Organik taş
Sedef
Nacre
İstiridye, midye ve deniz kulağı kabuklarının içini kaplayan, gökkuşağı gibi yanardöner parıltılı madde; incinin de yapıldığı malzeme ve Osmanlı kakma sanatının yıldızı.
- Halk arasında: Yarı değerli taş
Kısaca
Sedef, bazı yumuşakçaların kabuğunun iç yüzeyini kaplayan sert ve parlak bir maddedir. Mikroskobik aragonit levhacıklarının ince organik katmanlarla tuğla duvar gibi üst üste dizilmesinden oluşur. Bu yapı ona hem gökkuşağını andıran yanardöner renkler hem de olağanüstü bir dayanıklılık kazandırır. İnciler de aynı maddeden oluşur. Sedef binlerce yıldır düğme, takı ve kakma süslemede kullanılır; Osmanlı sedef kakma sanatı da bunun en ünlü örneklerindendir.
Görseller
Nasıl oluşur?
Sedef, yumuşakçanın kabuğunu salgılayan manto denen doku tarafından, kabuğun iç yüzeyine katman katman çökeltilir. Hayvan önce proteinlerden ve kitinden ince bir organik iskele kurar; kalsiyum karbonat bu iskelenin aralarında, 50–80 nanometrelik tanecikler hâlinde birikip aragonit levhacıklarına dönüşür. Her levhacık yanındakilere değene kadar büyür; böylece altıgen levhacıklar tuğla, organik katmanlar da harç gibi üst üste dizilir. Kabuk büyüdükçe yeni katmanlar eklenir, bu yüzden yaşlı kabukların sedefi daha kalındır.
Kabuğa giren bir yabancı cisim ya da hayvanın dokusunun içinde kalan hücreler sedefle sarılırsa inci oluşur. Sedef üreten başlıca hayvanlar inci istiridyeleri, tatlı su midyeleri, deniz kulakları (abalone), bazı deniz salyangozları ve nautilustur.
Ne işe yarar?
- Düğme: Özellikle 1900’lerde sedef düğmeler çok yaygındı; deniz salyangozlarının ve tatlı su midyelerinin kabuklarından delinerek yapılırdı.
- Kakma ve süsleme: Ahşap, metal ve lake eşyalara kakılır; mobilya, sandık, kapı ve pencere kanatlarında kullanılır. Duvar mozaiklerinde de sedef parçaları yer alır.
- Takı ve aksesuar: Kolye, küpe, yüzük taşı, saat kadranı ve kakma takılar yapılır.
- Müzik aletleri: Gitar klavyelerindeki perde işaretleri, akordeon gövdeleri ve keman yaylarında süs olarak kullanılır.
- Malzeme bilimi: Sedefin hafif ama çok dayanıklı yapısı, yeni seramik ve camların tasarımında örnek alınır.
Nerede bulunur?
Sedef, yumuşakçaların yaşadığı denizlerde, göllerde ve nehirlerde bulunur. Ticarette en önemli kaynaklar inci istiridyeleridir: Batı Avustralya’daki Broome’da 1880’lerden beri dünyanın en büyük inci istiridyesi Pinctada maxima toplanır ve yetiştirilir; Fransız Polinezyası’nın Tuamotu adalarında siyah dudaklı inci istiridyesi yetiştirilir. Bahreyn’in inci yatakları 1850’lerden 1930’a kadar dünyanın en ünlüleri arasındaydı. Tatlı su midyeleri ABD’de Mississippi Nehri boyunca sedef düğme sanayisini besledi. Yeni Zelanda’ya özgü pāua deniz kulağının koyu mavi ve yeşil sedefi ise ülkenin simgelerinden biridir. Bazı türlerin sedefinin uluslararası ticareti CITES sözleşmesiyle denetlenir.
Türkiye’de sedef kakma
Sedef kakma, Osmanlı süsleme sanatlarının en gösterişlilerindendir. Bilinen ilk örnekler 15. yüzyılın sonundan, Edirne’deki II. Bayezid Camii’nin kapı kanatlarındandır; sanat 16. yüzyılda olgunlaştı ve 17.–18. yüzyıllarda en parlak dönemini yaşadı. Evliya Çelebi, 1600’lerde yalnızca İstanbul’da yaklaşık 100 atölyede 5.000 sedefkârın çalıştığını yazar. Ustalar koyu renkli ceviz ve abanoz ağacını oyup içine sedef, bağa, fildişi, kemik ve gümüş yerleştirirdi. Topkapı Sarayı Harem kapıları ile Sultanahmet ve Süleymaniye camilerinin kapı ve pencere kanatları bu sanatın ünlü örneklerindendir. Sultanahmet Camii’nin mimarı Sedefkâr Mehmed Ağa, adını yirmi yıl boyunca uğraştığı sedef kakmacılıktan alır; I. Ahmed için yaptığı, sedef ve bağa kakmalı ceviz taht bugün Topkapı Sarayı’ndadır.
