Kayaç

Harabe mermeri

Ruin marble

Kesilip parlatılınca yıkık bir şehrin siluetini gösteren, Floransa'nın ünlü “manzara taşı”: aslında mermer değil, killi bir kireçtaşı.

Halk arasında: Doğal taş (yapı ve dekorasyon)

Londra Doğa Tarihi Müzesi'nde cilalı bir harabe mermeri levhasıFotoğraf: Mirtio · CC0 · Wikimedia Commons

Kimlik kartı

Sertlik (Mohs)3

Özgül ağırlık2,7–2,8 g/cm³

Renkler

fildişi
bej
gri
kahverengi
kırmızımsı kahverengi
ender olarak mavimsi
menekşe ve siyah

Bileşim: İnce taneli, killi (marnlı) kireçtaşı; bazen silttaşı. Büyük bölümü kalsiyum karbonattır (kokolit denen mikroskobik deniz algı pulları ve foraminifer kavkıları); Slovakya örneğinde yaklaşık %15 kil minerali bulunur. Kahverengi ve kırmızımsı bantları demir oksit-hidroksitler, siyah dal benzeri lekeleri mangan oksitler verir.
Doku: Çok ince taneli ve gözenekli. Kayaç, kalsitle dolmuş ince çatlaklarla (kalınlığı 0,01–0,05 mm) sayısız küçük bloğa bölünmüştür; her blokta ayrı ayrı gelişmiş renk bantları (Liesegang halkaları) yan yana gelince yıkık bir şehir siluetini andıran basamaklı bir desen oluşur.

Değer merdivenindeki yeri

Basamak 5/9 ·Süs taşı

Bu bilgi eğitim amaçlıdır; alım-satım veya yatırım tavsiyesi değildir. Değer, kaliteye ve işlem görüp görmediğine göre çok büyük farklar gösterir.

Kısaca

Harabe mermeri, ince taneli, killi bir kireçtaşıdır. Kesilip cilalandığında gri, bej ve kahverengi bantları yan yana dizilen kulelere, yıkık surlara ya da bir dağ manzarasına benzer. En ünlü örnekleri Floransa çevresinden çıkar ve İtalyanca “pietra paesina” (manzara taşı) diye anılır. Rönesans'tan bu yana lüks mobilyalarda, kakma işlerinde ve üzerine resim yapılan küçük levhalarda kullanılmıştır.

Görseller

Bologna Üniversitesi Luigi Bombicci Mineraloji Müzesi'nde bir pietra paesina örneğiFotoğraf: Patafisik · CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Nasıl oluşur?

Harabe mermerinin hikâyesi, sakin ve derin bir deniz tabanında başlar. Floransa çevresindeki örnekler, jeologların Alberese Formasyonu dediği, Kretase ile Eosen dönemleri arasında çökelmiş kireçli çamurlardan oluşur. Bu çamur, büyük ölçüde kokolit denen mikroskobik alg pullarından ve küçük tek hücreli canlıların (foraminiferlerin) kavkılarından meydana gelir; aralarında bir miktar kil de vardır. Çamur gömülüp sertleşirken içine renksiz demir tuzları eşit biçimde dağılır.

Kayaç daha sonra gömülmenin ve yer hareketlerinin etkisiyle çok sayıda ince çatlakla parçalanır; bu çatlaklar zamanla beyaz kalsitle dolar ve kayacı küçük bloklara böler. Slovakya’daki bir örnekte bu kalsitin yaklaşık 4–6,5 kilometre derinlikte, 130 °C dolayında bir sıcaklıkta çöktüğü hesaplanmıştır.

Asıl desen ise çok sonra, kayaç yeryüzüne yaklaşıp ayrışmaya başladığında ortaya çıkar. Oksijenli yağmur suyu gözeneklerden içeri sızar, demir tuzlarını kahverengi demir oksit-hidroksitlere çevirir ve bunları belli aralıklarla bantlar hâlinde çöktürür. Bu ritmik çökelmeye Liesegang halkaları denir. Kalsit damarları suyun yana geçmesini engellediği için her blokta bantlar farklı hızla ilerler; yan yana dizilen bloklar bu yüzden basamaklı, yıkık bir şehir siluetine benzer.

