Kayaç

Prokonnesos mermeri

Proconnesian marble

Marmara Denizi'ne adını veren taş: 2.000 yılı aşkın süredir Marmara Adası'ndan çıkarılan, Ayasofya'dan Pergamon Sunağı'na uzanan beyaz ve gri bantlı mermer.

Diğer adları: Marmara mermeri · Marmara adası mermeri

Halk arasında: Doğal taş (yapı ve dekorasyon)

Roma'daki Kolezyum'da sergilenen, Prokonnesos mermerinden Korint başlığıFotoğraf: AlfvanBeem · CC0 · Wikimedia Commons

Kısaca

Prokonnesos mermeri ya da Marmara mermeri, antik adı Prokonnesos olan bugünkü Marmara Adası'nda 2.000 yılı aşkın süredir çıkarılan yüksek kaliteli bir mermerdir. Kar beyazından açık griye kadar düz renkli türü daha çok heykel için, gri bantlı türü ise mimaride ve süslemede kullanılır. Roma İmparatorluğu'nun mermer ihtiyacının önemli bir bölümünü karşıladı; İstanbul'da Ayasofya, Sultanahmet ve Süleymaniye camilerinde, Berlin'deki Pergamon Sunağı'nda kullanılmıştır.

Görseller

Prokonnesos mermerinden Roma dönemi bir friz: marangoz atölyesinde çalışma sahnesi (Capitoline Müzeleri)Fotoğraf: Unknown author · CC BY 2.5 · Wikimedia Commons

Nasıl oluşur?

Prokonnesos mermeri, eski kireçtaşlarının ısı ve basınç altında tamamen yeniden kristalleşmesiyle oluştu. Yatağın yaşı Geç Paleozoyik ile Triyas arasına (yaklaşık 251 milyon yıl öncesine) yerleştirilir. Başkalaşım tam olduğu için, daha kesin yaş belirlemeye yarayacak fosiller kalmamıştır.

Mermer yatağı adanın kuzey yarısındadır. Doğu-batı yönünde uzanan bir granodiyorit kuşağı yatağı keser; temas bölgelerinde mikalı gnayslar gibi başkalaşım kayaçları bulunur. Kıyıya yakın yerlerde katmanlar 30–35 derece eğimlidir ve granodiyorite doğru eğim 50 dereceye kadar artar. Yatağın içinde mercek biçiminde dolomit kütleleri de görülür.

Ne işe yarar?

Antik çağ: Romalı yazar Vitruvius’a göre MÖ 4. yüzyılda Halikarnas’taki Mausolos Sarayı’nda kullanıldı. Pergamon’da Demeter Tapınağı (MÖ 281–263) ve Pergamon Sunağı (MÖ 170 dolayı) bu mermerle yapıldı.
Roma İmparatorluğu: Mimari parçalar, heykeller, çeşme havuzları, sütun başlıkları, sütunlar, lahitler ve duvar kabartmaları olarak imparatorluğun her yanına gönderildi. Saraylar limanından gemilerle yarı işlenmiş ya da bitmiş parçalar taşındı.
Bizans ve Osmanlı: Ayasofya, Sultanahmet ve Süleymaniye camileri ile Topkapı Sarayı’nda kullanıldı. Osmanlı camilerinde sütunlar, sütun başlıkları, minberler ve mihraplar bu taştan yapıldı.
Günümüz: 19. yüzyılın sonundan itibaren mezar taşı, banyo ve döşeme taşı olarak kullanıldı; bugün dünyaya ihraç edilir ve adanın başlıca ihraç ürünüdür.

Türkiye’de

Prokonnesos mermeri yalnızca Balıkesir’e bağlı Marmara Adası’nda çıkarılır. Ocaklar çoğunlukla adanın kuzeyindeki Saraylar köyü çevresinde ve adanın kuzey yarısına dağılmış durumdadır. Adanın güney yarısındaki mermerler ise işletilmez. Saraylar’daki küçük açık hava müzesinde, üzerinde hâlâ taş ustalarının işaretleri bulunan yarım kalmış Roma ve Bizans dönemi mimari parçaları görülebilir. Bu taş Yunan, Roma, Bizans, Osmanlı ve Cumhuriyet dönemleri boyunca kesintisiz kullanılmıştır; Akdeniz’de böyle uzun bir geçmişi olan çok az doğal taş vardır.

Değerini ne belirler?

Değerini beyazlığı, gri bantların düzenli ve çekici olması, büyük ve çatlaksız blok çıkarılabilmesi ve havaya dayanıklılığı belirler. Bantsız beyaz-gri türü heykel için daha çok aranır. Bugün “Marmara” ticari adıyla beyaz, açık gri ve bantlı olarak sınıflandırılıp dünyaya ihraç edilir.

Bu bilgi eğitim amaçlıdır; alım-satım veya yatırım tavsiyesi değildir. Değer, kaliteye ve işlem görüp görmediğine göre çok büyük farklar gösterir.

Nasıl tanınır?

