Kayaç

Caen taşı

Caen stone

Fatih William'ın Normandiya'dan İngiltere'ye taşıttığı krem rengi kireçtaşı: Caen'ın manastırlarından Canterbury Katedrali'ne ve Londra Kulesi'ne.

Halk arasında: Doğal taş (yapı ve dekorasyon)

Bir Caen taşı bloğu, Norwich (İngiltere)Fotoğraf: Evelyn Simak · CC BY-SA 2.0 · Wikimedia Commons

Kısaca

Caen taşı, Fransa'nın kuzeybatısında, Normandiya'daki Caen kenti çevresinden çıkarılan, açık krem ya da açık sarı renkli, ince taneli bir kireçtaşıdır. Yaklaşık 167 milyon yıl önce sığ, sıcak bir denizde oluşmuştur. Kolay oyulduğu ve türdeş olduğu için Orta Çağ'dan beri heykel ve süslemede çok sevilmiş; 1066'dan sonra Normanlar onu İngiltere'ye taşıyarak Canterbury Katedrali, Westminster Manastırı ve Londra Kulesi gibi yapılarda kullanmıştır.

Görseller

Vaucelles'te (Caen), doldurulmuş eski bir Caen taşı ocağında açılan Saint-Jean mezarlığının istinat duvarıFotoğraf: Karldupart · CC BY-SA 3.0 · Wikimedia Commons

Nasıl oluşur?

Caen taşı Orta Jura döneminde, Bathoniyen katında, yaklaşık 167 milyon yıl önce oluşmuştur. Bugünkü Normandiya o zamanlar sığ ve sıcak bir denizin kıyısındaydı; Vikipedi bu ortamı sığ lagünler, Fransızca Vikipedi ise mangrov bataklıklarına benzer sığ deniz ortamları olarak anlatır. Bu sularda biriken kabuk kırıntıları, deniz zambağı (krinoid) parçaları ve deniz canlılarının bıraktığı küçük kireç topakları ince kristalli kalsit ve kireç çamuruyla çimentolanarak taşa dönüştü.

Taş, jeologların Calcaire de Caen (Caen Kireçtaşı) Formasyonu dediği kayaç biriminin üst kısmından çıkarılır ve İngiltere’deki Bath taşıyla aynı dönemde oluşmuştur. Kabuk kırıntısı ne kadar boldursa taş o kadar sert ve açık renkli olur; daha yumuşak türler sarımsıdır ve havaya karşı daha az dayanıklıdır.

Ne işe yarar?

Roma ve Orta Çağ Normandiyası: Gallo-Roma döneminde açık ocaklardan lahit ve tapınak parçaları için çıkarıldı. 11. yüzyılda Fatih William ve eşi Flandre’li Matilda, Caen’daki iki büyük manastırı, Abbaye aux Hommes ile Abbaye aux Dames’ı bu taşla yaptırdı.
Norman İngilteresi: 1066’daki fetihten sonra taş, Orne Irmağı ve deniz yoluyla İngiltere’ye taşındı. Canterbury, Durham, Norwich, Chichester ve Rochester katedrallerinde, Westminster Manastırı’nda ve Londra Kulesi’nde kullanıldı.
Sonraki yüzyıllar: İngiltere’de Eton Koleji, Hatfield House ve Oxford Kalesi gibi yapılarda da kullanıldı. Güney İngiltere taşı 19. yüzyılda yeniden büyük miktarda almaya başladı; 19. ve 20. yüzyıllarda Köln Katedrali’nin süslemelerinde, Brüksel Kraliyet Sarayı’nda ve Amerika’daki katedrallerde de kullanıldı.
Bugün: Tarihî yapıların onarımında, heykel ve oymada kullanılır. Caen’daki Barış Anıt Müzesi’nin (Mémorial de Caen) cephesi için 1986’da yeniden açılan bir ocaktan taş çıkarılmıştır.

Nerede bulunur?

