Piromorfit

Piromorfit, kurşun, fosfat ve klordan oluşan bir mineraldir (Pb₅(PO₄)₃Cl). Çoğunlukla canlı yeşil, sarı ya da turuncu, altı yüzlü prizma biçimli kristaller oluşturur ve çok ağırdır. Kurşun yataklarının havayla temas eden üst kısımlarında, galen gibi kurşun minerallerinin ayrışmasıyla ortaya çıkar. Cevher olarak önemi azdır; asıl ilgiyi mineral koleksiyoncularından görür. Kurşun içerdiği için zehirlidir.

Kurşun cevheri: Kurşun oranı yüzde 75–79 dolayındadır (DPT raporu); bol bulunduğu yerlerde ara sıra cevher olarak işletilir. Koleksiyon: Yeşil, sarı ve turuncu kristal demetleri ve küreleri, mineral koleksiyoncularının gözde parçalarıdır. Çevre bilimi: Kurşunla kirlenmiş maden atıklarına ve topraklara fosfat katılarak kurşunun suda çok az çözünen piromorfit benzeri minerallere dönüştürülmesi, kurşunun çevreye ve canlılara geçişini azaltmak için araştırılan bir yöntemdir.

Mohs sertlik ölçeğinde 3,5–4 değerindedir. Tırnakla çizilemez ama çelik bir bıçak onu çizer. Özgül ağırlığı 6,5–7,14 g/cm³’tür.

Bilinen başlıca bulunuş yerleri: Bad Ems çevresi (Friedrichssegen madeni), Rheinland-Pfalz, Almanya; Příbram, Orta Bohemya, Çekya; Leadhills, Lanarkshire, İskoçya; Phoenixville, Pennsylvania, ABD; Santa Eufemia, Córdoba, İspanya.

Türkiye’deki bilinen bulunuş yerleri: Keban, Elazığ.

Rengi çoğunlukla canlı yeşil, sarı, turuncu ya da kahverengidir. Kristalleri altıgen kesitli kısa ya da uzun prizmalar, bazen iğne gibi ince demetler, bazen de küre ya da böbrek biçimli kümelerdir. Reçine gibi bir parlaklığı vardır ve çok ağırdır (özgül ağırlık yaklaşık 7): aynı büyüklükteki bir kuvars parçasının yaklaşık iki buçuk katı gelir. Sertliği 3,5–4'tür; çelik bıçakla çizilir, gevrektir ve çizgi rengi beyazdır. Mimetit (arsenikli) ve vanadinit (vanadyumlu) piromorfite çok benzer: üçü de aynı kristal yapıya sahiptir ve piromorfit ile mimetit arasında kademeli geçişler olabilir. Rengine bakarak ayırmak güvenilir değildir; kesin tanı için laboratuvar analizi gerekir.

“Sokaktan Elmasa” değer merdiveninde dokuz basamaktan 4. basamaktadır: Kaliteli blok taş ve cevher. Cevher olarak piromorfit ancak bol bulunduğu yerlerde, kurşun oranına (ağırlığının yaklaşık dörtte üçü) ve yatağın büyüklüğüne göre işletilir; çoğu yatakta kurşunun asıl kaynağı galendir. Koleksiyonda canlı ve eşit yeşil, sarı ya da turuncu renk, keskin, parlak ve hasarsız kristaller, ana kayaç üzerindeki düzgün dizilim, büyüklük ve Çin'deki Daoping ya da Fransa'daki Les Farges gibi tanınmış yerlerden gelmesi aranır. Yumuşak ve gevrek olduğu için, ayrıca kurşun içerdiği için takıya uygun değildir.

Kristal terapi siteleri piromorfitin baş ağrısına, yüksek tansiyona, diş eti hastalıklarına ve göz yorgunluğuna iyi geldiğini ileri sürer. Aynı siteler sarı ve yeşil piromorfitin “solar pleksus” ve “kalp çakralarını” dengelediğini, kararlılık ve cesaret verdiğini, yeşil olanın bolluk getirdiğini söyler. Bu iddiaları destekleyen bir çalışma yoktur. Piromorfit bir kurşun mineralidir; kurşun zehirlidir ve Dünya Sağlık Örgütü'ne göre kurşuna maruz kalmanın zararsız kabul edilen bir düzeyi yoktur. Bu yüzden vücuda sürülmemeli, suya konup içilmemeli (“taş suyu”), ağza alınmamalı, öğütülmemeli ve tozu solunmamalıdır. Yüksek tansiyonu ya da diş eti hastalığı olan biri tedavisini taşa bırakmamalı, hekime başvurmalıdır. Bu bölüm inanışları aktarır; sağlık bilgisi değildir. Bu iddiaları destekleyen bilimsel bir kanıt yoktur ve hiçbir taş tedavinin yerine geçmez.

Piromorfit kurşun içerir (ağırlığının yaklaşık dörtte üçü) ve kurşun, vücutta birikerek özellikle çocuklarda beyin ve sinir sistemine kalıcı zarar verebilen zehirli bir metaldir. Dünya Sağlık Örgütü'ne göre kurşuna maruz kalmanın zararsız kabul edilen bir düzeyi yoktur; kurşuna maruziyet başlıca kurşunlu toz, toprak, su ya da yiyeceğin yutulmasıyla, ayrıca kurşun içeren maddelerin yanmasıyla çıkan parçacıkların solunmasıyla olur. Piromorfit örneklerine dokunduktan sonra eller yıkanmalı, örnekler çocukların ulaşamayacağı yerde saklanmalıdır. Piromorfit ağza götürülmemeli, öğütülmemeli, zımparalanmamalı ve ısıtılmamalı, tozu solunmamalıdır; suya konup içilmemelidir.