Mineral
Jarosit
KFe₃(SO₄)₂(OH)₆Jarosite
Piritin ayrışmasıyla oluşan sarı-kahverengi bir potasyum demir sülfat; Mars'ta da bulunmuş ve orada asitli suyun izi sayılmıştır.
- Halk arasında: Sıradan taş
Kısaca
Jarosit, potasyum, demir, kükürt, oksijen ve hidrojenden oluşan bir mineraldir (potasyum demir sülfat hidroksit, KFe₃(SO₄)₂(OH)₆). Çoğunlukla amber sarısından koyu kahverengiye değişen, küçük kristallerden oluşmuş kabuklar ve topraksı kütleler hâlinde görülür. Pirit gibi demirli sülfürlü minerallerin havayla ve suyla ayrışmasıyla oluşur; çökebilmesi için asitli (pH'ı yaklaşık 3'ün altında) su gerekir. Adını İspanya'nın Almería ilindeki Barranco del Jaroso'dan alır; NASA'nın Opportunity gezgini 2004'te Mars'ta jarosit bulduğunu bildirmiştir.
Görseller
.jpg){kind=link}
Nasıl oluşur?
Jarosit çoğunlukla ikincil bir mineraldir: pirit gibi demirli sülfürlü minerallerin yeryüzüne yakın kesimlerde havayla ve suyla ayrışmasıyla (oksidasyon) oluşur. Bu süreç asitli, sülfat bakımından zengin su üretir; jarosit de ancak böyle bir suda çöker. Daha seyrek olarak sıcak su kaynaklarının çevresinde ve düşük sıcaklıklı sıcak sulu (hidrotermal) çözeltilerden birincil mineral olarak da oluşur. Asitli maden drenajı ortamlarında (madenlerden akan asitli sularda) sık görülür; çinko rafinasyonunda da yan ürün olarak oluşur.
Ne işe yarar?
Jarositin cevher ya da süs taşı olarak kullanımı yoktur; önemi bilimsel ve çevreseldir.
- Mars’ın geçmişini anlamak: Mars’ta Spirit, Opportunity ve Curiosity gezginleri jarosit ya da demir sülfat saptamıştır. Jarosit ancak asitli suda oluştuğundan, bulunduğu kayaların geçmişte sıvı ve asitli suyla temas ettiği düşünülür.
- Maden ve çevre: Pirit içeren yataklardaki asit üretiminin ve asitli maden drenajı ortamlarının izidir; çinko rafinasyonunun yan ürünüdür.
- Fizik araştırmaları: Bazı jarosit bileşiklerinin katmanları “kagome” denen bir atom örgüsü içerir; bu yapı, “geometrik olarak frustre” denen manyetik malzemelerin incelenmesinde ünlüdür.
- Koleksiyon: Parlak, iyi biçimli kristalleri mineral koleksiyoncularının ilgisini çeker.
Türkiye’de
Türkiye’de jarosit, Erzincan’ın İliç ilçesindeki Çöpler porfir-epitermal altın yatağında bildirilmiştir. Bozkaya ve arkadaşlarının Türkiye Jeoloji Bülteni’nde 2018’de yayımlanan çalışmasına göre yatağın kil değişimi (argilik alterasyon) zonlarında kuvars ve jarosit iyi gelişmiş (özşekilli) kristaller hâlindedir. Bu değişim 200 °C’nin altında, asitli koşullarda gelişmiştir; jarosit içeren bir örneğin K/Ar yaşı 43,6 ± 1,0 milyon yıl bulunmuştur.
Değerini ne belirler?
Jarosit ticari bir cevher ya da süs taşı değildir; kabukları sülfürlü yatakların yüzeyinde çok yaygındır ve ucuzdur. Koleksiyonda iri, parlak ve iyi biçimli kristaller ile Barranco del Jaroso gibi ünlü yerlerden gelen örnekler aranır; örneklerin çoğu ise sönük, topraksı kabuklardır. Asıl önemi parasal değil bilimseldir: Mars'ın geçmişini ve maden atıklarının davranışını anlamaya yardım eder.
Bu bilgi eğitim amaçlıdır; alım-satım veya yatırım tavsiyesi değildir. Değer, kaliteye ve işlem görüp görmediğine göre çok büyük farklar gösterir.
Nasıl tanınır?
- 1
Amber sarısından koyu kahverengiye değişen rengi, açık sarı çizgi tozu (porselen plağa sürtüldüğünde bıraktığı iz) ve elmasımsıdan camsıya uzanan parlaklığı vardır; kırık yüzeyleri reçine gibi parlar.
- 2
Sertliği 2,5–3,5'tir ve gevrektir: bir bıçakla kolayca çizilir. Paslı sarı-kahverengi görünümlü götitten ve limonitten bu yüzden ayrılır; onlar çok daha serttir (4–5,5).