Değerini ne belirler?
Sedefin değerini; sedef katmanının kalınlığı, kabuktan çıkarılabilen düz ve kusursuz parçaların büyüklüğü ve yanardöner parıltının yoğunluğu belirler. Altın dudaklı ve siyah dudaklı inci istiridyelerinin ya da pāuanın mavi-yeşil sedefi gibi nadir ve canlı renkler daha çok aranır. Çatlak, leke ve boyanmış renkler değeri düşürür. İşlenmiş eserlerde ise işçilik ve eserin yaşı belirleyicidir; Osmanlı sedef kakma eserlerinin değeri taşın kendisinden çok ustalığından gelir.
Bu bilgi eğitim amaçlıdır; alım-satım veya yatırım tavsiyesi değildir. Değer, kaliteye ve işlem görüp görmediğine göre çok büyük farklar gösterir.
Nasıl tanınır?
- 1
Yüzeyde, bakış açısı değiştikçe kayan pembe, yeşil, mavi ve altın sarısı yanardöner renkler görülür. Büyüteçle bakıldığında ince, dalgalı ya da basamaklı çizgiler seçilebilir.
- 2
Çoğu zaman yassı ya da hafif kavisli parçalar hâlindedir; parçanın arka yüzünde kabuğun dış katmanından kalan mat ve renksiz bir tabaka bulunabilir.
- 3
Sertliği 2,5–4,5 arasıdır: Çelik bıçak onu çizebilir. Kalsiyum karbonat olduğu için seyreltik asitte köpürür; bu deneme yüzeye zarar verir.
- 4
Plastik taklitlerden belirgin biçimde ağır ve ele daha soğuk gelir; özgül ağırlığı yaklaşık 2,65–2,87'dir.
Güvenlik
Sedef takı olarak takıldığında zararsızdır. Ancak kabukları keserken ve zımparalarken çıkan toz solunmamalıdır: Bir sedef düğme fabrikasında kabuk kesen 26 işçiden 6'sında (yüzde 23) kabuk tozuna bağlı aşırı duyarlılık zatürresi saptanmış, işçiler tozdan uzaklaştırıldığında yakınmaları gerilemiştir. Kabuk işlerken toz maskesi ve iyi havalandırma kullanılmalıdır.
Yanlış bilinenler
YanlışSedef, incilerden elde edilir.
DoğrusuSedef, kabuğun iç yüzeyini kaplayan katmandır; düğme ve kakma işleri için inci değil, kabuk kullanılır. İnci de sedeften oluşur, ama hayvanın yumuşak dokusunun içinde serbest bir tane olarak büyür.
YanlışBütün deniz kabuklarının içi sedeftir.
DoğrusuSedefi yalnızca bazı yumuşakçalar üretir: inci istiridyeleri, tatlı su midyeleri, deniz kulakları, bazı deniz salyangozları ve nautilus gibi. Pek çok kabuğun iç yüzeyi parlak görünse de yanardöner sedef değildir.
Neye iyi geldiğine inanılır?
Bu bölüm inanışları aktarır; sağlık bilgisi değildir. Bu iddiaları destekleyen bilimsel bir kanıt yoktur ve hiçbir taş tedavinin yerine geçmez.
Bu taşa yüklenen anlamlar, kimin inandığıyla birlikte:
- Maori kültüründe pāua sedefi bir hazine (taonga) sayılır; oymalardaki figürlerin gözlerine kakılan pāuanın, gece gökyüzünden bakan atalarının gözleri sayılan yıldızları (whetū) simgelediğine inanılır.
Bilim ne diyor?
Pāuanın Maori kültüründeki yeri bir sağlık iddiası değil, kuşaklar boyu süren kültürel ve manevi bir anlamdır. Sedefin sağlık üzerinde herhangi bir etkisi olduğunu gösteren bilimsel bir kanıt yoktur.
Bunu biliyor muydun?
