Kayaç
Sabuntaşı
Soapstone
Tırnakla çizilecek kadar yumuşak, ısıyı uzun süre tutan, ele sabun gibi kaygan gelen kayaç: binlerce yıldır oyulup kap, heykel ve soba yapılıyor.
Diğer adları: Steatit
- Halk arasında: Doğal taş (yapı ve dekorasyon)
_-_several_colored_samples.jpg){kind=link}
Kısaca
Sabuntaşı (steatit), büyük ölçüde talk mineralinden oluşan, yumuşak ve kolay oyulan bir başkalaşım kayacıdır. Adını ele sabun gibi kaygan gelmesinden alır. Isıyı kil ya da metal kaplardan daha iyi tuttuğu için binlerce yıldır tencere, tava ve soba yapımında; kolay işlendiği için de heykel ve oyma eşyada kullanılır. Rio de Janeiro'daki Kurtarıcı İsa heykelinin dış yüzeyi sabuntaşı mozaikle kaplıdır.
Görseller
.jpg){kind=link}
Nasıl oluşur?
Sabuntaşı, magnezyumca zengin ultramafik kayaçların dönüşmesiyle oluşur. Dalma-batma kuşaklarında yüksek basınç ve sıcaklık (dinamotermal metamorfizma) ile kayaçların içinde dolaşan sıcak sıvıların getirdiği maddeler (metasomatizma) bu kayaçların minerallerini talka çevirir. Ortaya çıkan kayaç, talk şisti türünden bir başkalaşım kayacıdır.
Ne işe yarar?
- Mutfak ve ısı: Isıyı kil ya da metal kaplardan daha iyi tuttuğu için Kuzey Amerika’nın Arkaik döneminde (MÖ 8000–1000) kase ve pişirme taşı yapıldı. Bugün de tencere, tava, mutfak tezgâhı ve ısıyı depolayan taş sobalarda kullanılır.
- Heykel ve oyma: Kolay oyulduğu için binlerce yıldır heykel malzemesidir: İndus (Harappa) mühürleri, Mısır skarabeleri ve İnuit heykelleri bunlar arasındadır.
- Laboratuvar tezgâhı: Aside dayanıklı türleri laboratuvar, hastane ve okul tezgâhlarında kullanılmıştır.
- Yapı: Banyo kaplamasında da kullanılır; Brezilya’nın eski kasabalarında sokaklar sabuntaşıyla döşenmiştir.
Değerini ne belirler?
Sabuntaşı ton ya da plaka hesabıyla satılan ucuz bir taştır. Tezgâh ve kaplama için çatlaksız, rengi ve dokusu düzgün, büyük bloklar aranır; oymacılıkta ise talk oranı yüksek, kolay işlenen türler tercih edilir. Asbest minerali içermemesi önemlidir. El yapımı heykel ve eşyalarda değeri işçilik ve sanatçı belirler.
Bu bilgi eğitim amaçlıdır; alım-satım veya yatırım tavsiyesi değildir. Değer, kaliteye ve işlem görüp görmediğine göre çok büyük farklar gösterir.
Nasıl tanınır?
- 1
Ele sabun ya da yağ sürülmüş gibi kaygan gelir.
- 2
Çok yumuşaktır: Tırnakla ya da çakıyla kolayca çizilir, çizik yeri beyazımsı iz bırakır.
- 3
Genellikle gri, yeşilimsi gri ya da mavimsi gridir; yoğun ve ince tanelidir.
- 4
Elde tutulduğunda ısıyı uzun süre korur; güneşte ya da sobada ısınınca geç soğur.
Sahteler ve taklitler
Satış yapan sitelerin genellikle yazmadığı bilgiler:
- Sabuntaşı, serpantinit gibi başka yeşilimsi oyma taşlarıyla karıştırılabilir; sabuntaşı tırnakla çizilir ve ele kaygan gelir, serpantinit ise daha serttir.
- Talk tek başına bir mineraldir; sabuntaşı ise talkça zengin bir kayaçtır ve içinde klorit, manyezit, tremolit ve kuvars da bulunabilir.
Güvenlik
Sabuntaşını keserken, zımparalarken ya da oyarken çıkan toz solunmamalıdır. Taş tremolit (bir asbest minerali) ve kristal silika içerebilir; bu tozlara uzun süre maruz kalmak asbestoz, silikoz, mezotelyoma ve akciğer kanserine yol açabilir. Atölyede ıslak kesim, havalandırma ve uygun maske kullanılmalıdır.
Yanlış bilinenler
YanlışSabuntaşı sabun yapımında kullanıldığı için bu adı almıştır.
DoğrusuAdını içindeki talkın ele sabun gibi kaygan gelmesinden alır; sabunla bir ilgisi yoktur.
YanlışKurtarıcı İsa heykeli baştan sona sabuntaşından oyulmuştur.
DoğrusuHeykel betonarme olarak inşa edilmiştir; sabuntaşı yalnızca yüzeyini kaplayan, binlerce küçük üçgen plakadan oluşan mozaiktir.
Bunu biliyor muydun?
Rio de Janeiro'daki Kurtarıcı İsa heykeli (1922–1931) betonarmedir; ama yüzeyi binlerce küçük üçgen sabuntaşı plakadan oluşan bir mozaikle kaplıdır.
Norveç'teki Nidaros Katedrali'nin yapımında sabuntaşı kullanılmıştır; katedral 1070–1300 arasında, 230 yılda inşa edildi.
İnuitler sabuntaşından yağ lambası (qulliq) yaptı; bugün de sabuntaşı İnuit heykelciliğinin en tanınmış malzemelerindendir.
Nerede bulunur?