- 3
Özgül ağırlığı yaklaşık 3'tür (2,9–3,3): aynı büyüklükteki bir kuvars parçasından biraz ağır gelir.
- 4
Çoğunlukla minik kristallerden oluşan kabuk, toz ya da topraksı kütle biçimindedir; iyi biçimli kristalleri küpe benzeyen eşkenar dörtgen ya da levha gibidir ve seyrek olarak 25 cm'ye ulaşır.
- 5
Pirit gibi demirli sülfür içeren kayaçların ve maden yataklarının havayla temas eden, paslı sarı-kahverengi yüzeylerinde aranır.
Yanlış bilinenler
YanlışJarosit yalnızca uzayda bulunan, çok nadir bir mineraldir.
DoğrusuMars'ta bulunması haber olmuştur, ama jarosit Yerküre'de yaygındır: pirit içeren kayaçların havayla ayrışan yüzeylerinde ve madenlerde dünyanın pek çok yerinde görülür. Mars'taki jarositin önemi, bu mineralin ancak asitli suda oluşabilmesinden gelir.
YanlışPaslı sarı-kahverengi görünen her şey limonit ya da götittir.
DoğrusuJarosit de benzer renktedir ve sık sık limonitle karıştırılır; ama o bir demir sülfattır, götit ve limonit ise demir oksit-hidroksit karışımlarıdır. Jarosit çok daha yumuşaktır (sertlik 2,5–3,5; götitte 5–5,5).
Bunu biliyor muydun?
Jarosit ilk kez 1852'de August Breithaupt tarafından, İspanya'nın Almería ilindeki Sierra Almagrera'da yer alan Barranco del Jaroso'dan (Jaroso Vadisi) gelen örneklerden tanımlanmıştır; adı bu vadiden gelir.
NASA, Mart 2004'te Opportunity gezgininin Mössbauer spektrometresiyle Mars'taki Meridiani Planum'da kayaların içinde jarosit bulduğunu duyurdu. NASA'ya göre jarosit, kayaların asitli bir gölde ya da asitli sıcak su kaynağı ortamında oluşmuş olabileceğine işaret edebilirdi.
Handbook of Mineralogy'ye göre jarosit kristalleri 25 cm'ye kadar büyüyebilir; Meksika'nın Chihuahua eyaletindeki La Domitila madeninden iri jarosit kristalleri bilinir.
Nerede bulunur?
Harita yükleniyor…
- Barranco del Jaroso (Jaroso Vadisi), Sierra Almagrera, Almería, İspanya · Tip lokaliteMineralin adını aldığı yer; August Breithaupt 1852’de ilk bilimsel örnekleri buradan tanımlamıştır
- Horní Slavkov (Schlaggenwald), Karlovy Vary Bölgesi, Çekya · Tarihî kaynakHandbook of Mineralogy’nin jarosit için andığı eski kalay ve gümüş madeni kenti
- Kamariza madeni, Lavrio (Laurion), Attika, Yunanistan · Tarihî kaynakHandbook of Mineralogy’nin jarosit için andığı antik gümüş-kurşun madeni bölgesi
- Tombstone, Arizona, ABD · Tarihî kaynakHandbook of Mineralogy’nin jarosit için andığı eski gümüş madeni kenti
- Marysvale, Utah, ABD · Bilinen bulunuş yeriHandbook of Mineralogy’nin jarosit için andığı Marysvale (Ohio bölgesi, Piute İlçesi) maden alanı
- Pioche, Nevada, ABD · Bilinen bulunuş yeriHandbook of Mineralogy’nin jarosit için andığı Meadow Valley madenleri yöresi
- Chuquicamata, Antofagasta, Şili · Bilinen bulunuş yeriHandbook of Mineralogy’nin jarosit için andığı büyük bakır madeni yöresi
- İliç (Çöpler yöresi), Erzincan · Bilinen bulunuş yeriÇöpler porfir-epitermal altın yatağının kil değişimi zonlarında kuvarsla birlikte iyi gelişmiş jarosit kristalleri bildirilmiştir
Konumlar korunma amacıyla yaklaşık gösterilir. Kırmızı noktalar Türkiye’deki yerlerdir. Büyük haritada aç →
Sık sorulan sorular
Jarosit nedir?
Jarosit, potasyum, demir, kükürt, oksijen ve hidrojenden oluşan bir mineraldir (potasyum demir sülfat hidroksit, KFe₃(SO₄)₂(OH)₆). Çoğunlukla amber sarısından koyu kahverengiye değişen, küçük kristallerden oluşmuş kabuklar ve topraksı kütleler hâlinde görülür. Pirit gibi demirli sülfürlü minerallerin havayla ve suyla ayrışmasıyla oluşur; çökebilmesi için asitli (pH'ı yaklaşık 3'ün altında) su gerekir. Adını İspanya'nın Almería ilindeki Barranco del Jaroso'dan alır; NASA'nın Opportunity gezgini 2004'te Mars'ta jarosit bulduğunu bildirmiştir.