Sedefin aragonit levhacıkları 10–20 mikrometre genişliğinde ve yalnızca yaklaşık 0,5 mikrometre kalınlığındadır. Bu kalınlık görünür ışığın dalga boyuna yakın olduğu için ışık katmanlarda girişim yapar ve boyasız, pigmentsiz yanardöner renkler ortaya çıkar.
Sedefin tuğla-harç yapısı çatlakların ilerlemesini saptırır ve ona yapısındaki aragonitten çok daha büyük bir tokluk kazandırır. Bilim insanları bu yapıyı taklit ederek laboratuvarda sedef üretmiş ve sıradan camdan 200 kat tok bir cam geliştirmiştir.
Havyar kaşıkları geleneksel olarak sedeften yapılır; metal kaşığın havyarın tadını etkilemesinden kaçınmak için.
ABD'nin Iowa eyaletindeki Muscatine'de 1884'te Mississippi Nehri midyelerinden sedef düğme yapımı başladı ve kent “Dünyanın Sedef Düğme Başkenti” diye anılmaya başladı.
Nerede bulunur?
Harita yükleniyor…
- Broome, Batı Avustralya · Önemli yatakDünyanın en büyük inci istiridyesi Pinctada maxima'nın kalın sedefli kabukları burada 1880'lerden beri toplanır; 1910'da kasabanın 5.000 kişilik nüfusunun yaklaşık 3.500'ü inci ve sedef işinde çalışıyordu.
- Tuamotu Adaları, Fransız Polinezyası · Önemli yatakKabuğunun iç kenarı siyah renkli olan siyah dudaklı inci istiridyesinin (Pinctada margaritifera) yetiştirildiği adalar; 19. yüzyılın sonunda adaların incileri Avrupa'da satılmaya başlamıştı, bugün siyah inci yetiştiriciliği başlıca gelir kaynaklarındandır.
- Muharrak, Bahreyn · Tarihî kaynakBasra Körfezi'nin inci istiridyesi yataklarına dayanan incicilik ekonomisi 1850'lerden 1930'a kadar en parlak dönemini yaşadı; bu miras UNESCO Dünya Mirası listesindedir.
- Muscatine, Iowa, ABD · Tarihî kaynakMississippi Nehri'nin tatlı su midyesi kabuklarından sedef düğme yapımı 1884'te burada başladı; kent “Dünyanın Sedef Düğme Başkenti” diye anıldı.
- Yeni Zelanda kıyıları · Bilinen bulunuş yeriYalnızca Yeni Zelanda'da yaşayan pāua deniz kulağı (Haliotis iris); koyu mavi, yeşil ve mor yansımalı sedefiyle ülkenin simgelerinden biridir.
Konumlar korunma amacıyla yaklaşık gösterilir. Kırmızı noktalar Türkiye’deki yerlerdir. Büyük haritada aç →
Sık sorulan sorular
Sedef nedir?
Sedef, bazı yumuşakçaların kabuğunun iç yüzeyini kaplayan sert ve parlak bir maddedir. Mikroskobik aragonit levhacıklarının ince organik katmanlarla tuğla duvar gibi üst üste dizilmesinden oluşur. Bu yapı ona hem gökkuşağını andıran yanardöner renkler hem de olağanüstü bir dayanıklılık kazandırır. İnciler de aynı maddeden oluşur. Sedef binlerce yıldır düğme, takı ve kakma süslemede kullanılır; Osmanlı sedef kakma sanatı da bunun en ünlü örneklerindendir.
Sedef ne işe yarar?
Düğme: Özellikle 1900'lerde sedef düğmeler çok yaygındı; deniz salyangozlarının ve tatlı su midyelerinin kabuklarından delinerek yapılırdı. Kakma ve süsleme: Ahşap, metal ve lake eşyalara kakılır; mobilya, sandık, kapı ve pencere kanatlarında kullanılır. Duvar mozaiklerinde de sedef parçaları yer alır. Takı ve aksesuar: Kolye, küpe, yüzük taşı, saat kadranı ve kakma takılar yapılır. Müzik aletleri: Gitar klavyelerindeki perde işaretleri, akordeon gövdeleri ve keman yaylarında süs olarak kullanılır.
Sedef ne kadar serttir?
Mohs sertlik ölçeğinde 2,5–4,5 değerindedir. Tırnakla çizilemez ama çelik bir bıçak onu çizer. Özgül ağırlığı 2,65–2,87 g/cm³’tür.
Sedef nerede bulunur?
