Mineral
Fluorit
CaF₂Fluorite
Mohs sertlik ölçeğinin 4 numarası ve “floresan” sözcüğüne adını veren, mordan yeşile neredeyse her renkte bulunabilen mineral.
Diğer adları: Florit · Fluorspar (ticari ad) · Blue John (Derbyshire’ın bantlı fluoriti)
- Endüstriyel
- Süs taşı
- Mohs ölçeği minerali
- Türkiye’de önemli
Kısaca
Fluorit (florit), kalsiyum ve flordan oluşan bir mineraldir. Çok çeşitli renklerde bulunur ve aynı kristalin içinde mor, yeşil, sarı gibi renk bantları sık görülür. Pek çok fluorit, morötesi (UV) ışık altında parlar; bu ışımaya da fluoritin adından gelen “floresan” adı verilmiştir.
Nasıl oluşur?
Fluorit çoğunlukla sıcak suların kayaç çatlaklarında bıraktığı hidrotermal damarlarda oluşur; yanında sık sık kalsit, kuvars, barit, galen ve sfalerit bulunur. Kireçtaşları içinde ve granitik kayaçlarla ilişkili yataklarda da görülür. Saf fluorit renksizdir; renklerini kristal yapısına giren eser elementlerden ve doğal radyasyonun yol açtığı kusurlardan alır. Kristal büyürken sıvının bileşimi değiştikçe renk bantları oluşur.
Türkiye’de
MTA’ya göre Türkiye’deki fluorit yataklarının çoğu İç Anadolu’da, Eskişehir, Kırşehir ve Yozgat illerindedir. Kırşehir’in Kaman ve Çiçekdağı yörelerinde mor, yeşil, pembe, beyaz ve sarı renkli, iri kristalli fluorit damarları bulunur; Akçakent’te 1958’de başlayan üretim bugün de sürmektedir. En büyük rezerv ise Eskişehir’deki Kızılcaören yatağındadır; burada fluorit, barit ve nadir toprak elementleri içeren bir cevherle birlikte bulunur.
Ne işe yarar?
- Çelik ve alüminyum: Ergitmede cürufu akışkanlaştırmak için kullanılır.
- Kimya: Pek çok flor bileşiğinin temeli olan hidroflorik asidin hammaddesidir.
- Optik: Işığı çok az renklere ayırdığı için yapay olarak büyütülen fluorit kristallerinden kamera ve teleskop mercekleri yapılır.
- Süs taşı: Renkli örnekleri oyma ve takı malzemesi olarak kullanılır.
Nasıl tanınır?
- 1
Kristalleri çoğunlukla küp, bazen sekizyüzlü (oktaedr) biçimindedir; dört yönde mükemmel dilinimi sayesinde sekizyüzlü parçalara ayrılabilir.
- 2
Mohs ölçeğinde sertliği 4'tür: çelik bıçak onu çizer, o ise kalsiti (3) çizer ama camı çizemez.
- 3
Sirke ya da seyreltik asitte köpürmez; bu özelliğiyle benzer renkli kalsitten ayrılır.
- 4
Birçok örnek, UV lambası altında mavi ya da mor renkte parlar.
Sahteler ve taklitler
Satış yapan sitelerin genellikle yazmadığı bilgiler:
- Kesilmiş fluorit; ametist, zümrüt ya da akuamarin gibi daha sert ve değerli taşların yerine sunulabilir. Yumuşak olduğu için takıda kolayca çizilir; kesin tanı için gemoloji laboratuvarına başvurulmalıdır.
- Dükkânlarda satılan düzgün fluorit “sekizyüzlüleri” çoğu zaman doğal kristal değil, dilinim boyunca kırılıp biçimlendirilmiş parçalardır.
- Kırılgan olduğu için bazı fluoritler, özellikle Blue John, işlenmeden önce reçine emdirilerek sağlamlaştırılır; bu işlem belirtilmelidir.
Güvenlik
Fluorit elle tutulduğunda zararsızdır. Ancak ısıtılmamalı ve güçlü asitlerle temas ettirilmemelidir: sülfürik asit gibi güçlü asitlerle tepkimeye girdiğinde son derece zehirli ve yakıcı hidrojen florür açığa çıkabilir. Fluoritin floresanını görmek için UV lambası kullanırken lambaya doğrudan bakmayın ve ışığı cilde uzun süre tutmayın.
Bunu biliyor muydun?
İrlanda doğumlu fizikçi George Gabriel Stokes, 1852'de fluoritin UV ışıkla aydınlatıldığında mavi bir ışıma yaptığını inceleyerek bu olaya “floresan” adını vermiştir.
Adı, Latince “akmak” anlamındaki “fluere” sözcüğünden gelir; çünkü tarihte ilk olarak metal ergitmede cürufu akışkanlaştıran bir katkı maddesi olarak kullanılmıştır.
Nerede bulunur?
Harita yükleniyor…
- Weardale, Durham, İngiltere · Bilinen bulunuş yeriMorötesi ışıkta güçlü floresan veren yeşil ve mor kristaller
- Castleton, Derbyshire, İngiltere · Tarihî kaynakMor-sarı bantlı “Blue John” fluoritinin kaynağı
- Cave-in-Rock, Illinois, ABD · Tarihî kaynakIllinois-Kentucky fluorit bölgesi; iri küp kristaller
- Kaman ve Akçakent, Kırşehir · Bilinen bulunuş yeriTürkiye’de fluorit üretiminin başlıca bölgesi, 1958’den beri üretim yapılır; mor, yeşil, pembe, beyaz ve sarı damarlar
- Kızılcaören, Eskişehir · Bilinen bulunuş yeriFluorit, barit ve nadir toprak elementleri içeren karmaşık yatak; Türkiye’nin en büyük fluorit rezervi Eskişehir yöresindedir
Konumlar korunma amacıyla yaklaşık gösterilir. Kırmızı noktalar Türkiye’deki yerlerdir. Büyük haritada aç →
Kaynaklar
- Handbook of Mineralogy: Fluorite · Mineralogical Society of America
- Dünyada ve Türkiye’de Florit (Maden Serisi 37) · MTA Genel Müdürlüğü, Fizibilite Etütleri Dairesi Başkanlığı, 2024
Dış bağlantılar
Taslak: uzman incelemesi bekliyorHata bildir ↗
Aynı basamaktaki taşlar
Akik
Kalsedonun bantlı çeşidi: volkanik kayaç boşluklarında katman katman büyür, her kesildiğinde başka bir desen gösterir.
Ametist
Kuvarsın mor çeşidi: rengini kristaldeki eser miktarda demir ile doğal radyasyonun ortak etkisinden alan bir süs taşı.
Aytaşı
Yüzeyinde ay ışığı gibi süzülen mavimsi bir parıltı taşıyan feldispat; bu ışık, taşın içindeki ince katmanlardan saçılır.