Ne işe yarar?

Kakma ve lüks mobilya: Toskana’da “pietra paesina” denen bu taş, Rönesans’tan Art Nouveau dönemine kadar dolapların, kabinelerin ve masa tablalarının süslenmesinde kullanıldı. 1588’de Medici ailesinden Ferdinando I’in Floransa’da kurduğu taş işleme atölyesi Opificio delle Pietre Dure de bu taşı işledi.
Taş resimler: 16.–18. yüzyıl sanatçıları ince levhaların doğal desenine boyayla insan figürleri ve başka motifler ekleyerek küçük, düşsel tablolar yaptı; bu levhalarla değerli mobilyalar da süslendi.
El sanatları: Avusturya’da 1800’ler civarında taş kutularda, vazolarda, broşlarda, kakmalarda ve masa tablalarında kullanıldı.
Bilim: Kayaçlarda suyun çatlaklar boyunca nasıl dolaştığını ve kendiliğinden oluşan desenleri anlamak için incelenir.

Nerede bulunur?

En ünlü harabe mermerleri İtalya’da Floransa çevresinden, özellikle şehrin güneydoğusundaki Arno vadisinden (Valdarno) çıkar; bu taşın toprak içinde dağınık duran blokları yüzyıllardır toplanıp süs eşyası yapımında kullanılmıştır. İtalya’da ayrıca Lazio bölgesinde Civitavecchia’nın kuzeyindeki Tolfa Dağları ve Monterano çevresinden bilinir. Avusturya’da Viyana Ormanı’nın fliş kayaçlarındaki Klosterneuburg ve Waidhofen an der Ybbs, Slovakya’da ise Batı Karpatlar’daki Horná Breznica köyü çevresi bilinen başka bulunuş yerleridir.

Değerini ne belirler?

Harabe mermeri tonla değil levha ve parça olarak değerlendirilir. Değerini desenin ne kadar etkileyici olduğu (bir şehir, kale ya da manzara izlenimi), renk karşıtlığı, levhanın büyüklüğü ve çatlaksız olması belirler; taş kırılgan olduğundan iri ve sağlam levhalar azdır. Tarihî kakma işleri, üzerine resim yapılmış levhalar ve ünlü koleksiyonlardan gelen parçalar ise sanat eseri olarak, taşın kendisinden çok işçiliği ve geçmişiyle değer kazanır.

Bu bilgi eğitim amaçlıdır; alım-satım veya yatırım tavsiyesi değildir. Değer, kaliteye ve işlem görüp görmediğine göre çok büyük farklar gösterir.

Nasıl tanınır?

1
Cilalı yüzeyde ince beyaz kalsit damarlarıyla birbirinden ayrılmış köşeli bölmeler ve her bölmede birbirine paralel bej, kahverengi ve gri bantlar görülür; bütün, basamaklı bir şehir siluetini andırır.
2
Bantlar komşu bölmelere geçerken birden yukarı ya da aşağı kayar; çizgiler bir çatlakta kesilip yandaki bölmede başka bir yükseklikte sürer.
3
Kenarlara yakın yerlerde siyah, eğrelti otunu andıran mangan oksit lekeleri (dendritler) bulunabilir.
4
Kireçtaşı olduğu için seyreltik hidroklorik asitle köpürür ve çelik bıçakla kolayca çizilir.