Bilinen başlıca bulunuş yerleri: Broome, Batı Avustralya; Tuamotu Adaları, Fransız Polinezyası; Muharrak, Bahreyn; Muscatine, Iowa, ABD; Yeni Zelanda kıyıları.
Sedef gerçek mi, nasıl anlaşılır?
Yüzeyde, bakış açısı değiştikçe kayan pembe, yeşil, mavi ve altın sarısı yanardöner renkler görülür. Büyüteçle bakıldığında ince, dalgalı ya da basamaklı çizgiler seçilebilir. Çoğu zaman yassı ya da hafif kavisli parçalar hâlindedir; parçanın arka yüzünde kabuğun dış katmanından kalan mat ve renksiz bir tabaka bulunabilir. Sertliği 2,5–4,5 arasıdır: Çelik bıçak onu çizebilir. Kalsiyum karbonat olduğu için seyreltik asitte köpürür; bu deneme yüzeye zarar verir.
Sedef değerli mi?
“Sokaktan Elmasa” değer merdiveninde dokuz basamaktan 5. basamaktadır: Süs taşı. Sedefin değerini; sedef katmanının kalınlığı, kabuktan çıkarılabilen düz ve kusursuz parçaların büyüklüğü ve yanardöner parıltının yoğunluğu belirler. Altın dudaklı ve siyah dudaklı inci istiridyelerinin ya da pāuanın mavi-yeşil sedefi gibi nadir ve canlı renkler daha çok aranır. Çatlak, leke ve boyanmış renkler değeri düşürür. İşlenmiş eserlerde ise işçilik ve eserin yaşı belirleyicidir; Osmanlı sedef kakma eserlerinin değeri taşın kendisinden çok ustalığından gelir.
Sedef neye iyi gelir?
Maori kültüründe pāua sedefi bir hazine (taonga) sayılır; oymalardaki figürlerin gözlerine kakılan pāuanın, gece gökyüzünden bakan atalarının gözleri sayılan yıldızları (whetū) simgelediğine inanılır. Pāuanın Maori kültüründeki yeri bir sağlık iddiası değil, kuşaklar boyu süren kültürel ve manevi bir anlamdır. Sedefin sağlık üzerinde herhangi bir etkisi olduğunu gösteren bilimsel bir kanıt yoktur. Bu bölüm inanışları aktarır; sağlık bilgisi değildir. Bu iddiaları destekleyen bilimsel bir kanıt yoktur ve hiçbir taş tedavinin yerine geçmez.
Sedef zararlı mı?
Sedef takı olarak takıldığında zararsızdır. Ancak kabukları keserken ve zımparalarken çıkan toz solunmamalıdır: Bir sedef düğme fabrikasında kabuk kesen 26 işçiden 6'sında (yüzde 23) kabuk tozuna bağlı aşırı duyarlılık zatürresi saptanmış, işçiler tozdan uzaklaştırıldığında yakınmaları gerilemiştir. Kabuk işlerken toz maskesi ve iyi havalandırma kullanılmalıdır.
Kaynaklar
- Nacre · Wikipedia
- Sedef · Vikipedi
- Sedef kakma · Vikipedi
- Mother of Pearl · Gemdat.org
- Sedefkâr Mehmed Ağa · Wikipedia
- Pinctada maxima · Wikipedia
- Pinctada margaritifera · Wikipedia
- Broome, Western Australia · Wikipedia
- Tuamotus · Wikipedia
- Pearling, Testimony of an Island Economy · Wikipedia
- Muscatine, Iowa · Wikipedia
- Haliotis iris · Wikipedia
- Pāua · Wikipedia
- High prevalence of mollusc shell hypersensitivity pneumonitis in nacre factory workers (Orriols et al.), European Respiratory Journal 10(4) · European Respiratory Society, 1997
Dış bağlantılar
Taslak: uzman incelemesi bekliyorHata bildir
Aynı basamaktaki taşlar
Ağaç opali
Odun dokusunun yerini opalın aldığı taşlaşmış ağaç: yıllık halkaları ve lifleri taşta bile seçilen, çoğu zaman sarımsı ya da kahverengi bir opal.
Akik
Kalsedonun bantlı çeşidi: volkanik kayaç boşluklarında katman katman büyür, her kesildiğinde başka bir desen gösterir.
Almandin
En yaygın granat: adını Anadolu'daki antik Alabanda kentinden alan, koyu kırmızı ve demirli bir taş; hem takıda hem zımparada kullanılır.