Meteorit

Kondrit

Chondrite

Güneş Sistemi'nin ilk günlerinden kalma, içi minik taş damlacıklarıyla dolu ve Dünya'ya en sık düşen meteorit türü.

Diğer adları: Kondritli göktaşı · Göktaşı · Meteorit · Sıradan kondrit (H, L ve LL grupları) · Karbonlu kondrit

  • Halk arasında: Göktaşı
Fotoğraf: User:Vesta · CC BY-SA 3.0 · Wikimedia Commons

Kısaca

Kondritler, Güneş Sistemi oluşurken bir araya gelen toz ve küçük taş damlacıklarından oluşmuş, hiç erimemiş taşlardır. Dünya'ya düştüğü görülen meteoritlerin büyük çoğunluğu kondrittir. Yaklaşık 4,56 milyar yıllık yaşlarıyla Dünya'daki bütün kayaçlardan daha yaşlıdırlar.

Görseller

Nasıl oluşur?

Kondritler adını, içlerindeki kondrüllerden alır: Bir zamanlar uzayda erimiş damlacıklar olarak savrulan ve hızla donan, genellikle birkaç yüz mikrometre ile birkaç milimetre boyutundaki yuvarlak taneciklerdir. Kondrüller; metal taneleri, ince toz ve kalsiyum-alüminyumca zengin kapanımlarla birlikte yaklaşık 4,56 milyar yıl önce asteroitler hâlinde bir araya geldi. Bu asteroitler hiçbir zaman tamamen erimediği için kondritler, Güneş Sistemi’nin ilk malzemesini neredeyse değişmeden saklar. Kondritlerin çoğu asteroit kuşağından gelir.

Ne işe yarar?

Kondritlerin gündelik bir kullanımı yoktur; değerleri bilimseldir:

  • Güneş Sistemi’nin yaşı: İçlerindeki kalsiyum-alüminyumca zengin kapanımlar tarihlendirilebilen en yaşlı katılardır; Güneş Sistemi’nin yaklaşık 4,56 milyar yıllık yaşı, Allende gibi kondritlerdeki bu kapanımlardan ölçülmüştür.
  • Gezegenlerin hammaddesi: Hiç erimedikleri için Dünya gibi gezegenleri oluşturan ilk malzemenin neredeyse değişmemiş örnekleridir.
  • Su ve yaşamın kökeni: Karbonlu kondritlerdeki su içeren mineraller ve amino asitler gibi organik bileşikler, genç Dünya’ya suyun ve yaşamın yapıtaşlarının nasıl gelmiş olabileceğini anlamak için incelenir.
  • Müze ve koleksiyon: Kesilip parlatılmış dilimleri kondrülleri ve metal tanelerini gösterdiği için müzelerde ve koleksiyonlarda sergilenir.

Türleri

Dünya’ya düştüğü görülen meteoritlerin %85’inden fazlası kondrittir. Bunların çoğu, metal içeriklerine göre H, L ve LL gruplarına ayrılan sıradan kondritlerdir. Su içeren mineraller ve organik bileşikler barındıran karbonlu kondritler ise daha nadirdir; 1969’da Avustralya’ya düşen Murchison meteoriti, içinde amino asitler bulunan ünlü bir karbonlu kondrittir.

Türkiye’de kondritler

Türkiye’ye düştüğü görülen meteoritler arasında kondritler de vardır. Bursa’ya 39 yıl arayla iki ayrı sıradan kondrit düşmüştür: 1907’de Domanitch (L5) ve 1946’da Bursa (L6) meteoritleri. Uzmanlar kimyasal ve mineralojik analizlerle bunların aynı düşüşün parçaları değil, iki ayrı meteorit olduğunu doğrulamıştır.

Değerini ne belirler?

Kondritler meteoritlerin en yaygın türüdür; bu yüzden değerlerini nadirlikten çok belgeleri ve durumları belirler. Adı ve sınıfı Meteoritical Society'nin (Meteoritik Derneği) veritabanında kayıtlı, kaynağı belgelenmiş örnekler aranır; düşüşü görülmüş, erime kabuğu taze ve paslanmamış parçalar, uzun süre toprakta kalıp ayrışmış olanlardan daha çok ilgi görür. Karbonlu kondritler gibi nadir türler ve Allende ya da Çelyabinsk gibi ünlü düşüşlerin parçaları koleksiyoncular için ayrıca önemlidir.

Bu bilgi eğitim amaçlıdır; alım-satım veya yatırım tavsiyesi değildir. Değer, kaliteye ve işlem görüp görmediğine göre çok büyük farklar gösterir.

Nasıl tanınır?

