Kayaç
Riyolit
Rhyolite
Granitin volkanik ikizi: silisçe zengin, ağdalı lavdan doğan, çoğu zaman pembe ve bantlı bir kayaç.
Kısaca
Riyolit, granitle aynı bileşimdeki magmanın yanardağdan çıkıp yeryüzünde hızla soğumasıyla oluşan açık renkli bir kayaçtır. Hızlı soğuduğu için kristalleri çok küçüktür; bazen hiç kristal oluşmaz ve obsidiyen gibi doğal cam meydana gelir. Riyolitli yanardağlar, bilinen en büyük ve en şiddetli patlamalardan bazılarını yapmıştır.
Nasıl oluşur?
Riyolit, silisçe çok zengin magmanın yeryüzüne çıkıp hızla soğumasıyla oluşur. Silis oranı arttıkça magma daha ağdalı hâle gelir: Riyolit lavı akışkan bir sıvı gibi değil, ağır ağır ilerleyen kalın bir hamur gibi hareket eder ve çoğunlukla lav kubbeleri ya da kısa, kalın akıntılar oluşturur. Magmada çok gaz varsa püskürme son derece patlayıcı olur; ortaya pomza, volkanik kül ve ignimbirit çıkar. Yellowstone gibi dev kalderalar bu tür püskürmelerle oluşmuştur.
Lav çok hızlı soğursa kristaller oluşamaz ve obsidiyen, perlit gibi volkanik camlar meydana gelir. Riyolitin derinlikte yavaş soğumuş karşılığı granittir; ikisinin kimyasal bileşimi neredeyse aynıdır.
Türkiye’de riyolit
Kapadokya’da, Niğde yakınlarındaki Göllüdağ, ağırlıkla riyolitik ve riyodasitik lav kubbelerinden oluşan bir volkanik komplekstir ve geniş obsidiyen yataklarıyla bilinir; buradaki obsidiyen tarih öncesi çağlarda alet yapımında kullanılmıştır. Doğu Anadolu’da Bitlis’teki Nemrut Dağı’nın etkinliği de bazalttan riyolite kadar geniş bir bileşim aralığı göstermiştir.
Riyolit, yapı taşı olarak granit kadar kullanılmaz; ama kırma taş olarak ve bazı bölgelerde duvar taşı olarak işletilir.
Nasıl tanınır?
- 1
Açık renklidir: pembe, açık gri, beyaz veya kırmızımsı kahverengi; çoğu zaman ince, dalgalı renk bantları taşır.
- 2
İnce taneli hamur içinde camsı kuvars ve beyaz ya da pembe feldispat kristalleri görülebilir.
- 3
Sert ve kırılgandır; çelik bıçak çizemez, kırık kenarları keskin olabilir.
- 4
Granitten farkı tane boyudur: Granitin kristalleri iri, riyolitinkiler ise çok küçüktür.
Sahteler ve taklitler
Satış yapan sitelerin genellikle yazmadığı bilgiler:
- Takı ve süs eşyasında “yağmur ormanı jaspi” adıyla satılan yeşil benekli taş aslında jasp değil, bir riyolittir.
- Riyolit, obsidiyen ve pomza aynı tür magmanın farklı soğuma biçimleridir; ancak “volkanik cam” diye satılan renkli parçaların bir kısmı yapay camdır.
- Riyolit, dasit ve trakit arasındaki sınırlar kimyasal analize dayanır; çıplak gözle verilen adlar yanlış olabilir.
Bunu biliyor muydun?
Yellowstone Kalderası, son büyük patlamasından bu yana çıkan yaklaşık 30 riyolit lav akıntısıyla neredeyse tamamen dolmuştur; bu akıntıların bazıları 340 km²'ye kadar alan kaplar.
Riyolit lavı o kadar ağdalıdır ki Yellowstone'daki akıntılar günde en fazla birkaç yüz fit (birkaç on metre) ilerleyerek aylarca, hatta yıllarca akmaya devam etmiştir.
Nerede bulunur?
Harita yükleniyor…
- Yellowstone Ulusal Parkı, Wyoming, ABD · Önemli yatakSon kaldera oluşturan püskürmeden bu yana çıkan yaklaşık 30 riyolit lav akıntısı, Yellowstone Kalderası'nı neredeyse tamamen doldurmuştur.
- Landmannalaugar, İzlanda · Bilinen bulunuş yeriRengârenk riyolit dağlarıyla tanınır.
- Göllüdağ, Niğde · Bilinen bulunuş yeriAğırlıkla riyolitik ve riyodasitik lav kubbelerinden oluşan volkanik kompleks; geniş obsidiyen yataklarıyla bilinir.
Konumlar korunma amacıyla yaklaşık gösterilir. Kırmızı noktalar Türkiye’deki yerlerdir. Büyük haritada aç →
Kaynaklar
- Rhyolite · Encyclopaedia Britannica
- Lava flows and associated hazards at Yellowstone · U.S. Geological Survey, Yellowstone Volcano Observatory
- Göllüdağ · MTA, Türkiye Volkanları (TurkVolc)
Dış bağlantılar
Taslak: uzman incelemesi bekliyorHata bildir ↗
Aynı basamaktaki taşlar
Andezit
Yanardağ zincirlerinin kayacı: adını And Dağları'ndan alan, Ankara Kalesi'nin pembe-gri taşı.
Bazalt
Okyanus tabanlarının ve Ay'daki koyu düzlüklerin kayacı: yeryüzünde en yaygın volkanik kayaç.
Biyotit
Granitteki siyah, parlak pullar: ince yapraklara ayrılan ve ayrıştıkça altın gibi parlayabilen koyu renkli mika.