Caen taşı, Normandiya’nın Calvados bölgesinde, Caen kenti ve çevresinden çıkarılır: kentin Vaucelles, Saint-Julien ve La Maladrerie semtleri ile Mondeville, Bretteville-sur-Odon, Carpiquet, Fleury-sur-Orne ve Cintheaux başlıca yerlerdir. 19. yüzyılda yeraltı ocakçılığı gelişti; ama 20. yüzyılda daha ucuz taşlar ve beton yüzünden ticaret geriledi ve 1960’ların başında üretim durdu. 1944 yazındaki Caen muharebesinde Caen, Fleury, Mondeville ve Colombelles’deki yeraltı ocakları halka sığınak oldu. Taş çıkarımı 1980’lerde yeniden başladı; 2004’ten beri Cintheaux’daki ocakta yılda en çok 9.000 ton taş çıkarılmasına izin verilmektedir.

Değerini ne belirler?

Bir yapı ve oyma taşı olarak değerini rengin açıklığı ve eşitliği, büyük ve kusursuz blok çıkarılabilmesi, kolay oyulması ve dış mekânda dayanıklılığı belirler. Kabuk kırıntısı daha bol olan türler daha sert ve açık renkli, daha yumuşak ve sarımsı türler ise havaya karşı daha dayanıksızdır. Ocakların çoğu kapandığı için tarihî yapıların onarımında uygun taş bulmak önemlidir; bu da bugünkü üretimi değerli kılar.

Bu bilgi eğitim amaçlıdır; alım-satım veya yatırım tavsiyesi değildir. Değer, kaliteye ve işlem görüp görmediğine göre çok büyük farklar gösterir.

Nasıl tanınır?

1
Rengi düz, açık krem ya da açık sarıdır; yeni kesilmiş yüzeyler havayla temas edince yüzeyden beyazlaşabilir.
2
İnce tanelidir ve türdeştir; yakından bakıldığında küçük gözenekler ve kabuk kırıntıları görülür.
3
Dış mekânda zamanla gri bir yosun ve mantar örtüsüyle kaplanır; bu örtü kalktığında altındaki taş kremsi ve ufalanır görünür.
4
Kireçtaşı olduğu için seyreltik asitle köpürür ve çelik bıçakla kolayca çizilir.

Sahteler ve taklitler

Satış yapan sitelerin genellikle yazmadığı bilgiler:

19. yüzyılda Caen taşı o kadar moda oldu ki onu taklit eden sıvalar yapıldı: New York'taki (Brooklyn) Floyd Bennett Field yönetim binasından alınan örnekler gibi, “Caen taşı” denen boyalı duvar sıvaları gerçek taş değildir.
Aynı dönemde (Orta Jura) oluşmuş İngiliz Bath taşı da krem-sarı renkli bir kireçtaşıdır; ikisi görünüşte birbirine benzer ama Bath taşı belirgin biçimde iri ooid tanelidir.

Yanlış bilinenler

YanlışCaen taşı görünümlü her duvar gerçek Caen taşıdır.
Doğrusu19. yüzyılda bu taşı taklit eden, “Caen taşı” adıyla anılan sıva ve duvar kaplamaları yaygındı. Pennsylvania Üniversitesi'nin koleksiyonundaki Brooklyn örnekleri gibi bu kaplamalar boyanmış sıvadır, doğal taş değildir.

Bunu biliyor muydun?

1835'te Caen'daki La Maladrerie ocağında, Poekilopleuron adlı etçil bir dinozorun iskelet parçaları bulundu. Fosil, 1944'teki bombardımanda müzeyle birlikte yok oldu.

Fransızca Vikipedi'ye göre 1278'de yalnızca Londra Kulesi için 75 gemiyle 89.200 blok Caen taşı taşındı.

2010'da Caen kentinin altında yaklaşık 80 hektarlık eski ocak galerisi ağı bulunuyordu.

Taş New York'taki St. Patrick Katedrali'nde, Washington Ulusal Katedrali'nin ana sunağında ve Toronto'daki Osgoode Hall'da da kullanılmıştır.

Nerede bulunur?

