Kayaç
Pegmatit
Pegmatite
Kristallerin dev boyutlara ulaştığı kayaç: 12 metrelik spodümenler, 18 metrelik beril ve telefon pillerindeki lityumun önemli bir kaynağı.
- Halk arasında: Maden ve hammadde
_2_(8290567239).jpg){kind=link}
Kısaca
Pegmatit, kristallerinin çoğu 1 santimetreden büyük olan, çok iri taneli bir magmatik kayaçtır. Çoğu granite benzer: bol kuvars, feldispat ve mikadan oluşur. Bir magma kütlesi soğurken en son kalan, suca ve nadir elementlerce zengin sıvıdan oluşur. Bu yüzden lityum, berilyum, tantal ve kalay gibi elementlerin yanı sıra turmalin, akuamarin ve topaz gibi değerli taşların da önemli kaynağıdır.
Görseller
_(8291627446).jpg){kind=link}
Nasıl oluşur?
Büyük bir magma kütlesi yer kabuğunda soğuyup granite dönüşürken, en son kalan sıvı su, uçucu maddeler ve nadir elementlerce zenginleşir. Bu sıvı, granit kütlesinin kenarlarındaki çatlaklara ve ceplere sızar; burada atomlar kolayca hareket edebildiği için kristaller çok büyüyebilir. Bu yüzden pegmatitler çoğunlukla granitlerin çevresinde damarlar ve dayklar hâlinde bulunur. Adı, Homeros dönemi Yunancasında “birbirine bağlamak” anlamına gelen pēgnymi sözcüğünden gelir; iç içe geçmiş kuvars ve feldispat kristallerine gönderme yapar. Terimi ilk kez 1822’de mineralog René Just Haüy kullandı.
Ne işe yarar?
- Lityum: Spodümen ve lepidolit içeren pegmatitler, pillerde kullanılan lityumun önemli kaynaklarıdır.
- Berilyum ve diğer metaller: Dünyadaki berilyumun çoğu pegmatitlerdeki değersiz berilden elde edilir; pegmatitler tantal, niyobyum, kalay ve nadir toprak elementleri için de işletilir.
- Feldispat ve mika: Feldispat cam ve seramik yapımında, büyük mika levhaları elektronikte kullanılır.
- Değerli taşlar: Turmalin, akuamarin, zümrüt ve topaz gibi değerli taşların çoğu pegmatitlerin ceplerinden çıkar.
Değerini ne belirler?
Pegmatit bir kayaç olarak değil, içerdiği minerallerle değer kazanır. Lityum (spodümen, lepidolit), berilyum (beril), tantal, niyobyum ve kalay içeren pegmatitler maden olarak işletilir; feldispat ve mika da cam, seramik ve elektronik için çıkarılır. Değerli taş içeren ceplerin değeri taşların kalitesine bağlıdır. Güzel desenli pegmatitler bazen kesilip cilalanarak tezgâh ve kaplama taşı yapılır.
Bu bilgi eğitim amaçlıdır; alım-satım veya yatırım tavsiyesi değildir. Değer, kaliteye ve işlem görüp görmediğine göre çok büyük farklar gösterir.
Nasıl tanınır?
- 1
Kristalleri çok iridir: Çoğu 1 santimetreden büyüktür, bazen bir avuçtan, hatta bir insandan büyük olabilir.
- 2
Çoğunlukla beyaz ya da pembe feldispat, gri kuvars ve parlak, yaprak yaprak ayrılan mika levhalarından oluşur.
- 3
Kuvars ile feldispat bazen iç içe büyüyerek eski yazıları andıran bir desen oluşturur (yazılı granit).
- 4
Genellikle büyük granit kütlelerinin kenarlarında damar ve dayk biçiminde bulunur.
Sahteler ve taklitler
Satış yapan sitelerin genellikle yazmadığı bilgiler:
- İri taneli granit pegmatitle karıştırılabilir; pegmatitte kristaller çok daha iridir ve boyutları bir yerden ötekine çok değişir.
Yanlış bilinenler
YanlışPegmatitteki dev kristallerin büyümesi milyonlarca yıl sürmüştür.
DoğrusuPegmatitlerin nasıl oluştuğu hâlâ tartışılıyor, ama bazı araştırmalar kristallerin günde 1 ila 10 metre gibi çok hızlı büyüyebildiğini gösteriyor. Kristallerin iri olması, onları besleyen sıvının su ve uçucu maddelerce zengin olmasıyla ilgilidir.
Bunu biliyor muydun?
Bilinen en büyük beril kristali Madagaskar'da bir pegmatitten çıktı: yaklaşık 380 ton ağırlığında, 18 metre uzunluğunda ve 3,5 metre kalınlığındaydı.
Güney Dakota'daki Black Hills pegmatitlerinde 12 metreyi aşan spodümen kristalleri bulunmuştur.
Bazı araştırmalara göre pegmatit kristalleri günde 1 ila 10 metre gibi şaşırtıcı bir hızla büyüyebilir.
Nerede bulunur?
Harita yükleniyor…
- Black Hills (Etta madeni, Keystone), Güney Dakota, ABD · Önemli yatakPegmatitlerinde 12 metreyi aşan spodümen kristalleri bulunmuştur; Etta madeni bunların en ünlüsüdür.
- Tanco madeni, Bernic Gölü, Manitoba, Kanada · Bilinen bulunuş yeriSpodümenin işletildiği, nadir elementlerce zengin bir pegmatit.
