Mineral
Plajiyoklaz
NaAlSi₃O₈ – CaAl₂Si₂O₈Plagioclase
Yer kabuğunun en bol minerallerinden: albitten anortite uzanan, dilinim yüzeylerindeki ince paralel çizgileriyle tanınan feldispat dizisi.
Diğer adları: Plajiyoklaz feldispat · Sodyumlu-kalsiyumlu feldispat
- Gündelik hayatta
- Endüstriyel
- Türkiye’de önemli
Kısaca
Plajiyoklaz tek bir mineral değil, sodyumlu albit ile kalsiyumlu anortit arasında uzanan bir feldispat dizisidir; kristal yapısında sodyum ve kalsiyum birbirinin yerini alabilir. Bazalttan granite kadar pek çok kayacın ana mineralidir. Işıkta mavi-yeşil renkler saçan labradorit de bu ailenin bir üyesidir.
Nasıl oluşur?
Plajiyoklaz, magmatik kayaçların en önemli minerallerindendir. Magma soğurken önce kalsiyumca zengin plajiyoklaz kristallenir; sıcaklık düştükçe kristallerin bileşimi sodyuma doğru kayar. Bu yüzden bazalt ve gabro gibi koyu renkli kayaçlarda kalsiyumca zengin, granit gibi açık renkli kayaçlarda ise sodyumca zengin plajiyoklaz bulunur. Plajiyoklaz metamorfik ve tortul kayaçlarda da yaygındır. Kristallerdeki ince paralel çizgiler, yan yana büyümüş çok sayıda ince ikiz katmandan kaynaklanır (polisentetik ikizlenme).
Ne işe yarar?
Dizinin sodyumca zengin ucu olan albit, cam ve seramik sanayiinde erime sıcaklığını düşüren bir ergitici olarak kullanılır; seramik karo ve vitrifiye ürünlerin hammaddelerindendir. Labradorit ve güneş taşı gibi ışık oyunu gösteren türleri ise süs taşı olarak işlenir.
Türkiye’de
Menderes Masifi’nin güney ucundaki Çine bölgesinde (Aydın–Muğla) yaklaşık 250 albit oluşumu bilinir. MTA Dergisi’nde yayımlanan bir çalışmaya göre bu oluşumlarda üretim 1960’ların sonunda cam sanayii için başlamış, 1980’lerden itibaren Çine, Milas, Söke, Yatağan ve Karpuzlu çevresine yayılmıştır. Bu albit yatakları, Türkiye’yi dünyanın önde gelen feldispat üreticilerinden biri yapmıştır.
Nasıl tanınır?
- 1
Dilinim yüzeylerinde, plak oluklarını andıran ince ve paralel çizgiler görülür; örnek ışıkta çevrildiğinde bu çizgiler daha kolay seçilir. Ortoklazda bu çizgiler yoktur.
- 2
Camı çizer; çelik bıçak onu ancak zorlukla çizer (sertlik 6–6,5).
- 3
Çoğunlukla beyaz ya da gridir; labradorit gibi bazı türleri ışıkta mavi, yeşil ya da turuncu renk yansımaları gösterir.
- 4
Dizinin hangi kesimine ait olduğunu belirlemek için mikroskop ya da kimyasal analiz gerekir. Ara bileşimler için kullanılan oligoklaz, andezin, labradorit ve bitovnit adları bugün ayrı mineral türü sayılmaz, ama bileşim aralıklarını anlatmak için kullanılır.
Sahteler ve taklitler
Satış yapan sitelerin genellikle yazmadığı bilgiler:
- “Andezin” adıyla satılan kırmızı ve yeşil taşların bir bölümünün, soluk renkli feldispatların bakırla ısıl işlem (difüzyon) uygulanarak renklendirilmesiyle elde edildiği gemoloji laboratuvarlarınca ortaya konmuştur. Bu tür işlemler satıcı tarafından açıklanmalıdır.
- “Güneş taşı” adıyla satılan doğal taşlar oligoklaz, labradorit ya da ortoklaz olabilir. Bakır pulcuklarıyla parıldayan “goldstone” ise doğal taş değil, yapay bir camdır.
- “Gökkuşağı ay taşı” (rainbow moonstone) adıyla satılan taş, ortoklaz kökenli ay taşı değil, beyaz renkli bir labradorittir.
Bunu biliyor muydun?
Adı Yunanca “eğik kırılma” anlamına gelir: İki dilinim düzlemi tam dik açıyla değil, yaklaşık 86 derecelik bir açıyla kesişir.
Ay'ın açık renkli yaylalarını oluşturan anortozit kayacı büyük ölçüde kalsiyumca zengin plajiyoklazdan oluşur.
Nerede bulunur?
Harita yükleniyor…
- Çine–Milas bölgesi, Aydın–Muğla · Önemli yatakMenderes Masifi'nin güney ucunda yaklaşık 250 albit oluşumu; Türkiye'yi dünyanın önde gelen feldispat üreticilerinden biri yapan sodyum feldispat yatakları
- Nain, Labrador, Kanada · Tarihî kaynakLabradorit adını Labrador bölgesinden alır
- Ylämaa, Finlandiya · Bilinen bulunuş yeri“Spektrolit” ticari adıyla bilinen, renk yansımaları yoğun labradorit
- Amelia, Virginia, ABD · Bilinen bulunuş yeriPegmatitlerde iyi albit kristalleri
- Miyake Adası, Tokyo, Japonya · Bilinen bulunuş yeriVolkanik kayaçlarda anortit kristalleri
Konumlar korunma amacıyla yaklaşık gösterilir. Kırmızı noktalar Türkiye’deki yerlerdir. Büyük haritada aç →
Çeşitleri
Kaynaklar
- Handbook of Mineralogy: Albite · Mineralogical Society of America
- Handbook of Mineralogy: Anorthite · Mineralogical Society of America
- Çine asmasifi (GB-Anadolu) albit yataklarının jeolojisi ve kökeni (Uygun & Gümüşçü), MTA Dergisi 122: 25–32 · MTA Genel Müdürlüğü, 2000
- Mineral Commodity Summaries 2026: Feldspar and Nepheline Syenite · U.S. Geological Survey, 2026
Dış bağlantılar
Taslak: uzman incelemesi bekliyorHata bildir ↗
Aynı basamaktaki taşlar
Apatit
Dişlerimizin ve kemiklerimizin mineral akrabası, gübrelerdeki fosforun kaynağı ve Mohs ölçeğinin 5 numarası.
Arduvaz
İnce levhalara ayrılan, suya dayanıklı taş: yüzyıllardır çatıları örten, okul tahtalarına ve bilardo masalarına dönüşen arduvaz.
Barit
Açık renkli olmasına karşın elde şaşırtıcı derecede ağır gelen baryum minerali; adı da Yunanca “ağır” sözcüğünden gelir.