Harita yükleniyor…

Caen (La Maladrerie, Vaucelles, Saint-Julien), Calvados, Fransa · Tip lokaliteTaşın adını aldığı kent; 2010'da kentin altında 80 hektarlık eski ocak galerisi ağı vardı. La Maladrerie ocağı 1986'da yeniden açılarak Caen Anıt Müzesi'nin taşını verdi.
Cintheaux, Calvados, Fransa · Önemli yatak2004'te açılan ve yılda en çok 9.000 ton Caen taşı çıkarma izni olan bugünkü ocak.
Fleury-sur-Orne, Calvados, Fransa · Tarihî kaynakYeraltı taş ocakları 1944 yazındaki Caen muharebesinde halka sığınak oldu.
Mondeville, Calvados, Fransa · Tarihî kaynakCaen'ın doğusunda, taşın çıkarıldığı ve 1944'te sığınak olarak kullanılan yeraltı ocaklarının bulunduğu yer.
Bretteville-sur-Odon, Calvados, Fransa · Tarihî kaynakCaen'ın batısında, eski Caen taşı ocaklarının bulunduğu yerlerden biri.

Konumlar korunma amacıyla yaklaşık gösterilir. Kırmızı noktalar Türkiye’deki yerlerdir. Büyük haritada aç →

Sık sorulan sorular

Caen taşı nedir?

Caen taşı ne işe yarar?

Roma ve Orta Çağ Normandiyası: Gallo-Roma döneminde açık ocaklardan lahit ve tapınak parçaları için çıkarıldı. 11. yüzyılda Fatih William ve eşi Flandre'li Matilda, Caen'daki iki büyük manastırı, Abbaye aux Hommes ile Abbaye aux Dames'ı bu taşla yaptırdı. Norman İngilteresi: 1066'daki fetihten sonra taş, Orne Irmağı ve deniz yoluyla İngiltere'ye taşındı. Canterbury, Durham, Norwich, Chichester ve Rochester katedrallerinde, Westminster Manastırı'nda ve Londra Kulesi'nde kullanıldı. Sonraki yüzyıllar: İngiltere'de Eton Koleji, Hatfield House ve Oxford Kalesi gibi yapılarda da kullanıldı.

Caen taşı ne kadar serttir?

Mohs sertlik ölçeğinde 3 değerindedir. Tırnakla çizilemez ama çelik bir bıçak onu çizer. Özgül ağırlığı 2,05–2,28 g/cm³’tür.

Caen taşı nerede bulunur?

Bilinen başlıca bulunuş yerleri: Caen (La Maladrerie, Vaucelles, Saint-Julien), Calvados, Fransa; Cintheaux, Calvados, Fransa; Fleury-sur-Orne, Calvados, Fransa; Mondeville, Calvados, Fransa; Bretteville-sur-Odon, Calvados, Fransa.

Caen taşı gerçek mi, nasıl anlaşılır?

Rengi düz, açık krem ya da açık sarıdır; yeni kesilmiş yüzeyler havayla temas edince yüzeyden beyazlaşabilir. İnce tanelidir ve türdeştir; yakından bakıldığında küçük gözenekler ve kabuk kırıntıları görülür. Dış mekânda zamanla gri bir yosun ve mantar örtüsüyle kaplanır; bu örtü kalktığında altındaki taş kremsi ve ufalanır görünür. 19. yüzyılda Caen taşı o kadar moda oldu ki onu taklit eden sıvalar yapıldı: New York'taki (Brooklyn) Floyd Bennett Field yönetim binasından alınan örnekler gibi, “Caen taşı” denen boyalı duvar sıvaları gerçek taş değildir.

Caen taşı değerli mi?

“Sokaktan Elmasa” değer merdiveninde dokuz basamaktan 4. basamaktadır: Kaliteli blok taş ve cevher. Bir yapı ve oyma taşı olarak değerini rengin açıklığı ve eşitliği, büyük ve kusursuz blok çıkarılabilmesi, kolay oyulması ve dış mekânda dayanıklılığı belirler. Kabuk kırıntısı daha bol olan türler daha sert ve açık renkli, daha yumuşak ve sarımsı türler ise havaya karşı daha dayanıksızdır. Ocakların çoğu kapandığı için tarihî yapıların onarımında uygun taş bulmak önemlidir; bu da bugünkü üretimi değerli kılar.