  1. 1

    Taze düşmüş bir kondritin dışı 1 milimetreden ince, siyah bir erime kabuğuyla kaplıdır; kabuğun altındaki iç kısım genellikle açık gridir. Yüzeyinde gaz kabarcığı boşlukları bulunmaz.

  2. 2

    Sıradan kondritlerin çoğu demir-nikel metal taneleri içerdiği için mıknatısı çeker ve aynı boydaki sıradan bir taştan belirgin biçimde ağırdır.

  3. 3

    Sırsız porselene sürtüldüğünde genellikle iz bırakmaz ya da çok soluk gri bir iz bırakır. Kırmızımsı kahverengi iz hematiti, siyahımsı gri iz manyetiti gösterir.

  4. 4

    Kırık ya da kesilmiş yüzeyde parlak metal benekleri ve milimetrik yuvarlak kondrüller görülebilir. Bir taşın meteorit olduğunu kesin olarak ancak bir meteorit laboratuvarı doğrulayabilir; yeni meteoritlerin adı ve sınıfı Meteoritical Society'nin (Meteoritik Derneği) veritabanında yayımlanır.

Sahteler ve taklitler

Satış yapan sitelerin genellikle yazmadığı bilgiler:

  • Cüruf: Maden ve metal işletmelerinin atığıdır. Çoğu zaman mıknatısı çeker, ama içi gaz kabarcığı boşluklarıyla doludur ve camsı görünür; yol ve demiryolu dolgularında sık bulunur.
  • Hematit ve manyetit: Ağır ve koyu renkli bu demir oksit mineralleri meteorite benzer; hematit kırmızımsı kahverengi, manyetit siyahımsı gri iz bırakır.
  • Kara, yuvarlak ya da ağır olmak bir taşı meteorit yapmaz. Kabarcıklı (gözenekli) taşlar, örneğin bazalt ve cüruf, neredeyse hiçbir zaman meteorit değildir.
  • İnternette ve pazarlarda “meteor taşı” diye satılan taşların pek çoğu meteorit değildir. Gerçek meteoritlerin adı ve sınıfı kayıtlıdır; adı, sınıfı ve kaynağı belgelenmeyen satışlara karşı dikkatli olun.

Yanlış bilinenler

  • YanlışMeteoritler yere kızgın, alev alev yanarak düşer.

    DoğrusuAtmosferde yalnızca taşın dış yüzeyi kısa bir süre erir ve ince bir erime kabuğu oluşturur; taş ısıyı çok kötü ilettiği için uzayın soğuğunu taşıyan iç kısmı soğuk kalır. Yeni düşmüş meteoritler en fazla ılıktır; yerde sıcak bir taş bulunduysa bu bir meteorit değildir.

  • YanlışMeteoritlerin çoğu demirdir.

    DoğrusuDüştüğü görülen meteoritlerin %85'inden fazlası kondrit gibi taş meteoritlerdir; demir meteoritler bu düşüşlerin yalnızca yaklaşık %6'sını oluşturur. Koleksiyonlarda çok yer tutmaları, kolay fark edilmelerinden ve aşınmaya daha dayanıklı olmalarındandır.

Neye iyi geldiğine inanılır?

Bu bölüm inanışları aktarır; sağlık bilgisi değildir. Bu iddiaları destekleyen bilimsel bir kanıt yoktur ve hiçbir taş tedavinin yerine geçmez.

Bilimle çelişki:Yüksek: bilimle çelişir ya da zararlı olabilir

Bu taşa yüklenen anlamlar, kimin inandığıyla birlikte:

  • 1492'de Alsas'taki Ensisheim kasabasına (bugün Fransa) düşen LL6 kondriti, Habsburg hükümdarı Maximilian ve danışmanlarınca Fransa'ya karşı savaşta zafer getirecek iyi bir alamet sayılmış; taş, onun emriyle kasaba kilisesinde zincirle asılarak saklanmıştır.
  • Günümüzde bazı kristal terapi uygulayıcıları ve satıcılar, kondrit gibi meteoritlerin “kozmik” bir enerji taşıdığını, olumsuz enerjiyi temizlediğini ve korkuları azalttığını ileri sürer.

Bilim ne diyor?

Kondritler, Güneş Sistemi'nin ilk malzemesinden oluşmuş taşlardır; içlerindeki olivin, piroksen ve demir-nikel taneleri Dünya'daki minerallerden farklı bir “enerji” yaymaz ve taşıyanı etkilediklerine dair bilimsel bir kanıt yoktur. Ayrıca “meteor taşı” diye satılan taşların pek çoğu meteorit bile değildir.

Bunu biliyor muydun?

