Trona

Nasıl oluşur?

Trona, kapalı ve tuzlu göllerin kurumasıyla çöken, denizel olmayan bir buharlaşma (evaporit) mineralidir. Oluşması için birçok özel koşulun bir araya gelmesi gerekir: volkanik küller ve sıcak su kaynakları göle bol sodyum taşır; göl havzası suyu dışarı akıtmayacak biçimde çukurdur; iklim zaman zaman kurak ya da yarı kuraktır; suyun pH değeri 10–12 arasında, derinliği az ve sıcaklığı 25–40 °C olmalıdır (İMİB).

Trona suda kolay çözündüğü için yeryüzünde hiç açığa çıkmaz; yatakları genç Tersiyer havzalarında yer altında bulunur. Tersiyer öncesine ait bir trona yatağı bilinmez: Wyoming’deki Green River Formasyonu’ndaki ve Çin’in Wucheng havzasındaki yataklar Eosen yaşlı, Beypazarı yatağı ise Orta–Üst Miyosen yaşlıdır.

Ne işe yarar?

• Soda külü: Trona kırılıp ısıtılarak ya da suda çözülerek soda külüne (sodyum karbonat) çevrilir. Soda külü, ABD’de kullanımının yaklaşık yüzde 45’iyle öncelikle cam yapımında, yüzde 28’iyle kimyasallarda, yüzde 5’iyle sabun ve deterjanda kullanılır (USGS). Cam yapımında kuvars kumunun erime sıcaklığını düşürür.
• Yemek sodası: Sodyum bikarbonat (kabartma ya da yemek sodası) da trona çözeltisinden elde edilir.
• Öteki kullanımlar: Baca gazından kükürt giderme ve hayvan yemi katkısı (MTA’ya göre Türkiye’de küçük paylar oluşturur), kâğıt hamuru ve su arıtma.

Türkiye’de

Türkiye’nin trona yatakları Ankara’dadır: Beypazarı ve Kazan (Kahramankazan) ilçelerinde. Yataklar yer altındadır; iki sahada da trona, kuyulardan su ve çözücü basılıp yerinde çözülerek pompalanan çözelti madenciliği yöntemiyle çıkarılır.

Beypazarı yatağı, ilçe merkezinin yaklaşık 20 km kuzeybatısındaki Miyosen yaşlı gölsel bir havzada, killer, jips ve killi şistlerle ardalanan 0,2–11 m kalınlıkta trona damarlarından oluşur. MTA yatağı 1979’da Beypazarı’nın kuzeyinde kömür sondajları yaparken tesadüfen buldu; yatak 1985’te Etibank’a devredildi. İMİB raporuna göre yatakta, yüzde 56 ve üzeri trona içeren yaklaşık 235 milyon ton rezerv bulunur. Kazan yatağı ise bir yabancı şirket tarafından 1998–2000 yıllarında bulundu (rapor iki ayrı yıl verir) ve dünyada trona aramaya yönelik çalışmalarla bulunan ilk yataktır. 117 sondajla, yaklaşık yüzde 31 tenörlü 600 milyon tondan fazla rezerv saptandı; 15 trona damarı yaklaşık 420–850 m derinliktedir ve en kalını 109 m’ye ulaşır. İMİB’e göre Türkiye’nin toplam trona rezervi yaklaşık 884 milyon tondur.

Üretim bu iki yatakta yapılır. Beypazarı’ndaki Eti Soda tesisi 1998’de kurulmuş, üretime 2009’da başlamıştır; Vikipedi’ye göre ortakları Ciner Holding (yüzde 74) ve Eti Maden’dir (yüzde 26), yıllık kapasitesi yaklaşık 1 milyon ton soda külü ve 100 bin ton yemek sodasıdır. USGS 2026 verilerine göre Türkiye 2025’te yaklaşık 6 milyon ton doğal soda külü üretti: ABD’nin (12 milyon ton) ardından ikinci büyük doğal soda üreticisidir. Tüm soda külü (sentetik dahil) üretiminde ise Çin ve ABD’den sonra üçüncüdür. USGS, Türkiye’nin soda külü rezervini 840 milyon ton olarak verir; bu, ABD’den sonra ikinci sıradır. 2021–24 döneminde ABD’nin soda külü ithalatının yüzde 89’u Türkiye’den gelmiştir.