Kayaç
Skarn
Skarn
Granitle kireçtaşının buluştuğu yerde doğan, granat ve piroksenli sert kayaç: bakır, demir, tungsten gibi metallerin önemli bir yatak türü.
Diğer adları: Taktit
- Halk arasında: Maden ve hammadde
- Cevher
.jpg){kind=link}
Kısaca
Skarn, sıcak bir granit sokulumundan kaçan akışkanların kireçtaşı ya da dolomit gibi karbonatlı kayaçlarla tepkimeye girmesiyle oluşan sert, iri taneli bir kayaçtır. Kırmızımsı kahverengi granat, yeşil piroksen ve beyaz volastonit gibi renkli minerallerle bezelidir. Bakır, tungsten, demir, çinko-kurşun, kalay, molibden ve altın gibi metallerin başlıca yatak türlerinden biri olduğu için madencilikte çok önemlidir.
Görseller
_(GeoDIL_number_-_511).jpg){kind=link}
Nasıl oluşur?
Skarn, temas başkalaşımı ve metasomatizma (kimyasal yer değiştirme) ile oluşur. Yer kabuğunda bir granit gibi magmatik kütle kireçtaşı ya da dolomit katmanlarının arasına sokulduğunda, soğuma sürecinin sonlarında magmadan sıcak, minerallerce zengin sular ve gazlar ayrılır. Bu akışkanlar karbonatlı kayaçla tepkimeye girer; kalsit ve dolomit, kalsiyum, magnezyum, demir ve alüminyum silikatlarına, yani granat, piroksen, volastonit, epidot ve vezüvyanite dönüşür. Tepkime çoğunlukla sokulumun dışında, kireçtaşı tarafında gerçekleşir (ekzoskarn); sokulumun içinde oluşanlara endoskarn denir ve daha nadirdir.
Kireçtaşından oluşanlara kalsik skarn, dolomitten oluşanlara magnezyumlu skarn denir. Metal içeren akışkanlar bu sırada kayaca cevher de bırakabilir.
Ne işe yarar?
- Metal cevheri: Dünyadaki bakır, tungsten, demir, kalay, molibden, çinko-kurşun ve altının önemli bir bölümü skarn yataklarından çıkarılır. Bingham Canyon (bakır, ABD) ve Sangdong (tungsten, Güney Kore) buna örnektir.
- Mineral koleksiyonu: Skarnlardan granat, vezüvyanit (idokraz), volastonit ve diyopsit gibi koleksiyonluk güzel kristaller çıkar.
- Bilim: Skarn kuşakları, magma sokulumlarının çevresindeki sıcak akışkanların nasıl dolaştığını ve metallerin nasıl biriktiğini anlamaya yarar; maden arama çalışmalarında yol gösterici bir ipucudur.
Türkiye’de
Türkiye’nin en önemli skarn yatağı Bursa Uludağ’dadır. Burada Oligosen yaşlı Uludağ granodiyoriti Paleozoyik yaşlı mermerlerle buluşur ve bu dokanakta andradit ve diyopsit zonlarından oluşan bir skarn gelişmiştir. Yatak, tungsten cevheri olan şelit (CaWO₄) ile tanınır; skarnda ayrıca manyetit, pirit, sfalerit, kalkopirit ve molibdenit gibi mineraller de bulunmuştur. Uludağ zirvesi yakınında bir volfram (tungsten) madeni ve zenginleştirme tesisi kurulmuş, maden 1989’da kapanmıştır.
Değerini ne belirler?
Skarnın taş olarak değeri düşüktür; asıl değer, içinde ya da yanında bulunan cevherden gelir. Cevher olarak değerini yatağın büyüklüğü, metalin oranı (tenör), çıkarma ve zenginleştirme maliyeti ile metale olan talep belirler. Koleksiyoncular ise granat, vezüvyanit ve volastonit gibi güzel kristaller veren skarn örneklerini arar.
Bu bilgi eğitim amaçlıdır; alım-satım veya yatırım tavsiyesi değildir. Değer, kaliteye ve işlem görüp görmediğine göre çok büyük farklar gösterir.
Nasıl tanınır?
- 1
Yeşil, kahverengi ve kırmızımsı renkli minerallerden oluşan, iri taneli, ağır bir taştır; granat taneleri kırmızımsı kahverengi, piroksenler yeşildir.
- 2
Sert bir taştır: çelik bıçak onu ancak güçlükle çizer.