Jarosit ne işe yarar?
Jarositin cevher ya da süs taşı olarak kullanımı yoktur; önemi bilimsel ve çevreseldir. Mars'ın geçmişini anlamak: Mars'ta Spirit, Opportunity ve Curiosity gezginleri jarosit ya da demir sülfat saptamıştır. Jarosit ancak asitli suda oluştuğundan, bulunduğu kayaların geçmişte sıvı ve asitli suyla temas ettiği düşünülür. Maden ve çevre: Pirit içeren yataklardaki asit üretiminin ve asitli maden drenajı ortamlarının izidir; çinko rafinasyonunun yan ürünüdür.
Jarosit ne kadar serttir?
Mohs sertlik ölçeğinde 2,5–3,5 değerindedir. Tırnakla çizilemez ama çelik bir bıçak onu çizer. Özgül ağırlığı 2,9–3,3 g/cm³’tür.
Jarosit nerede bulunur?
Bilinen başlıca bulunuş yerleri: Barranco del Jaroso (Jaroso Vadisi), Sierra Almagrera, Almería, İspanya; Horní Slavkov (Schlaggenwald), Karlovy Vary Bölgesi, Çekya; Kamariza madeni, Lavrio (Laurion), Attika, Yunanistan; Tombstone, Arizona, ABD; Marysvale, Utah, ABD.
Jarosit Türkiye’de nerede bulunur?
Türkiye’deki bilinen bulunuş yerleri: İliç (Çöpler yöresi), Erzincan.
Jarosit gerçek mi, nasıl anlaşılır?
Amber sarısından koyu kahverengiye değişen rengi, açık sarı çizgi tozu (porselen plağa sürtüldüğünde bıraktığı iz) ve elmasımsıdan camsıya uzanan parlaklığı vardır; kırık yüzeyleri reçine gibi parlar. Sertliği 2,5–3,5'tir ve gevrektir: bir bıçakla kolayca çizilir. Paslı sarı-kahverengi görünümlü götitten ve limonitten bu yüzden ayrılır; onlar çok daha serttir (4–5,5). Özgül ağırlığı yaklaşık 3'tür (2,9–3,3): aynı büyüklükteki bir kuvars parçasından biraz ağır gelir.
Jarosit değerli mi?
“Sokaktan Elmasa” değer merdiveninde dokuz basamaktan 3. basamaktadır: Yapı ve endüstri taşı. Jarosit ticari bir cevher ya da süs taşı değildir; kabukları sülfürlü yatakların yüzeyinde çok yaygındır ve ucuzdur. Koleksiyonda iri, parlak ve iyi biçimli kristaller ile Barranco del Jaroso gibi ünlü yerlerden gelen örnekler aranır; örneklerin çoğu ise sönük, topraksı kabuklardır. Asıl önemi parasal değil bilimseldir: Mars'ın geçmişini ve maden atıklarının davranışını anlamaya yardım eder.
Kaynaklar
- Jarosite · Wikipedia
- Handbook of Mineralogy: Jarosite · Mineralogical Society of America
- Opportunity Rover Finds Strong Evidence Meridiani Planum Was Wet (press release, 2 March 2004) · NASA, 2004
- Meridiani Planum · Wikipedia
- Sierra Almagrera · Wikipedia
- Mineralogical Evidences on Argillic Alteration in the Çöpler Porphyry-Epithermal Gold Deposit (Erzincan, East-Central Anatolia) (O. Bozkaya et al.), Türkiye Jeoloji Bülteni 61, 335–358 · Türkiye Jeoloji Kurumu, 2018
- Jarosite: Identification, Properties & Lookalikes · rockhounding.org
Dış bağlantılar
Taslak: uzman incelemesi bekliyorHata bildir ↗
Aynı basamaktaki taşlar
Albit
Feldispatın sodyumlu, beyaz ucu: Çine–Milas'taki yataklarıyla Türkiye'yi dünyanın başlıca feldispat üreticilerinden biri yapan cam ve seramik hammaddesi.
Alünit
Yüzyıllarca şap yapılan “şap taşı”: potasyum, alüminyum ve sülfattan oluşan mineral. Foça, Kütahya'da Şaphane ve Şebinkarahisar Türkiye'nin eski şap yurtlarıdır.
Anhidrit
Jipsin suyunu kaybetmiş hâli: kalsiyum sülfat minerali; Peru'dan gelen mavi-gri türü “anjelit” adıyla satılır.