Kayaç
Kireçtaşı
Limestone
Deniz canlılarının kavkılarından doğan taş: piramitlerin, mağaraların ve çimentonun ortak kaynağı.
Diğer adları: Kalker
- Gündelik hayatta
- Yapı taşı
- Endüstriyel
Kısaca
Kireçtaşı, çoğunlukla denizlerde yaşamış canlıların kavkı ve iskeletlerinin dipte birikip sertleşmesiyle oluşan tortul bir kayaçtır. İçinde deniz kabuklarının ve mercanların fosillerini görmek mümkündür. Yağmur suyunda yavaş yavaş çözündüğü için mağaraları oluşturur; insanlar ise onu binlerce yıldır yapı taşı ve çimento hammaddesi olarak kullanır.
Nasıl oluşur?
Kireçtaşlarının çoğu sığ ve ılık denizlerde oluşur. Mercanlar, midyeler, deniz salyangozları ve foraminifer gibi tek hücreli canlılar, sudaki kalsiyum karbonatı kullanarak kavkı ve iskelet yapar. Bu canlılar öldüğünde kalıntıları deniz tabanında birikir; üst üste yığıldıkça sıkışır ve sertleşerek kireçtaşına dönüşür. Kalsiyum karbonat sudan doğrudan da çökelebilir: sıcak su kaynaklarının çevresinde oluşan traverten ve mağaralardaki sarkıtlarla dikitler böyle oluşur.
Yağmur suyu havadaki karbondioksiti alarak hafif asitli hâle gelir ve kireçtaşını yavaşça çözer. Bu süreç uzun zaman içinde mağaraların, düdenlerin ve obrukların bulunduğu karst arazilerini oluşturur.
Ne işe yarar?
- Çimento: Kireçtaşı kille birlikte yüksek sıcaklıkta pişirilerek çimentonun ana bileşeni olan klinker üretilir.
- Kireç: Kireçtaşının pişirilmesiyle elde edilen kireç; demir-çelik, cam ve kâğıt üretiminde, su arıtmada ve tarımda kullanılır.
- Yapı taşı ve agrega: Kesme taş olarak binalarda, kırılmış olarak yol yapımında ve betonda kullanılır.
Türkiye’de kireçtaşı
Türkiye’nin pek çok yerinde, özellikle Toros Dağları’nda geniş kireçtaşı alanları bulunur; bölgedeki mağaralar, düdenler ve yeraltı akarsuları karstın tipik örnekleridir. Şanlıurfa’daki Göbeklitepe’de MÖ 9600–8200 yılları arasında yerel kireçtaşından oyulan T biçimli dikilitaşlar, insanlığın bilinen en eski anıtsal yapıları arasında yer alır.
Nasıl tanınır?
- 1
Üzerine seyreltik hidroklorik asit damlatıldığında hemen köpürür; sirkeyle daha yavaş ve zayıf köpürür.
- 2
Çelik bıçakla veya çiviyle kolayca çizilir, camı ise çizemez.
- 3
Sıklıkla deniz kabuğu, mercan ya da deniz salyangozu fosilleri içerir.
- 4
Genellikle beyaz, krem, bej veya gri renklidir; kristalleri çoğunlukla gözle seçilemeyecek kadar küçüktür.
Sahteler ve taklitler
Satış yapan sitelerin genellikle yazmadığı bilgiler:
- Cilalanabilen pek çok kireçtaşı ve traverten ticarette “mermer” adıyla satılır. Jeolojik anlamda mermer ise ısı ve basınç altında yeniden kristalleşmiş kireçtaşıdır.
- Dolomitten oluşan kayaçlar (dolotaşı) kireçtaşına çok benzer; ancak soğuk seyreltik asitle ancak toz hâline getirildiklerinde belirgin şekilde köpürürler.
- Okul tebeşirlerinin hepsi doğal tebeşir değildir; bir kısmı alçıtaşından (jips) üretilir ve asitle köpürmez.
Bunu biliyor muydun?
Gize piramitlerinin kireçtaşı, nummulit adı verilen mercimek büyüklüğünde tek hücreli canlı fosilleriyle doludur. Antik coğrafyacı Strabon bunların, piramit işçilerinin taşlaşmış yemek artıkları olduğunu düşünmüştü.
Dover'ın bembeyaz kayalıkları, gözle görülemeyecek kadar küçük alg kabuklarının (kokolitlerin) çok uzun süre deniz tabanında birikmesiyle oluşmuş tebeşirdendir.
Nerede bulunur?
Harita yükleniyor…
- Gize Piramitleri, Mısır · Tarihî kaynakBüyük Piramit'in gövdesi yerel kireçtaşından, dış kaplaması ise Nil'in karşı kıyısındaki Tura ocaklarından getirilen ince taneli beyaz kireçtaşından yapılmıştır.
- Dover'ın Beyaz Kayalıkları, İngiltere · Bilinen bulunuş yeriGeç Kretase'de denizde çöken mikroskobik alg kabuklarından (kokolitlerden) oluşan tebeşir.
- Göbeklitepe, Şanlıurfa · Tarihî kaynakMÖ 9600–8200 yıllarına tarihlenen yapılardaki T biçimli dikilitaşlar yerel kireçtaşından oyulmuştur; 2018'de UNESCO Dünya Mirası Listesi'ne girmiştir.
- Toros Dağları · Bilinen bulunuş yeriKireçtaşının yağmur ve yeraltı suyunda çözünmesiyle oluşmuş mağaralar, düdenler ve obruklarla Türkiye'nin en geniş karst alanlarını barındırır.
Konumlar korunma amacıyla yaklaşık gösterilir. Kırmızı noktalar Türkiye’deki yerlerdir. Büyük haritada aç →
Kaynaklar
- Limestone · Encyclopaedia Britannica
- Memphis and its Necropolis – the Pyramid Fields from Giza to Dahshur · UNESCO World Heritage Centre
- Göbekli Tepe · UNESCO World Heritage Centre
- Imaggeo on Mondays: Nummulites, the living lentils · European Geosciences Union (GeoLog), 2018
Dış bağlantılar
Taslak: uzman incelemesi bekliyorHata bildir ↗
Aynı basamaktaki taşlar
Andezit
Yanardağ zincirlerinin kayacı: adını And Dağları'ndan alan, Ankara Kalesi'nin pembe-gri taşı.
Bazalt
Okyanus tabanlarının ve Ay'daki koyu düzlüklerin kayacı: yeryüzünde en yaygın volkanik kayaç.
Biyotit
Granitteki siyah, parlak pullar: ince yapraklara ayrılan ve ayrıştıkça altın gibi parlayabilen koyu renkli mika.