgisi değildir. Bu iddiaları destekleyen bilimsel bir kanıt yoktur ve hiçbir taş tedavinin yerine geçmez.