- Pala, San Diego County, Kaliforniya, ABD · Bilinen bulunuş yeriTurmalin ve kunzitiyle ünlü bir pegmatit bölgesi.
- Araçuaí–Itinga–Salinas, Minas Gerais, Brezilya · Önemli yatakPegmatitlerinde değerli turmalin bulunan geniş bir bölge; Minas Gerais pegmatit kuşağı akuamarin, turmalin ve başka pek çok değerli taşın kaynağıdır.
- Bumpus taş ocağı, Albany, Maine, ABD · Tarihî kaynakBilinen en büyük beril kristallerinden bazılarını veren pegmatit ocağı: 8 metreye kadar uzunluk, 26 ton ağırlık.
- Spruce Pine, Kuzey Carolina, ABD · Önemli yatakMika, feldispat ve çok saf kuvars için işletilen pegmatit bölgesi.
Konumlar korunma amacıyla yaklaşık gösterilir. Kırmızı noktalar Türkiye’deki yerlerdir. Büyük haritada aç →
Sık sorulan sorular
Pegmatit nedir?
Pegmatit, kristallerinin çoğu 1 santimetreden büyük olan, çok iri taneli bir magmatik kayaçtır. Çoğu granite benzer: bol kuvars, feldispat ve mikadan oluşur. Bir magma kütlesi soğurken en son kalan, suca ve nadir elementlerce zengin sıvıdan oluşur. Bu yüzden lityum, berilyum, tantal ve kalay gibi elementlerin yanı sıra turmalin, akuamarin ve topaz gibi değerli taşların da önemli kaynağıdır.
Pegmatit ne işe yarar?
Lityum: Spodümen ve lepidolit içeren pegmatitler, pillerde kullanılan lityumun önemli kaynaklarıdır. Berilyum ve diğer metaller: Dünyadaki berilyumun çoğu pegmatitlerdeki değersiz berilden elde edilir; pegmatitler tantal, niyobyum, kalay ve nadir toprak elementleri için de işletilir. Feldispat ve mika: Feldispat cam ve seramik yapımında, büyük mika levhaları elektronikte kullanılır. Değerli taşlar: Turmalin, akuamarin, zümrüt ve topaz gibi değerli taşların çoğu pegmatitlerin ceplerinden çıkar.
Pegmatit ne kadar serttir?
Mohs sertlik ölçeğinde 6–7 değerindedir. Camı çizebilir; çelik bıçakla çizmek zordur. Özgül ağırlığı 2,6–2,8 g/cm³’tür.
Pegmatit nerede bulunur?
Bilinen başlıca bulunuş yerleri: Black Hills (Etta madeni, Keystone), Güney Dakota, ABD; Araçuaí–Itinga–Salinas, Minas Gerais, Brezilya; Spruce Pine, Kuzey Carolina, ABD; Bumpus taş ocağı, Albany, Maine, ABD; Tanco madeni, Bernic Gölü, Manitoba, Kanada.
Pegmatit gerçek mi, nasıl anlaşılır?
Kristalleri çok iridir: Çoğu 1 santimetreden büyüktür, bazen bir avuçtan, hatta bir insandan büyük olabilir. Çoğunlukla beyaz ya da pembe feldispat, gri kuvars ve parlak, yaprak yaprak ayrılan mika levhalarından oluşur. Kuvars ile feldispat bazen iç içe büyüyerek eski yazıları andıran bir desen oluşturur (yazılı granit). İri taneli granit pegmatitle karıştırılabilir; pegmatitte kristaller çok daha iridir ve boyutları bir yerden ötekine çok değişir.
Pegmatit değerli mi?
“Sokaktan Elmasa” değer merdiveninde dokuz basamaktan 3. basamaktadır: Yapı ve endüstri taşı. Pegmatit bir kayaç olarak değil, içerdiği minerallerle değer kazanır. Lityum (spodümen, lepidolit), berilyum (beril), tantal, niyobyum ve kalay içeren pegmatitler maden olarak işletilir; feldispat ve mika da cam, seramik ve elektronik için çıkarılır. Değerli taş içeren ceplerin değeri taşların kalitesine bağlıdır. Güzel desenli pegmatitler bazen kesilip cilalanarak tezgâh ve kaplama taşı yapılır.
Kaynaklar
- Pegmatite · Wikipedia
- Pegmatite (H. M. King) · Geology.com
- Handbook of Mineralogy: Spodumene · Mineralogical Society of America
- Spodumene · Wikipedia
- Pala, California · Wikipedia
- Tourmaline · Wikipedia
- Bumpus Quarry · Wikipedia
- Spruce Pine, North Carolina · Wikipedia
Dış bağlantılar
Taslak: uzman incelemesi bekliyorHata bildir ↗
Aynı basamaktaki taşlar
Albit
Feldispatın sodyumlu, beyaz ucu: Çine–Milas'taki yataklarıyla Türkiye'yi dünyanın başlıca feldispat üreticilerinden biri yapan cam ve seramik hammaddesi.
Alünit
Yüzyıllarca şap yapılan “şap taşı”: potasyum, alüminyum ve sülfattan oluşan mineral. Foça, Kütahya'da Şaphane ve Şebinkarahisar Türkiye'nin eski şap yurtlarıdır.
Anhidrit
Jipsin suyunu kaybetmiş hâli: kalsiyum sülfat minerali; Peru'dan gelen mavi-gri türü “anjelit” adıyla satılır.