“Meteor” gökyüzünde görülen ışık izinin, “meteorit” ise yere ulaşan taşın adıdır. Bu yüzden “meteor taşı” yerine “meteorit” ya da “göktaşı” demek daha doğrudur.

Kondritlerin içindeki kalsiyum-alüminyumca zengin kapanımlar (CAI), Güneş Sistemi'nde tarihlendirilebilen en yaşlı katılardır.

Belgeseller

YouTube’dan seçilmiş belgesel ve eğitim videoları. Video, oynat düğmesine basana kadar yüklenmez.

Professor Rhian Jones Chondrules and their importance in the early Solar SystemMeteoritical Society · İngilizce · YouTube’da izle ↗
The Origin of ChondrulesUCLA Meteorite Collection & Gallery · İngilizce · YouTube’da izle ↗

Nerede bulunur?

Harita yükleniyor…

  • Pueblito de Allende, Chihuahua, Meksika · Önemli yatak8 Şubat 1969'da düşen ve iki tonu aşan parçaları toplanan Allende karbonlu kondriti (CV3); içindeki kalsiyum-alüminyumca zengin kapanımlar Güneş Sistemi'nin yaşını belirlemede kullanılmıştır.
  • Murchison, Victoria, Avustralya · Bilinen bulunuş yeri28 Eylül 1969'da düşen Murchison karbonlu kondriti (CM2); içinde amino asitler bulunmuştur.
  • Çelyabinsk, Rusya · Bilinen bulunuş yeri15 Şubat 2013'te atmosferde parçalanan LL5 sıradan kondriti; şok dalgası bölgede çok sayıda pencereyi kırdı. En büyük parçası Çebarkul Gölü'nden çıkarıldı.
  • Ensisheim, Haut-Rhin, Fransa · Tarihî kaynak7 Kasım 1492'de buğday tarlasına düşen LL6 kondriti; hâlâ parçaları korunan en eski kayıtlı Avrupa taş meteoriti olarak bilinir ve kasabanın müzesinde sergilenir.
  • Nōgata, Fukuoka, Japonya · Tarihî kaynak19 Mayıs 861'de bir çocuğun gördüğü düşüşten kalan L6 kondrit parçası; tanıklı bir düşüşle ilişkilendirilen en eski meteorit parçası sayılır ve bir Şinto tapınağında sergilenir.
  • Tagish Gölü, British Columbia, Kanada · Bilinen bulunuş yeri18 Ocak 2000'de düşen karbonlu kondrit; 500'den fazla parçası gölün donmuş yüzeyinden toplanmıştır. Su, amino asit ve başka organik maddeler içerir.
  • Park Forest, Illinois, ABD · Bilinen bulunuş yeri26 Mart 2003 gecesi Chicago'nun güney banliyölerine düşen L5 kondriti; en az iki eve ve bir itfaiye istasyonuna isabet etmiş, toplam 18 kilogramın üzerinde parça toplanmıştır.
  • Bursa · Bilinen bulunuş yeriBursa'ya 39 yıl arayla iki ayrı sıradan kondrit düştüğü görülmüştür: 1907'de Domanitch (L5) ve 1946'da Bursa (L6) meteoritleri.

Konumlar korunma amacıyla yaklaşık gösterilir. Kırmızı noktalar Türkiye’deki yerlerdir. Büyük haritada aç →

Sık sorulan sorular

Kondrit nedir?

Kondritler, Güneş Sistemi oluşurken bir araya gelen toz ve küçük taş damlacıklarından oluşmuş, hiç erimemiş taşlardır. Dünya'ya düştüğü görülen meteoritlerin büyük çoğunluğu kondrittir. Yaklaşık 4,56 milyar yıllık yaşlarıyla Dünya'daki bütün kayaçlardan daha yaşlıdırlar.

Kondrit ne işe yarar?

Kondritlerin gündelik bir kullanımı yoktur; değerleri bilimseldir: Güneş Sistemi'nin yaşı: İçlerindeki kalsiyum-alüminyumca zengin kapanımlar tarihlendirilebilen en yaşlı katılardır; Güneş Sistemi'nin yaklaşık 4,56 milyar yıllık yaşı, Allende gibi kondritlerdeki bu kapanımlardan ölçülmüştür. Gezegenlerin hammaddesi: Hiç erimedikleri için Dünya gibi gezegenleri oluşturan ilk malzemenin neredeyse değişmemiş örnekleridir.

Kondrit ne kadar serttir?

Mohs sertlik ölçeğinde 5–7 değerindedir. Camı çizebilir; çelik bıçakla çizmek zordur. Özgül ağırlığı 1,6–3,7 g/cm³’tür.

Kondrit nerede bulunur?