- 3
Genellikle granit gibi bir sokulumun mermer ya da kireçtaşıyla buluştuğu dokanakta bulunur; bu yüzden yeri tanıma konusunda en iyi ipucudur.
- 4
Sirke ya da seyreltik asitle köpürmez; yalnızca içinde kalmış mermer parçaları köpürebilir.
- 5
Manyetit içeren skarnlar mıknatısı çeker; kalkopirit gibi metal mineralleri içerenler ise bakır sarısı ya da metalik pırıltılar gösterir.
Sahteler ve taklitler
Satış yapan sitelerin genellikle yazmadığı bilgiler:
- Yeşiltaş, yeşilşist, harzburjit ve lherzolit gibi koyu yeşil kayaçlarla karıştırılabilir; ayırt etmede çoğu zaman bulunduğu yer ve eşlik eden mineraller belirleyicidir.
Yanlış bilinenler
YanlışSkarn, magmanın kireçtaşını eritmesiyle oluşur.
DoğrusuSkarn erimeyle değil, sokulumdan çıkan sıcak akışkanların kireçtaşındaki minerallerin yerini yeni minerallerle doldurmasıyla (metasomatizma) oluşur. Kireçtaşı bu sırada erimeden dönüşür.
YanlışSkarn kendi başına bir metal cevheridir.
DoğrusuSkarn bir kayaç türüdür; metal ancak içindeki ya da yanındaki cevher minerallerinden (örneğin şelit, manyetit, kalkopirit) elde edilir. Her skarn ekonomik değerde cevher içermez.
Bunu biliyor muydun?
“Skarn” sözcüğü eski bir İsveç madenci terimidir: İsveç'teki Persberg maden bölgesinde demir cevherinin yanında çıkan silikatlı atık kayaç için kullanılırdı.
Skarn yatakları dünyanın en büyük tungsten kaynakları arasındadır; Güney Kore'deki Sangdong gibi büyük tungsten madenleri skarn tipi yataklardır.
Nerede bulunur?
Harita yükleniyor…
- Persberg, Filipstad, Värmland, İsveç · Tip lokalite“Skarn” sözcüğü, Persberg maden bölgesinde demir cevheriyle birlikte çıkan silikatlı atık kayaç için kullanılan eski bir İsveç madenci terimidir.
- Bingham Canyon, Utah, ABD · Önemli yatakDev bakır madeninde bakır ve molibden sülfürleri, sokulum kütlesinin yanı sıra bitişik karbonatlı tortul kayaçlardaki skarnlarda da dağılmıştır.
- Sangdong, Yeongwol, Güney Kore · Önemli yatakDünyanın en büyük tungsten madenlerinden biri; yatak, Kambriyen yaşlı Myobong Formasyonu'ndaki değişmiş seviyelerde yer alan skarn tipi bir yataktır.
- Antamina, Ancash, Peru · Önemli yatakDünyanın en büyük bakır-çinko madenlerinden biri; büyük skarn yatakları arasında sayılır.
- Daşkəsən (Dashkesan), Azerbaycan · Bilinen bulunuş yeriDemir cevheri çıkarılan skarn tipi bir yatağın bulunduğu bölge; Daşkəsən II. Dünya Savaşı'ndan sonra demir madenciliğiyle bir sanayi kasabasına dönüşmüştür.
- Uludağ, Bursa · Önemli yatakUludağ granodiyoriti ile mermer dokanağında gelişen skarn, Türkiye'nin en önemli şelit (tungsten) yatağını barındırır. Zirveye yakın terk edilmiş maden 1989'da kapanmıştır.
Konumlar korunma amacıyla yaklaşık gösterilir. Kırmızı noktalar Türkiye’deki yerlerdir. Büyük haritada aç →
Sık sorulan sorular
Skarn nedir?
Skarn, sıcak bir granit sokulumundan kaçan akışkanların kireçtaşı ya da dolomit gibi karbonatlı kayaçlarla tepkimeye girmesiyle oluşan sert, iri taneli bir kayaçtır. Kırmızımsı kahverengi granat, yeşil piroksen ve beyaz volastonit gibi renkli minerallerle bezelidir. Bakır, tungsten, demir, çinko-kurşun, kalay, molibden ve altın gibi metallerin başlıca yatak türlerinden biri olduğu için madencilikte çok önemlidir.
Skarn ne işe yarar?