Harita yükleniyor…
- Ouro Preto, Minas Gerais, Brezilya · Önemli yatakMinas Gerais'te bol sabuntaşı ocağı vardır; yerel zanaatkârlar tencere, tava, heykel ve vazo yapar. Congonhas, Tiradentes ve Ouro Preto'nun bazı sokakları hâlâ sömürge döneminden kalma sabuntaşıyla döşelidir.
- Schuyler ve Alberene, Virginia, ABD · Tarihî kaynakAlberene Stone Company'nin ocaklarından çıkan, aside dayanıklı sabuntaşı 19. yüzyıl sonu ve 20. yüzyıl başında kesilip laboratuvar, hastane ve okul tezgâhı yapıldı. Bölgede bugün de bir sabuntaşı şirketi çalışır.
- Beaverhead County, Montana, ABD · Bilinen bulunuş yeriBarretts Minerals şirketinin işlettiği Treasure ve Regal madenleri buradadır; nokta ilçenin merkezini gösterir.
- Quebec şehrinin güneyi, Kanada · Bilinen bulunuş yeriKuzey Amerika'da hâlâ çalışan sabuntaşı madenlerinden biri Quebec şehrinin güneyindedir; nokta şehri gösterir.
Konumlar korunma amacıyla yaklaşık gösterilir. Kırmızı noktalar Türkiye’deki yerlerdir. Büyük haritada aç →
Sık sorulan sorular
Sabuntaşı nedir?
Sabuntaşı (steatit), büyük ölçüde talk mineralinden oluşan, yumuşak ve kolay oyulan bir başkalaşım kayacıdır. Adını ele sabun gibi kaygan gelmesinden alır. Isıyı kil ya da metal kaplardan daha iyi tuttuğu için binlerce yıldır tencere, tava ve soba yapımında; kolay işlendiği için de heykel ve oyma eşyada kullanılır. Rio de Janeiro'daki Kurtarıcı İsa heykelinin dış yüzeyi sabuntaşı mozaikle kaplıdır.
Sabuntaşı ne işe yarar?
Mutfak ve ısı: Isıyı kil ya da metal kaplardan daha iyi tuttuğu için Kuzey Amerika'nın Arkaik döneminde (MÖ 8000–1000) kase ve pişirme taşı yapıldı. Bugün de tencere, tava, mutfak tezgâhı ve ısıyı depolayan taş sobalarda kullanılır. Heykel ve oyma: Kolay oyulduğu için binlerce yıldır heykel malzemesidir: İndus (Harappa) mühürleri, Mısır skarabeleri ve İnuit heykelleri bunlar arasındadır. Laboratuvar tezgâhı: Aside dayanıklı türleri laboratuvar, hastane ve okul tezgâhlarında kullanılmıştır.
Sabuntaşı ne kadar serttir?
Mohs sertlik ölçeğinde 1 değerindedir. Tırnakla çizilebilecek kadar yumuşaktır. Özgül ağırlığı 2,6–2,8 g/cm³’tür.
Sabuntaşı nerede bulunur?
Bilinen başlıca bulunuş yerleri: Ouro Preto, Minas Gerais, Brezilya; Schuyler ve Alberene, Virginia, ABD; Beaverhead County, Montana, ABD; Quebec şehrinin güneyi, Kanada.
Sabuntaşı gerçek mi, nasıl anlaşılır?
Ele sabun ya da yağ sürülmüş gibi kaygan gelir. Çok yumuşaktır: Tırnakla ya da çakıyla kolayca çizilir, çizik yeri beyazımsı iz bırakır. Genellikle gri, yeşilimsi gri ya da mavimsi gridir; yoğun ve ince tanelidir. Sabuntaşı, serpantinit gibi başka yeşilimsi oyma taşlarıyla karıştırılabilir; sabuntaşı tırnakla çizilir ve ele kaygan gelir, serpantinit ise daha serttir.
Sabuntaşı değerli mi?
“Sokaktan Elmasa” değer merdiveninde dokuz basamaktan 2. basamaktadır: Tonla ölçülen hammadde. Sabuntaşı ton ya da plaka hesabıyla satılan ucuz bir taştır. Tezgâh ve kaplama için çatlaksız, rengi ve dokusu düzgün, büyük bloklar aranır; oymacılıkta ise talk oranı yüksek, kolay işlenen türler tercih edilir. Asbest minerali içermemesi önemlidir. El yapımı heykel ve eşyalarda değeri işçilik ve sanatçı belirler.
Sabuntaşı zararlı mı?
Sabuntaşını keserken, zımparalarken ya da oyarken çıkan toz solunmamalıdır. Taş tremolit (bir asbest minerali) ve kristal silika içerebilir; bu tozlara uzun süre maruz kalmak asbestoz, silikoz, mezotelyoma ve akciğer kanserine yol açabilir. Atölyede ıslak kesim, havalandırma ve uygun maske kullanılmalıdır.
Kaynaklar
- Soapstone · Wikipedia
- Pedra-sabão · Wikipedia (Portekizce)
- Density of Solids · The Engineering ToolBox
- Schuyler, Virginia · Wikipedia
- Beaverhead County, Montana · Wikipedia
- Quebec City · Wikipedia
- Nidaros Cathedral · Wikipedia
Dış bağlantılar
Taslak: uzman incelemesi bekliyorHata bildir ↗
Aynı basamaktaki taşlar
Aktinolit
Yeşil, ışın gibi uzayan amfibol: nefrit yeşimin ve kedi gözü taşının ham maddesi; lifli türü ise asbesttir.
Amfibolit
Koyu, ağır, tuz-karabiber benekli başkalaşım kayacı: bazalt ve gabro gibi kayaçların derinde dönüşmüş hâli; Neolitik baltaların taşı.
Andezit
Yanardağ zincirlerinin kayacı: adını And Dağları'ndan alan, Ankara Kalesi'nin pembe-gri taşı.