Sahteler ve taklitler

Satış yapan sitelerin genellikle yazmadığı bilgiler:

İngiltere'de Bristol çevresinden çıkan Cotham mermeri de “manzara mermeri” diye anılır, ama onun ağaç ve çalı benzeri deseni mikroorganizmaların oluşturduğu katmanlı yapılardan (stromatolit) gelir; harabe mermerinin bölmeli, basamaklı deseni ise kimyasal çökelmenin ürünüdür.
Yüzeyi bitki ya da ağaç gibi görünen dendritli kireçtaşları da manzara taşı sanılabilir; bunlarda desen, çatlak yüzeylerine sızan mangan oksitlerden oluşur ve harabe mermerindeki gibi bölmeli renk bantları yoktur.

Yanlış bilinenler

YanlışHarabe mermeri gerçek bir mermerdir.
DoğrusuAdına karşın mermer değildir. Mermer, ısı ve basınçla yeniden kristalleşmiş metamorfik bir kayaçtır; harabe mermeri ise hiç dönüşüm geçirmemiş, ince taneli, killi (marnlı) bir kireçtaşıdır. “Mermer” sözcüğü yalnızca cilalanabilen süs taşları için kullanılan eski bir ticari alışkanlıktır.
YanlışTaştaki basamaklı kaymalar, kayacı kesen küçük fayların izleridir.
Doğrusuİlk bakışta faya benzeseler de bu kaymalar hareketten doğmaz. İncelemeler, çatlak boyunca hiçbir kayma izi olmadığını ve renk bantlarının çatlaklar oluştuktan sonra, her blokta ayrı hızla ilerleyen suyun etkisiyle geliştiğini göstermiştir.

Bunu biliyor muydun?

Oxford Üniversitesi Doğa Tarihi Müzesi'ndeki 19. yüzyıl Corsi süs taşları koleksiyonunda “harabe mermerleri” için ayrı bir bölüm vardır; örneklerin çoğu Floransa'nın güneydoğusundaki Arno vadisinden gelir.

Slovak araştırmacılar, jelatine gümüş nitrat çözeltisi damlatarak laboratuvarda harabe mermerindeki basamaklı bantların benzerini üretmeyi başarmıştır.

Avusturya'da Klosterneuburg ve Waidhofen an der Ybbs'ten çıkan harabe mermerleri 1800 yılları civarında taş kutularda, vazolarda, broşlarda ve masa tablalarında çok tutulmuştur.

Nerede bulunur?

Harita yükleniyor…

Floransa çevresi ve Valdarno, Toskana, İtalya · Tip lokaliteToskana'da “pietra paesina” (manzara taşı) denen klasik yöre. Taş, Kretase–Eosen yaşlı Alberese Formasyonu'nun marnlı kireçtaşlarındandır; Oxford'daki Corsi koleksiyonu örneklerinin çoğunun Floransa'nın güneydoğusundaki Arno vadisinden (Valdarno) geldiği düşünülür.
Tolfa Dağları, Civitavecchia yakını, Lazio, İtalya · Bilinen bulunuş yeriCorsi koleksiyonundaki “Civitavecchia manzara taşı” büyük olasılıkla Civitavecchia'nın kuzeyindeki bu dağlardandır; bu yatağı 1970'te Civitelli tanımlamıştır. Yakındaki Monterano doğa koruma alanında da bulunmuştur.
Klosterneuburg, Aşağı Avusturya, Avusturya · Bilinen bulunuş yeriViyana Ormanı'nın fliş kayaçlarında görülen “Klosterneuburg harabe mermeri”; açık bejden menekşemsi kahverengiye değişen, kırılgan bir marnlı kireçtaşı.
Waidhofen an der Ybbs, Aşağı Avusturya, Avusturya · Tarihî kaynakKlosterneuburg ile birlikte, 1800'ler civarında el sanatlarında kullanılan özellikle güzel harabe mermerleriyle tanınmıştır.
Horná Breznica, Púchov yakını, Slovakya · Bilinen bulunuş yeriBatı Karpatlar'ın Dış Fliş Kuşağı'nda, Maastrihtiyen–Paleosen yaşlı fliş içindeki ince kireçtaşı ara katmanlarından gelen ve toprak örtüsü içinde bulunan bloklar; 2003'te ayrıntılı olarak incelendi.

