Diyatomit

Diyatomit, diatom denen tek hücreli suyosunlarının silisten yapılmış kabuklarının göl ve deniz diplerinde birikip kayaca dönüşmesiyle oluşur. Beyaz ya da bej renkli, çok hafif ve elde ufalanan bir kayaçtır; ince bir toza dönüştürülünce sıvıları süzmekte, yalıtımda ve hafif bir aşındırıcı olarak kullanılır. Türkiye, USGS verilerine göre dünyanın en büyük diyatomit üreticileri arasındadır.

Süzme: En büyük kullanım alanıdır; Türkçe bir kaynağa göre dünya tüketiminin yaklaşık %60'ı süzme işlerine gider: bira, şarap, şeker şerbeti, yağ, içme suyu ve havuz suyu süzülür. USGS'ye göre içme suyu şebekelerinde bakteri ve tek hücreli canlıları ayırmak için de kullanılır. Emici ve taşıyıcı: Sıvıları ve yağları hızla emer; kedi kumu, zirai ilaç taşıyıcısı ve yem katkısı olarak kullanılır. Nobel'in dinamitinde nitrogliserini emip sabitleyen dolgu da diyatomitti. Yalıtım ve inşaat: Düşük ısı iletkenliği nedeniyle yalıtım tuğlası ve hafif agrega ile çimentoya katkı olarak kullanılır.

Mohs sertlik ölçeğinde 1,5 değerindedir. Tırnakla çizilebilecek kadar yumuşaktır. Özgül ağırlığı 0,32–1,38 g/cm³’tür.

Bilinen başlıca bulunuş yerleri: Fur Adası, Limfjord, Danimarka; Lompoc, Kaliforniya, ABD; Hırka, Kayseri; Lüneburg Fundalığı, Aşağı Saksonya, Almanya; Mývatn Gölü, İzlanda.

Türkiye’deki bilinen bulunuş yerleri: Hırka, Kayseri; Karacaören, Ürgüp, Nevşehir; Alayunt Havzası, Kütahya; Ihlara-Selime Ovası, Aksaray.

Çok hafiftir ve kuru olduğunda elde kolayca ufalanır; rengi beyaz, kirli beyaz ya da bejdir. Tebeşire benzer, ama tebeşirden belirgin biçimde daha hafiftir. Seyreltik asitle ya da sirkeyle köpürmez; asitte köpüren tebeşirden ve kireçtaşından bu şekilde ayrılır. Tozu parmaklar arasında pomza tozu gibi hafif pürüzlü hissedilir. Suyu bir sünger gibi emer; işlenmemiş diyatomit kendi ağırlığının 3-4 katı su tutabilir. Tebeşir, kaolin (beyaz kil) ve pomza tozu diyatomite benzer. Tebeşir asitte köpürür; kil ıslanınca plastik, yapışkan bir hamura döner.

“Sokaktan Elmasa” değer merdiveninde dokuz basamaktan 3. basamaktadır: Yapı ve endüstri taşı. Diyatomit ucuz bir endüstriyel hammaddedir ve ton ile satılır; değerini kullanım alanına göre saflığı belirler. Süzme malzemesi için yüksek silis oranı (bir Türkçe kaynakta en az %85), çok az demir ve kil, beyazlık, yüksek gözeneklilik ve uygun tane boyutu aranır; ısıyla işleme (kalsinasyon) de ürünün süzme niteliğini artırır. Yatağın kalınlığı, örtü kalınlığının azlığı, işletmenin kolaylığı ve ocağın kullanıcıya uzaklığı da belirleyicidir. Yalıtım ve hafif dolgu gibi sıradan kullanımlar için ise basit işlenmiş diyatomit yeterlidir ve çok daha ucuzdur.

Sosyal medyada ve bitkisel ürün satıcıları arasında, diyatomit tozunun içilmesinin ya da yenmesinin bağırsak parazitlerini öldürdüğü ve vücuttan ağır metalleri attığı iddia edilir. Çiftçiler arasında diyatomit tozunun hayvanlara yedirildiğinde iç parazitlere (solucanlara) karşı doğal bir ilaç olduğuna inanılır. Bilimsel doğrulama kuruluşu Science Feedback, diyatomitin insanda parazitleri ya da ağır metalleri uzaklaştırdığına dair kanıt bulunmadığını belirtir. Sığırlarda yapılan iki araştırmada diyatomit verilen gruplar kontrol gruplarından daha iyi sonuç vermemiştir. Diyatomit tozu yutulmamalı ve solunmamalıdır; özellikle havuz ve sanayi filtreleri için ısıyla işlenmiş türler kristal silis içerir. Bu bölüm inanışları aktarır; sağlık bilgisi değildir. Bu iddiaları destekleyen bilimsel bir kanıt yoktur ve hiçbir taş tedavinin yerine geçmez.

Diyatomit tozunu solumaktan kaçının. Doğal (işlenmemiş) diyatomit ağırlıklı olarak amorf silistir; ama ısıyla işlenen (kalsine edilen) havuz filtresi kalitesi kristal silis içerir ve uzun süre solunursa silikoz denen akciğer hastalığına yol açabilir. USGS de diyatomitin birçok biçiminin, sınırın üzerindeki düzeylerde kanser ve üreme sağlığı sorunlarına yol açtığı bilinen kristal silis içerdiğini belirtir. Toz ortamında çalışırken maske kullanılmalıdır.