Meteorit
Kondrit
Chondrite
Güneş Sistemi'nin ilk günlerinden kalma, içi minik taş damlacıklarıyla dolu ve Dünya'ya en sık düşen meteorit türü.
Diğer adları: Kondritli göktaşı · Sıradan kondrit (H, L ve LL grupları) · Karbonlu kondrit
Kısaca
Kondritler, Güneş Sistemi oluşurken bir araya gelen toz ve küçük taş damlacıklarından oluşmuş, hiç erimemiş taşlardır. Dünya'ya düştüğü görülen meteoritlerin büyük çoğunluğu kondrittir. Yaklaşık 4,56 milyar yıllık yaşlarıyla Dünya'daki bütün kayaçlardan daha yaşlıdırlar.
Nasıl oluşur?
Kondritler adını, içlerindeki kondrüllerden alır: Bir zamanlar uzayda erimiş damlacıklar olarak savrulan ve hızla donan, genellikle birkaç yüz mikrometre ile birkaç milimetre boyutundaki yuvarlak taneciklerdir. Kondrüller; metal taneleri, ince toz ve kalsiyum-alüminyumca zengin kapanımlarla birlikte yaklaşık 4,56 milyar yıl önce asteroitler hâlinde bir araya geldi. Bu asteroitler hiçbir zaman tamamen erimediği için kondritler, Güneş Sistemi’nin ilk malzemesini neredeyse değişmeden saklar. Kondritlerin çoğu asteroit kuşağından gelir.
Türleri
Dünya’ya düştüğü görülen meteoritlerin %85’inden fazlası kondrittir. Bunların çoğu, metal içeriklerine göre H, L ve LL gruplarına ayrılan sıradan kondritlerdir. Su içeren mineraller ve organik bileşikler barındıran karbonlu kondritler ise daha nadirdir; 1969’da Avustralya’ya düşen Murchison meteoriti, içinde amino asitler bulunan ünlü bir karbonlu kondrittir.
Türkiye’de kondritler
Türkiye’ye düştüğü görülen meteoritler arasında kondritler de vardır. Bursa’ya 39 yıl arayla iki ayrı sıradan kondrit düşmüştür: 1907’de Domanitch (L5) ve 1946’da Bursa (L6) meteoritleri. Uzmanlar kimyasal ve mineralojik analizlerle bunların aynı düşüşün parçaları değil, iki ayrı meteorit olduğunu doğrulamıştır.
Nasıl tanınır?
- 1
Taze düşmüş bir kondritin dışı 1 milimetreden ince, siyah bir erime kabuğuyla kaplıdır; kabuğun altındaki iç kısım genellikle açık gridir. Yüzeyinde gaz kabarcığı boşlukları bulunmaz.
- 2
Sıradan kondritlerin çoğu demir-nikel metal taneleri içerdiği için mıknatısı çeker ve aynı boydaki sıradan bir taştan belirgin biçimde ağırdır.
- 3
Sırsız porselene sürtüldüğünde genellikle iz bırakmaz ya da çok soluk gri bir iz bırakır. Kırmızımsı kahverengi iz hematiti, siyahımsı gri iz manyetiti gösterir.
- 4
Kırık ya da kesilmiş yüzeyde parlak metal benekleri ve milimetrik yuvarlak kondrüller görülebilir. Bir taşın meteorit olduğunu kesin olarak ancak bir meteorit laboratuvarı doğrulayabilir; yeni meteoritlerin adı ve sınıfı Meteoritical Society'nin (Meteoritik Derneği) veritabanında yayımlanır.
Sahteler ve taklitler
Satış yapan sitelerin genellikle yazmadığı bilgiler:
- Cüruf: Maden ve metal işletmelerinin atığıdır. Çoğu zaman mıknatısı çeker, ama içi gaz kabarcığı boşluklarıyla doludur ve camsı görünür; yol ve demiryolu dolgularında sık bulunur.
- Hematit ve manyetit: Ağır ve koyu renkli bu demir oksit mineralleri meteorite benzer; hematit kırmızımsı kahverengi, manyetit siyahımsı gri iz bırakır.
- Kara, yuvarlak ya da ağır olmak bir taşı meteorit yapmaz. Kabarcıklı (gözenekli) taşlar, örneğin bazalt ve cüruf, neredeyse hiçbir zaman meteorit değildir.
- İnternette ve pazarlarda “meteor taşı” diye satılan taşların pek çoğu meteorit değildir. Gerçek meteoritlerin adı ve sınıfı kayıtlıdır; adı, sınıfı ve kaynağı belgelenmeyen satışlara karşı dikkatli olun.
Bunu biliyor muydun?
“Meteor” gökyüzünde görülen ışık izinin, “meteorit” ise yere ulaşan taşın adıdır. Bu yüzden “meteor taşı” yerine “meteorit” ya da “göktaşı” demek daha doğrudur.
Kondritlerin içindeki kalsiyum-alüminyumca zengin kapanımlar (CAI), Güneş Sistemi'nde tarihlendirilebilen en yaşlı katılardır.
Nerede bulunur?
Harita yükleniyor…
- Pueblito de Allende, Chihuahua, Meksika · Önemli yatak8 Şubat 1969'da düşen ve iki tonu aşan parçaları toplanan Allende karbonlu kondriti (CV3); içindeki kalsiyum-alüminyumca zengin kapanımlar Güneş Sistemi'nin yaşını belirlemede kullanılmıştır.
- Murchison, Victoria, Avustralya · Bilinen bulunuş yeri28 Eylül 1969'da düşen Murchison karbonlu kondriti (CM2); içinde amino asitler bulunmuştur.
- Çelyabinsk, Rusya · Bilinen bulunuş yeri15 Şubat 2013'te atmosferde parçalanan LL5 sıradan kondriti; şok dalgası bölgede çok sayıda pencereyi kırdı. En büyük parçası Çebarkul Gölü'nden çıkarıldı.
- Bursa · Bilinen bulunuş yeriBursa'ya 39 yıl arayla iki ayrı sıradan kondrit düştüğü görülmüştür: 1907'de Domanitch (L5) ve 1946'da Bursa (L6) meteoritleri.
Konumlar korunma amacıyla yaklaşık gösterilir. Kırmızı noktalar Türkiye’deki yerlerdir. Büyük haritada aç →
Kaynaklar
- Chondrite · Encyclopaedia Britannica
- Meteorite ID · Buseck Center for Meteorite Studies, Arizona State University
- Domanitch & Bursa · Buseck Center for Meteorite Studies, Arizona State University
- Types of meteorites · Natural History Museum, London
Dış bağlantılar
Taslak: uzman incelemesi bekliyorHata bildir ↗
Aynı basamaktaki taşlar
Akuamarin
Adını deniz suyundan alan, beril ailesinin mavi üyesi: çoğu zaman iri, berrak ve kusursuza yakın kristaller hâlinde bulunur.
Demir meteorit
Parçalanmış asteroitlerin çekirdeğinden gelen, asitle dağlanınca yüzeyinde eşsiz bir kristal deseni beliren demir-nikel kütleleri.
Gümüş
Elektriği ve ısıyı en iyi ileten metal; doğada bazen saf hâlde, kıvrım kıvrım teller gibi büyür.