Bilinen başlıca bulunuş yerleri: Pueblito de Allende, Chihuahua, Meksika; Ensisheim, Haut-Rhin, Fransa; Nōgata, Fukuoka, Japonya; Murchison, Victoria, Avustralya; Çelyabinsk, Rusya.

Kondrit Türkiye’de nerede bulunur?

Türkiye’deki bilinen bulunuş yerleri: Bursa.

Kondrit gerçek mi, nasıl anlaşılır?

Taze düşmüş bir kondritin dışı 1 milimetreden ince, siyah bir erime kabuğuyla kaplıdır; kabuğun altındaki iç kısım genellikle açık gridir. Yüzeyinde gaz kabarcığı boşlukları bulunmaz. Sıradan kondritlerin çoğu demir-nikel metal taneleri içerdiği için mıknatısı çeker ve aynı boydaki sıradan bir taştan belirgin biçimde ağırdır. Sırsız porselene sürtüldüğünde genellikle iz bırakmaz ya da çok soluk gri bir iz bırakır. Kırmızımsı kahverengi iz hematiti, siyahımsı gri iz manyetiti gösterir. Cüruf: Maden ve metal işletmelerinin atığıdır. Çoğu zaman mıknatısı çeker, ama içi gaz kabarcığı boşluklarıyla doludur ve camsı görünür; yol ve demiryolu dolgularında sık bulunur.

Kondrit değerli mi?

“Sokaktan Elmasa” değer merdiveninde dokuz basamaktan 6. basamaktadır: Seçkin süs ve koleksiyon taşı. Kondritler meteoritlerin en yaygın türüdür; bu yüzden değerlerini nadirlikten çok belgeleri ve durumları belirler. Adı ve sınıfı Meteoritical Society'nin (Meteoritik Derneği) veritabanında kayıtlı, kaynağı belgelenmiş örnekler aranır; düşüşü görülmüş, erime kabuğu taze ve paslanmamış parçalar, uzun süre toprakta kalıp ayrışmış olanlardan daha çok ilgi görür. Karbonlu kondritler gibi nadir türler ve Allende ya da Çelyabinsk gibi ünlü düşüşlerin parçaları koleksiyoncular için ayrıca önemlidir.

Kondrit neye iyi gelir?

1492'de Alsas'taki Ensisheim kasabasına (bugün Fransa) düşen LL6 kondriti, Habsburg hükümdarı Maximilian ve danışmanlarınca Fransa'ya karşı savaşta zafer getirecek iyi bir alamet sayılmış; taş, onun emriyle kasaba kilisesinde zincirle asılarak saklanmıştır. Günümüzde bazı kristal terapi uygulayıcıları ve satıcılar, kondrit gibi meteoritlerin “kozmik” bir enerji taşıdığını, olumsuz enerjiyi temizlediğini ve korkuları azalttığını ileri sürer. Kondritler, Güneş Sistemi'nin ilk malzemesinden oluşmuş taşlardır; içlerindeki olivin, piroksen ve demir-nikel taneleri Dünya'daki minerallerden farklı bir “enerji” yaymaz ve taşıyanı etkilediklerine dair bilimsel bir kanıt yoktur. Ayrıca “meteor taşı” diye satılan taşların pek çoğu meteorit bile değildir. Bu bölüm inanışları aktarır; sağlık bilgisi değildir. Bu iddiaları destekleyen bilimsel bir kanıt yoktur ve hiçbir taş tedavinin yerine geçmez.

Kaynaklar

  1. Chondrite · Encyclopaedia Britannica
  2. Meteorite ID · Buseck Center for Meteorite Studies, Arizona State University
  3. Domanitch & Bursa · Buseck Center for Meteorite Studies, Arizona State University
  4. Types of meteorites · Natural History Museum, London
  5. Density & specific gravity (R. L. Korotev) · Washington University in St. Louis, Some Meteorite Information
  6. Density, porosity, and magnetic susceptibility of carbonaceous chondrites (Macke, Consolmagno & Britt), Meteoritics & Planetary Science 46: 1842–1862 · Wiley, 2011
  7. Handbook of Mineralogy: Forsterite · Mineralogical Society of America
  8. Handbook of Mineralogy: Enstatite · Mineralogical Society of America
  9. Hot rock (R. L. Korotev) · Washington University in St. Louis, Some Meteorite Information
  10. Iron meteorite · Wikipedia
  11. Ensisheim meteorite · Wikipedia
  12. Nōgata meteorite · Wikipedia
  13. Tagish Lake (meteorite) · Wikipedia
  14. Park Forest (meteorite) · Wikipedia

Dış bağlantılar

İncelendiSon kontrol: 4 Ekim 2026Hata bildir

Aynı basamaktaki taşlar

Çerez politikası