Metal cevheri: Dünyadaki bakır, tungsten, demir, kalay, molibden, çinko-kurşun ve altının önemli bir bölümü skarn yataklarından çıkarılır. Bingham Canyon (bakır, ABD) ve Sangdong (tungsten, Güney Kore) buna örnektir. Mineral koleksiyonu: Skarnlardan granat, vezüvyanit (idokraz), volastonit ve diyopsit gibi koleksiyonluk güzel kristaller çıkar. Bilim: Skarn kuşakları, magma sokulumlarının çevresindeki sıcak akışkanların nasıl dolaştığını ve metallerin nasıl biriktiğini anlamaya yarar; maden arama çalışmalarında yol gösterici bir ipucudur.
Skarn ne kadar serttir?
Mohs sertlik ölçeğinde 5–7 değerindedir. Camı çizebilir; çelik bıçakla çizmek zordur. Özgül ağırlığı 3–3,7 g/cm³’tür.
Skarn nerede bulunur?
Bilinen başlıca bulunuş yerleri: Persberg, Filipstad, Värmland, İsveç; Bingham Canyon, Utah, ABD; Sangdong, Yeongwol, Güney Kore; Antamina, Ancash, Peru; Uludağ, Bursa.
Skarn Türkiye’de nerede bulunur?
Türkiye’deki bilinen bulunuş yerleri: Uludağ, Bursa.
Skarn gerçek mi, nasıl anlaşılır?
Yeşil, kahverengi ve kırmızımsı renkli minerallerden oluşan, iri taneli, ağır bir taştır; granat taneleri kırmızımsı kahverengi, piroksenler yeşildir. Sert bir taştır: çelik bıçak onu ancak güçlükle çizer. Genellikle granit gibi bir sokulumun mermer ya da kireçtaşıyla buluştuğu dokanakta bulunur; bu yüzden yeri tanıma konusunda en iyi ipucudur. Yeşiltaş, yeşilşist, harzburjit ve lherzolit gibi koyu yeşil kayaçlarla karıştırılabilir; ayırt etmede çoğu zaman bulunduğu yer ve eşlik eden mineraller belirleyicidir.
Skarn değerli mi?
“Sokaktan Elmasa” değer merdiveninde dokuz basamaktan 4. basamaktadır: Kaliteli blok taş ve cevher. Skarnın taş olarak değeri düşüktür; asıl değer, içinde ya da yanında bulunan cevherden gelir. Cevher olarak değerini yatağın büyüklüğü, metalin oranı (tenör), çıkarma ve zenginleştirme maliyeti ile metale olan talep belirler. Koleksiyoncular ise granat, vezüvyanit ve volastonit gibi güzel kristaller veren skarn örneklerini arar.
Kaynaklar
- Skarn · Wikipedia
- Skarn: Identification, Properties & Lookalikes · Rockhounding.org
- World skarn deposits (Meinert, Dipple & Nicolescu), in Economic Geology 100th Anniversary Volume, pp. 299–336 · Society of Economic Geologists, 2005
- Physical properties of skarns (Emerson) · Exploration Geophysics 17, 1986
- Persberg · Wikipedia
- Bingham Canyon Mine · Wikipedia
- Sangdong mine · Wikipedia
- Antamina · Wikipedia
- Dashkasan · Wikipedia
- Uludağ · Wikipedia
- Uludağ Şelit Yatağında Kosalit Oluşumu (Kumbasar & Ateşok) · Türkiye Jeoloji Kurumu Bülteni 22, 1979
- Preliminary microthermometric data on the Uludağ W-skarn deposit, Bursa, NW Turkey (Hanilçi, Aysal, Ceyhan & Şenkaya) · 11th Pan-American Current Research on Fluid Inclusions Conference, 2012
Dış bağlantılar
Taslak: uzman incelemesi bekliyorHata bildir ↗
Aynı basamaktaki taşlar
Anglezit
Kurşun sülfattan oluşan, elmas gibi parlayan ağır mineral; galenin çevresinde kabuk gibi gelişir ve adını Galler'deki Anglesey adasından alır.
Antimonit (stibnit)
Antimonun ana cevheri: kılıç gibi uzun, boyuna çizgili ve metal parlaklığında kristaller oluşturan yumuşak, kurşun grisi bir mineral.
Arsenopirit
Gümüşi gri renkli, arsenik içeren yaygın bir sülfür minerali: vurulunca sarımsak kokar ve zehirlidir.