1
Beyaz zemin üzerinde birbirine paralel gri ya da mavimsi gri bantlar en tanıdık görünüşüdür.
2
Orta taneli ve kristallidir; iyi cila alır.
3
Kalsitten oluştuğu için çelik bıçakla çizilir ve seyreltik asitle köpürür.

Yanlış bilinenler

YanlışMarmara Adası adını Marmara Denizi'nden alır.
DoğrusuDurum tam tersidir: Ada, çıkarılan mermer nedeniyle Yunanca “parıldayan taş” anlamındaki sözcükten “Marmara” adını aldı. Çevresindeki deniz de Orta Çağ'da adadan dolayı Marmara Denizi diye anılmaya başlandı.

Bunu biliyor muydun?

Adanın bugünkü adı “Marmara”, Yunanca “parıldayan taş” anlamındaki mármaros sözcüğünden gelir. Önce ada, sonra çevresindeki deniz bu adla anıldı.

Adada bugün de, işlenirken kırılan ya da gideceği yere hiç gönderilmeyen antik sütun parçaları durur. Bunların incelenmesi, sütun gövdelerinin çoğunlukla 40–90 cm çapında hazırlandığını göstermiştir.

Roma İmparatoru Diocletianus'un zulmü sırasında yüksek konumlu Maniheistler cezalandırılmak üzere Prokonnesos ocaklarına çalışmaya gönderildi.

Nerede bulunur?

Harita yükleniyor…

Saraylar ocakları, Marmara Adası, Balıkesir · Tip lokaliteOcaklar çoğunlukla adanın kuzeyindeki liman köyü Saraylar çevresindedir ve yaklaşık 40 kilometrekarelik bir alana yayılır. Mermer yatağı 2,5–3,5 km genişliğinde ve yaklaşık 300 m kalınlığındadır. Köydeki açık hava müzesi Roma ve Bizans dönemi yarım kalmış mimari parçaları sergiler.

Konumlar korunma amacıyla yaklaşık gösterilir. Kırmızı noktalar Türkiye’deki yerlerdir. Büyük haritada aç →

Sık sorulan sorular

Prokonnesos mermeri nedir?

Prokonnesos mermeri hangi yapılarda kullanıldı?

İstanbul'da Ayasofya'nın birçok mimari parçasında ve Bizans sütun başlıklarında, Sultanahmet ve Süleymaniye camilerinde, Topkapı Sarayı'nda ve Theodosius Forumu'nda kullanıldı. Bergama'da Demeter Tapınağı'nın frizi ve Pergamon Sunağı'nın büyük frizi bu mermerdendir. Roma'da Maxentius Bazilikası ile Septimius Severus Takı'nda da kullanılmıştır.

Prokonnesos mermeri ne işe yarar?

Antik çağ: Romalı yazar Vitruvius'a göre MÖ 4. yüzyılda Halikarnas'taki Mausolos Sarayı'nda kullanıldı. Pergamon'da Demeter Tapınağı (MÖ 281–263) ve Pergamon Sunağı (MÖ 170 dolayı) bu mermerle yapıldı. Roma İmparatorluğu: Mimari parçalar, heykeller, çeşme havuzları, sütun başlıkları, sütunlar, lahitler ve duvar kabartmaları olarak imparatorluğun her yanına gönderildi. Saraylar limanından gemilerle yarı işlenmiş ya da bitmiş parçalar taşındı. Bizans ve Osmanlı: Ayasofya, Sultanahmet ve Süleymaniye camileri ile Topkapı Sarayı'nda kullanıldı.

Prokonnesos mermeri ne kadar serttir?

Mohs sertlik ölçeğinde 3 değerindedir. Tırnakla çizilemez ama çelik bir bıçak onu çizer. Özgül ağırlığı 2,7 g/cm³’tür.

Prokonnesos mermeri nerede bulunur?

Bilinen başlıca bulunuş yerleri: Saraylar ocakları, Marmara Adası, Balıkesir.

Prokonnesos mermeri Türkiye’de nerede bulunur?

Türkiye’deki bilinen bulunuş yerleri: Saraylar ocakları, Marmara Adası, Balıkesir.

Prokonnesos mermeri gerçek mi, nasıl anlaşılır?

Beyaz zemin üzerinde birbirine paralel gri ya da mavimsi gri bantlar en tanıdık görünüşüdür. Orta taneli ve kristallidir; iyi cila alır. Kalsitten oluştuğu için çelik bıçakla çizilir ve seyreltik asitle köpürür.

Prokonnesos mermeri değerli mi?

“Sokaktan Elmasa” değer merdiveninde dokuz basamaktan 4. basamaktadır: Kaliteli blok taş ve cevher. Değerini beyazlığı, gri bantların düzenli ve çekici olması, büyük ve çatlaksız blok çıkarılabilmesi ve havaya dayanıklılığı belirler. Bantsız beyaz-gri türü heykel için daha çok aranır. Bugün “Marmara” ticari adıyla beyaz, açık gri ve bantlı olarak sınıflandırılıp dünyaya ihraç edilir.