Konumlar korunma amacıyla yaklaşık gösterilir. Kırmızı noktalar Türkiye’deki yerlerdir. Büyük haritada aç →

Sık sorulan sorular

Harabe mermeri nedir?

Harabe mermerindeki şehir görüntüsü nasıl oluşur?

Kayaç önce kalsitle dolan ince çatlaklarla küçük bloklara bölünür. Sonra yüzeye yakın yerde oksijenli yağmur suyu taşın içine sızar ve demirli tuzları bantlar hâlinde kahverengi demir oksitlere çevirir. Kalsit damarları suyun yanlara geçmesini engellediği için her blokta bantlar farklı ilerler; yan yana gelen bu bantlar basamaklı bir şehir silueti gibi görünür.

Harabe mermeri ne işe yarar?

Kakma ve lüks mobilya: Toskana'da “pietra paesina” denen bu taş, Rönesans'tan Art Nouveau dönemine kadar dolapların, kabinelerin ve masa tablalarının süslenmesinde kullanıldı. 1588'de Medici ailesinden Ferdinando I'in Floransa'da kurduğu taş işleme atölyesi Opificio delle Pietre Dure de bu taşı işledi. Taş resimler: 16.–18. yüzyıl sanatçıları ince levhaların doğal desenine boyayla insan figürleri ve başka motifler ekleyerek küçük, düşsel tablolar yaptı; bu levhalarla değerli mobilyalar da süslendi.

Harabe mermeri ne kadar serttir?

Mohs sertlik ölçeğinde 3 değerindedir. Tırnakla çizilemez ama çelik bir bıçak onu çizer. Özgül ağırlığı 2,7–2,8 g/cm³’tür.

Harabe mermeri nerede bulunur?

Bilinen başlıca bulunuş yerleri: Floransa çevresi ve Valdarno, Toskana, İtalya; Waidhofen an der Ybbs, Aşağı Avusturya, Avusturya; Tolfa Dağları, Civitavecchia yakını, Lazio, İtalya; Klosterneuburg, Aşağı Avusturya, Avusturya; Horná Breznica, Púchov yakını, Slovakya.

Harabe mermeri gerçek mi, nasıl anlaşılır?

Cilalı yüzeyde ince beyaz kalsit damarlarıyla birbirinden ayrılmış köşeli bölmeler ve her bölmede birbirine paralel bej, kahverengi ve gri bantlar görülür; bütün, basamaklı bir şehir siluetini andırır. Bantlar komşu bölmelere geçerken birden yukarı ya da aşağı kayar; çizgiler bir çatlakta kesilip yandaki bölmede başka bir yükseklikte sürer. Kenarlara yakın yerlerde siyah, eğrelti otunu andıran mangan oksit lekeleri (dendritler) bulunabilir. İngiltere'de Bristol çevresinden çıkan Cotham mermeri de “manzara mermeri” diye anılır, ama onun ağaç ve çalı benzeri deseni mikroorganizmaların oluşturduğu katmanlı yapılardan (stromatolit) gelir; harabe mermerinin bölmeli, basamaklı deseni ise kimyasal çökelmenin ürünüdür.

Harabe mermeri değerli mi?

“Sokaktan Elmasa” değer merdiveninde dokuz basamaktan 5. basamaktadır: Süs taşı. Harabe mermeri tonla değil levha ve parça olarak değerlendirilir. Değerini desenin ne kadar etkileyici olduğu (bir şehir, kale ya da manzara izlenimi), renk karşıtlığı, levhanın büyüklüğü ve çatlaksız olması belirler; taş kırılgan olduğundan iri ve sağlam levhalar azdır. Tarihî kakma işleri, üzerine resim yapılmış levhalar ve ünlü koleksiyonlardan gelen parçalar ise sanat eseri olarak, taşın kendisinden çok işçiliği ve geçmişiyle değer kazanır.