Mineral
Götit (limonit)
α-FeO(OH)Goethite (limonite)
Pasın, sarı aşı boyasının ve kahverengi toprakların rengini veren demir minerali; adını bir şairden alır.
Diğer adları: Limonit (karışık demir hidroksitler için kullanılan arazi terimi) · Sarı aşı boyası (okr) · Bataklık demiri
- Cevher
- Endüstriyel
Kısaca
Götit, demir, oksijen ve hidrojenden oluşan kahverengi ya da sarımsı bir mineraldir. Demir içeren mineraller havayla ve suyla temas edip ayrıştığında oluşur; yani bir bakıma doğanın pasıdır. Doğada çoğunlukla başka demir hidroksitlerle karışık, toprağımsı kütleler hâlinde bulunur ve bu karışıma limonit denir.
Nasıl oluşur?
Götit, yeryüzünde en yaygın demir minerallerinden biridir. Pirit, siderit ve manyetit gibi demirli mineraller yüzeye yakın yerlerde oksijenli suyla temas edince ayrışır ve geride götit kalır. Bu yüzden maden yataklarının üst kesimlerinde, ayrışmış kayaçlarda ve topraklarda boldur. Bataklıklarda ve göl diplerinde de çökelebilir; bu tür yataklara bataklık demiri denir. Paslanmış demirin üzerindeki kahverengi katmanda da götit bulunur.
Ne işe yarar?
- Pigment: Sarı ve kahverengi aşı boyalarının (okr) rengi büyük ölçüde götitten gelir. Bu boyalar tarih öncesi mağara resimlerinden günümüz boyalarına kadar kullanılmıştır.
- Demir cevheri: Götitçe zengin yataklar geçmişte önemli demir kaynaklarıydı; Kuzey Avrupa’da bataklık demiri yüzyıllar boyunca işlenmiştir.
Türkiye’de
Sivas’ın Divriği ilçesindeki demir yataklarından B-kafa, limonitleşmiş bir cevher kütlesi olarak tanımlanır: Buradaki manyetit ve hematitin bir kısmı zamanla götite dönüşmüştür. Türkiye’nin pek çok yöresinde toprakların ve kayaçların sarımsı-kahverengi rengi de götitten kaynaklanır.
Nasıl tanınır?
- 1
Sırsız porselen üzerinde kahverengimsi sarı ile turuncumsu sarı arası bir çizgi bırakır. Hematitin çizgisi kırmızıdır.
- 2
Sık sık üzüm salkımına benzeyen yumru yumru kütleler oluşturur; kırıldığında içi ışınsal lifli, yüzeyi kadifemsi parlak olabilir.
- 3
Toprağımsı türleri (limonit) parmağı sarıya ya da kahverengiye boyar.
- 4
Mıknatısa tepki vermez ya da çok zayıf tepki verir.
Sahteler ve taklitler
Satış yapan sitelerin genellikle yazmadığı bilgiler:
- “Limonit” ayrı bir mineral değildir: Çoğunlukla götitten oluşan, kil ve başka demir hidroksitlerle karışık malzemeyi anlatan bir arazi terimidir. Etiketlerde bu ayrım her zaman yapılmaz.
- Koyu renkli, metalik parlaklıktaki götit kolaylıkla hematitle karıştırılır; en güvenilir ayırt etme yolu çizgi rengidir.
Bunu biliyor muydun?
Adını, mineral toplamaya da meraklı olan Alman şair ve düşünür Johann Wolfgang von Goethe'den alır.
Sarı aşı boyası ısıtıldığında kırmızıya döner: Isı, götiti hematite dönüştürür. Ressamların “yakılmış” toprak boyaları bu yolla elde edilir.
Nerede bulunur?
Harita yükleniyor…
- Siegerland, Kuzey Ren-Vestfalya, Almanya · Tarihî kaynakEski demir madenciliği bölgesi; iyi gelişmiş götit kristalleri
- Lostwithiel, Cornwall, İngiltere · Bilinen bulunuş yeriRestormel madeninin olağanüstü götit kristalleri
- Marquette, Michigan, ABD (Superior Gölü demir bölgesi) · Tarihî kaynakGötitin demir cevheri olarak işletildiği tarihî madenler
- Divriği, Sivas · Bilinen bulunuş yeriB-kafa yatağında limonitleşme (götitçe zengin ayrışma ürünleri)
Konumlar korunma amacıyla yaklaşık gösterilir. Kırmızı noktalar Türkiye’deki yerlerdir. Büyük haritada aç →
Kaynaklar
- Handbook of Mineralogy: Goethite · Mineralogical Society of America
- Geochronology and stable isotope signature of alteration related to hydrothermal magnetite ores in Central Anatolia, Turkey · Mineralium Deposita 43, 111–124 (Marschik, Spikings & Kuşcu), 2008
- Mineralogical, geochemical and isotopic investigation of the Akdag (Divrigi-Sivas) iron deposit, Turkey · EGU General Assembly 2015, Geophysical Research Abstracts 17 (Varol & Ünlü), 2015
Dış bağlantılar
Taslak: uzman incelemesi bekliyorHata bildir ↗
Aynı basamaktaki taşlar
Apatit
Dişlerimizin ve kemiklerimizin mineral akrabası, gübrelerdeki fosforun kaynağı ve Mohs ölçeğinin 5 numarası.
Arduvaz
İnce levhalara ayrılan, suya dayanıklı taş: yüzyıllardır çatıları örten, okul tahtalarına ve bilardo masalarına dönüşen arduvaz.
Barit
Açık renkli olmasına karşın elde şaşırtıcı derecede ağır gelen baryum minerali; adı da Yunanca “ağır” sözcüğünden gelir.